stories

436. ITAGA GO NG’HANA UMHAYO GWENUYU GULI NDITO

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kuwikomeleja bho gutumama nimo uyo guli ndito. Ulu munhu uhaya gutumama nimo uyo guli ndito, agacholaga nguzu ja gudula gugumala wangu, unimo gunuyo.

Agabhakomelejaga abhanhu bhakwe bhongeje bhukamu bho gugutumama wangu na gugumala, kugiki adule gupandika mafumilo miza. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘itaga go ng’hana umhayo gwenuyo guli ndito.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo opandika mamihayo matale, guti ga shushidakwa kuli bhanza. Umunhu ng’wunuyo okenya na bhunshidaka abhanhu abho obhakenya.

Abhiye abho bhabhudebhile ubhuhubhi bhokwe umunhu ng’wunuyo, bhagang’wilaga giki, ‘itaga go ng’hana umhayo gwenuyo guli ndito.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu, higulya ya kubhiza na wigulambija bho gudula guiyamala wangu imihayo yabho, na bho mholele, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Amosi 5:10.

 Zaburi 96:2,

 Zaburi 9:11,

Isaya 12:4.

Yeremia 4:5.

Yoha 3:5-7.

Marko 1:45.

Luka 8:1.

Luka 9:2.

KISWAHILI: FANYA LA MAANA JAMBO HILI NI ZITO

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye uhimizanaji wa kufanya kazi ambayo ni nzito. Mtu akitaka kuifanya kazi ambayo ni nzito, hukusanya nguvu za kumwezesha kuifanya kazi hiyo vizuri na kwa haraka, mpaka kuimaliza.

Yeye huwahimiza watu wake waongoze bidii ya kuitekeleza kazi hiyo vizuri na kwa haraka iwezekanavyo, ili aweze kupata mafanikio mengi. Ndiyo maana wao huhimizana wakisema kwamba, ‘fanya la maana jambo hili ni zito.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule, ambaye amepata matatizo makubwa, kama yale ya kushitakiwa mahakamani.

Mtu huyo alitenda kosa kwa watu wale waliomshitaki. Watu wale waliouelewa uzito wa kosa lake, humwambia kwamba, ‘fanya la maana jambo hili ni zito.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na bidii ya kuwawezesha watu hao, kuyamaliza matatizo yao mapema na kwa amani, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao.

Amosi 5:10.

 Zaburi 96:2,

 Zaburi 9:11,

Isaya 12:4.

Yeremia 4:5.

Yoha 3:5-7.

Marko 1:45.

Luka 8:1.

Luka 9:2.

traditional-wedding

ENGLISH: DO WHAT BRINGS SENSE, THIS ISSUE IS HEAVY.

The source of the above saying comes from encouragement to deal with heavy works. When a person wants to carry out a task that is heavy, he or she has to gather strength in order to carry it quickly and efficiently and finish it on required time.

The saying encourages people to carry out their daily activities efficiently and in a quick manner so as to achieve maximum success.

The saying can be compared to a person who has suffered serious problems, such as court cases and how he/she has to deal with it with immediacy.

The saying teaches people to work hard to empower those people to solve their problems as early as possible and in a peaceful manner. This will help them to live well with others in the society.

Amos 5:10.

 Psalm 96: 2.

 Psalm 9:11.

Isaiah 12: 4.

Jeremiah 4: 5.

Yoha 3: 5-7.

Mark 1:45.

Luke 8: 1.

Luke 9: 2.

435. GWISHATYA GO NG’WANA NDILE AGALILA NG’HUNGU IDI YA NDUGUYE.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhuliji bho ng’hungu, bho ng’wana Ndile, iyo yalidi ya nduguye. Ung’wana Ndile wishatyaga kuja gujulila ng’hungu, ukubhanhu abho bhagandika mayange, gaguzumalikilwa na bhadugu bhabho. Bhuli munhu olilaga ng’hunu, ulu nduguye uzumalika.

Uwishatya bhokwe bhunubho, bhugang’wenheleja gulila ng’hungu iyo idiya nduguye. Hunagwene abhanhu bhagayomgaga giki, ‘gwishatya go ng’wana Ndile agalia ng’hungu idiya nduguye.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitulaga bhumani bho bhuli ginhu, nulu mhayo, gashinaga adagumanile.

Umunhu ng’wunuyo ahayile giki, bhuli mhayo gwene aguyombe weyi. Abhiye abhabyedile. Hunagwene ulu uhubhila ginhu jose jose, abhanhu bhagayombaga giki, ‘gwishatya go ng’wana Ndile agalila ng’hungu idiya nduguye.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja gwituula bhumani bho bhuli mhayo, kugiki bhadule gubhiza na widohya bho gwilanga mingi, gufumila kubhichabho abho bhayidebhile.

Yeremia 22:10.

Luka 23:28.

KISWAHILI: KUJITIA KUJUA KWA NG’WANA NDILE A LILIA KILIO AMBACHO SI CHA NDUGUYE

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye uliaji wa mwana Ndile, ambao haukuwa wa ndugu yake. Mwana Ndile alijitia kulia kwenye kilio cha watu waliofiwa na ndugu zao. Kila mmoja alitakiwa kulia kwenye kifo cha mtu, ambaye ni ndugu yake.

Hivyo kujitia kwake mtu huyo, kulimleteleza kulia kwenye kilio ambacho siyo cha ndugu yake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kujitia kujua kwa mwana Ndile alilia kwenye kilio ambacho siyo cha nduguye.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hujidai kufahamu kila kitu, au neno, wakati halifahamu vizuri. Mtu huyo hutaka aongee yeye tu, kwenye kila jambo.

Yeye huwadharau wengine. Ndiyo maana akikosea kitu fulani, watu husema kwamba, ‘kujitia kujua kwa mwana Ndile alilia kwenye kilio ambacho siyo cha nduguye.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kujitia kujua, kwenye kila neno, ili waweze kuwa na unyenyekevu wa kuwawezesha kujifunza vizuri, kutoka kwa wale wanaoelewa.

Yeremia 22:10.

Luka 23:28.

statue-

 

woman relief

ENGLISH: STEPPING INTO OTHERS’ MATTERS MADE NG’WANA NDILE MOURN A MOURNING WHICH IS NOT OF HIS RELATIVE

The source of the proverb comes from the mourning of the son of Ndile. The son of Ndile moarned for a mourning that he was not supposed to moarn for. In this society, moarning was reserved to people who happened to have lost one of their relatives but the son of Ndile, because of his behaviour of pretending to be omniscient (someone who knows everything), he joined the moarners for the death of a person he doesn’t know.

This proverb can be compared to a person who claims to know everything while in actual fact he/she is not. This is why people who pretend to know everything in life are being warned by telling them not to be like Ndile’s son because one day they can be ashamed by their behaviour.

The proverb teaches people about giving up the habit of pretending to know everything in life. They need to be patient and wait for those with knowledge about something to tell them the truth about something. This can help one to learn from others and understand things better.

Jeremiah 22:10.

Luke 23:28.

 

434. LUMUDA LO NG’WIYO UDULWISAGILWA

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile nimo go lumuda, ukubhanhu abho bhali kubhulugu. Ulumuda lugahangija masonga ayo gagalutagwa na bhanishi. Bhuli ng’wene uyo ali kubhulugu agabhizaga na lumuda lokwe, ulogugahangija amasonga geneyo, ulugalutwa.

Kuyiniyo lulu, idichiza umunhu uguja kubhulugu wisagilagwa lumuda lo ng’wiye, kunguno ulunulo ludung’wambilija jose jose. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘lumuda lo ng’wiyo udulwisagilwa.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajaga kumilimo yakwe, bho nduhu ugusola ijitumamilo ja nimo gunuyo. Umunhu ng’winuyo agisagilwaga jitumamilo ja ng’wiye, ukumilimo yakwe yiniyo.

Uweyi adamanile igiki, ijitumamilo ja ng’wiye jinijo, jidadulile ugung’wambilija, kunguno nu ng’wiye naajisanije ijinijo, igiki agujitumamila. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘lumuda lo ng’wiyo udulwisagilwa.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gujibhucha ijitumamilo jabho, ulu bhalije ukumilimo yabho, kugiki bhadule uguyitumama chiza, imilimo yabho yiniyo.

Mathayo 24:40-41.

Mathayo 16:27.

1 Wakorintho 9:25.

Ufunuo 2:10.

KISWAHILI: USITEGEMEE NGAO YA MWENZIO VITANI

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kazi ya ngao kwa wale walioko vitani. Ngao hiyo, huzuia mishale ilushwayo kutoka kwa maadui. Kila mmoja aliyeko vitani hutakiwa kuwa na ngao yake ili aweze kuizuia mishale hiyo.

Kwa hiyo basi, siyo vizuri kwa mtu kwenda vitani bila kuchukua ngao hiyo, akitegemea ngao ya mwenzake, kwa sababu, ngao hiyo, haitaweza kumsaidia kwa lolote.  Ndiyo maana watu humuonya mtu anayetegemea ngao hiyo, kwa kumwambia kwamba, ‘usitegemee ngao ya mwenzio vitani.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye, huenda kazini bila kuchukua vitendea kazi. Mtu huyo hutegemea vitendea kazi vya mwenzake.

Yeye hafahamu kwamba, vitendea kazi hivyo vya mwenzake, haviwezi kumsaidia yeye kwa sababu, hivyo ndivyo avitegemeavyo huyo mwenzake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘usitegemee ngao ya mwenzio vitani.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kubeba vitendea kazi vyao wakati waendapo kufanya kazi zao, ili waweze kuzitekeleza kazi hizo vizuri.

Mathayo 24:40-41.

Mathayo 16:27.

1 Wakorintho 9:25.

Ufunuo 2:10.

shield

ENGLISH: DON’T RELY ON YOUR FELLOW’S SHIELD IN THE BATTLE

The source of the above saying looks at the shield’s work in battle. The shield protects one from being hit by arrows from the enemy. Everyone on the battlefield has to have his/her shields for protection.

Therefore, it is not good for one to go to war without taking up the shield, relying on the shield of another person because it is likely not to help him/her. That is why such people are warned by telling them to stop relying on ‘fellow’s shields in the battle field’ rather have their own shields.

The saying can be compared to a person who goes to work without having work-related equipment rather, depending to get from a neighbour. Such a person does not know that the neighbour might also be using them thus making him/her fail to do his/her work as planned. This person is therefore warned by telling him/her to stop relying on other people rather he/she has to be self sufficient in his/her doings.

The saying teaches people to have their own work-related equipment that can help them to do their works without depending on others.

Matthew 24: 40-41

Matthew 16:27

1 Corinthians 9:25

Revelation 2:10

433. NSUMBA WISAGILAGWA NTWE.

Imbuki ya kahayile kenako yilolile mhela ya nsumba, uyo agazugila bhanhu hanimo nebhe. Unsumba ng’wunuyo, oli olalikwa gujuzuga hanimo go winga. Imhela yakwe igabhizaga nyama ya ntwe go ng’ombe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nsumba wisagilwa ntwe.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadebhile ugubhagola chiza, abhatumami bhabho, bho gubhinha chiza imishahara yabho.

Abhanhu bhenabho bhagafunyaga wangu imishahara yiniyo, ukubhatumamini bhabho bhenabho, bho nduhu ugubhadigija. Hunagwene bhagayombaga giki, ‘nsumba wisagilwa ntwe.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhagola chiza abhatumami bhabho, bho gubhinha wangu imishahara yabho, kugiki bhadule uguitumila gitumo bhapangilile.

Mathayo 4:1-7.

Mathayo 20:10.

KISWAHILI: KIJANA AMETEGEMEA KICHWA

Chanzo cha msemo huo, chaangalia mshahara wa kijana aliyefanya kazi ya kupika, kwenye sherehe fulani. Kijana huyo alialikwa kwenye sherehe ya harusi. Mshahara wa kazi hiyo, ni kupewa nyama ya kichwa cha ng’ombe. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kijana ametegemea kichwa.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale, ambao wanafahamu kuwajali wafanyakazi wao, kwa kuwapatia mishahara yao vizuri.

Watu hao hutoa mapema mishahara hiyo, kwa wafanyakazi wao hao, bila kuwacheleweshea. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, ‘kijana ametegemea kichwa.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwatunza vizuri wafanyakazi wao, kwa kuwapatia mishahara yao mapema, ili waweze kuitumia kama walivyo kusudia.

Mathayo 4:1-7.

Mathayo 20:10.

head

man cooks

ENGLISH: THE COOK DEPENDS ON THE HEAD MEAT

The source of the saying is the cook, who is being described as young in age, and his/her salary being paid for cooking. The cook was invited to a wedding ceremony to cook and the payment he/she got for the job is the head of a slaughtered animal. That is why people say, ‘the cook depends on the head meat’ to mean rewards for the nice job done.

The saying can be comparable to those people who know how to care for their employees by providing them with good salary. Such individuals give salaries on time to their employees.

The saying teaches people how to take good care of their employees by providing them with their salaries in advance so that they can use it as planned.

Matthew 4: 1-7

Matthew 20:10

432. GWISAGILWA NG’HANGA YA KIMBULU.

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile wisagiji bho nyama ya kimbulu. Uwisagiji bho kimbulu bhunubho, bhuli bho gwisagilwa ginhu ijo jidaliyagwa, kunguno ikimbulu ili nyabhu ya mumapolu, iyo idasugagwa na hangi idaliyagwa. Kunguno yiniyo lulu, ‘gwisagilwa ng’hanga ya kimbulu,’ mumho gwisagilwa nyama iyo idaliyagwa.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agisagilagwa ginhu, ijo jidadulile gung’wambilija, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo adulile nulu gwisagilwa bhukumilijiwa, ubho adadulile gubhulya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, uweyi olendela ‘gwisagilwa ng’hanga ya kimbulu.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwisagilwa ginhu ijo jidina solobho, ukuwikaji bhobho, kugiki bhadule ugujisagilwa ijo jidulile gubhambilija, ugujibheja chiza ikaya jabho.

Kumbukumbu la Torati 14:8-10.

Marko 7:2-4.

Marko 7:14-15.

Warumi 4:14.

KISWAHILI: KUTEGEMEA KANGA WA PAKA SHUME

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye utegemeaji wa nyama ya paka shume. Utegemeaji huo ni wa kutumaini kitu ambacho hakiliwi, kwa sababu paka shume ni paka wa polini ambaye hafugwi, wala haliwi.  Hivyo basi, ‘kutegemea kanga wa paka shume,’ maana yake ni kutumaini kupata nyama ambayo hailiwi.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule, ambaye hutegemea kitu ambacho hakiwezi kumsaidia maishani mwake. Mtu huyo aweza hata kutegemea sifa, ambayo hawezi kuila. Ndiyo maana watu husema kwamba, mtu huyo anapoteza wakati wake kwa ‘kutegemea kanga wa paka shume.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kutegemea kitu kisichokuwa na faida maishani mwao, ili waweze kutegemea kile kiwezacho kuwasaidia katika kuziendeleza vizuri familia zao.

Kumbukumbu la Torati 14:8-10.

Marko 7:2-4.

Marko 7:14-15.

Warumi 4:14.

cats

cat

ENGLISH: RELYING ON THE MEAT OF THE WILD CAT

The source of the saying comes from dependence on the meat of a wild cat. That reliance is on hoping for something that is not consumable. The wild cat, under normal circumstances, is neither domesticated nor consumed by human beings. Therefore, relying on it means wasting one’s time for nothing.

The saying can be compared to a person who relies much on things that will not help him/her in life. Such a person might be doing things just for being praised and cannot feed on praises. Such a person can be warned by telling him/her that don’t ‘rely on the meat of the wild cat’ in order to make him/her work hard and concentrate on things that have tangible returns.

The saying teaches people to stop relying on things that do not have tangible returns in their lives. They need to rely on things that can help to take care of their lives and their families.

Deuteronomy 14: 8-10

Mark 7: 2-4

Mark 7: 14-15

Romans 4:14