Sukuma Sayings

414. LEKAGA UBHUSASABHIJA ULAKALILA HABHI

Imbuki ya kahayhile kenako ilolile bhusasabhija ubho bhudulile gushilila bhabhi. Ubhusasabhija bhunubho bhuli bho gumana ujiyelela ikaya ja bhanhu.

Uweyi adalendaga ahakaya yakwe. Hunagwene abhanhu bhagamhugulaga bho gung’wila giki. ‘lekaga ubhusasabhija ulakalila habhi.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajaga ulya jiliwa ja mumakaya ga bhanhu. Umunhu ng’wunuyo adalendaga aha kaya yakwe. Uweyi agamanaga ulola uko lyochi lilizuka omana giki, bhalizuga koyi, oja.

Abhanhu nose bhagang’witanaga giki, ‘nkunga lyochi.’ Hunagwene abhanhu bhenabho bhagang’wilaga giki, ‘lekaga ubhusasabhija ulakalila habhi.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guleka nhungwa ja bhukokolo bho gutumama milimo yabho, kugiki bhaitumame imilimo yabho yiniyo iyo idulile gubhapandikila jiliwa jabho jagulya mpaga bhoya uguja bhulilila jiliwa ja mumakaya ga bhanhu.

Luka 13:3 – 5.

2 Wathesalonike 3:10.

KISWAHILI: ACHA UDOEAJI UTAISHIA PABAYA

Chanzo cha msemo huo chaangalia udoeaji ambao huweza kuishia pabaya. Udoeaji huo ni wa mhusika kwenda kula kwenye familia za watu mbalimbali.

Yeye huwa hatulii nyumbani kwake.  Ndiyo maana watu humuonya kwa kumwambia kwamba, ‘acha udoeaji utaishia pabaya.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huenda kula kwenye familia za watu wengine. Mtu huyo huwa hatulii nyumbani kwakwe.

Yeye huwa anaangalia kwenye familia ile ambayo kuna moshi unataka, na kwenda pale ili akale chakula. Mwishowe watu wengine humwita mtu huyo kama mvizia moshi. Ndiyo maana watu hao humwambia kwamba, ‘acha udoeaji utaishia pabaya.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za uvivu wa kufanya kazi zao, ili wafanye kazi zile ziwezazo kuwapatia chakula cha kutosha kula na kuacha kula chakula hicho kwenye familia za watu wengine.

Luka 13:3 – 5.

2 Wathesalonike 3:10.

413. NASHEBE BHABEHI UNENE

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhushebi ubho bhudulile gunpiga mumakoye unshebi ng’wunuyo. Ubhushebi bhunubho bhugang’wambilijaga ugwipija mumakoye ayo omanaga igiki inzila yiniyo ilinago, ukubhutongi. Hunagwene umunhu ng’wunuyo ulu ubhona jishepo, agayombaga giki, ‘nashebe bhabehi unene.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo obhonaga giki imihayo iyo bhaliyihoyela idulile gung’wenhela makoye ukubhutongi.

Umunhu ng’wunuyo agiyangulaga gwinga umumahoya genayo, kugiki adule gugiliga amakoye ayo gadulile gumpandika kunguno ya mahoya genayo. Hunagwene umunhu ng’wunuyo agayombaga giki. ‘nashebe bhabehi unene.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guleka guhoyela mihayo iyo idulile gubhenhela makoye, aha bhutongi, kugiki, bhadule gugiliga amakoye genayo, haho gatali ugubhapandika.

Luka 4:29-30.

Luka 18:23-25.

KISWAHILI: NIPENYE JAMANI MIMI

Chanzo cha msemo huo chaangalia upenyaji ule uwezao kumuokoa mpenyaji kwenye matatizo. Upenyaji huo humsaidia mhusika kukwepa matatizo ambayo angeweza kuyapata kule mbeleni. Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘nipenye jamani mimi.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hugundua mapema maneno wanayoyaongelea kwamba, yataweza kuwaletea matatizo mbeleni.

Mtu huyo huamua kujiondoa kwenye maongezi hayo, ili aweze kuyaepuka matatizo hayo yatakayowapata walioko kwenye maongezi hayo. Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘nipenye jamani mimi.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha kuongelea maneno yale yawezayo kuwaletea matatizo katika siku za mbeleni, ili waweze kuyaepuka matatizo hayo, kabla hayajawapata.

Luka 4:29-30.

Luka 18:23-25.

412. NAJILE KASEGENO

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kuli kulugendo lo guja kule. Unsiminzi  o lugendo lunulo, agabhizaga na mapinja pinga, umunzila iyo aliyibhitila.

Aliyo lulu, uweyi adebhile ubhulimu bho lugendo lunulo. Hungwene umunhu ng’wunuyo ulu obhona giki alihaya gutindikwa, agayomgag giki ‘najile kasegeno.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhuchaga nimo ogutumama mpaga ogumala chiza. Umunhu ng’wunuyo agadililaga imilimo yakwe bho guyitumimama na bhukamu bhutale.

Uweye agayitulaga lwande imihayo iyo idulile gundija uguyimala wangu imilimo yakwe. Hunagwene umunhu ng’wunuyo agayomgaga giki, ‘najile kasegeno.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gudilila mimimo yabho bho guyitumama na bhukamu bhutale, mpaga bhayimale, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhayituule lwande imihaho iyo idulile gubhatindika uguyimala wangu imilimo yabho yiniyo.

Luka 24:27 – 29.

KISWAHILI: NAKWENDA MBALI

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye safari ya kwenda mbali. Safari hiyo huwa na mapingamizi mengi ambayo msafiri huo huyapitia.

Lakini yeye afahamu ugumu wa safari yake hiyo. Ndiyo maana mtu huyo akikumbana na hali ya kumchelewesha njiani, husema kwamba, ‘nakwenda mbali.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huanza kazi zake na kuzitekeleza mpaka mwisho. Mtu huyo hufuatilia kwa makini katika kuzifanya kwa bidii kubwa kazi zake hizo. Yeye huyaweka pembeni maneno mengine ambayo yataweza kumchelewesha kuzimaliza vizuri kazi zake hizo. Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘nakwenda mbali.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kufuatilia kazi zao kwa kuzitekeleza kwa bidii kubwa mpaka mwisho, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao. Yafaa watu hao wayaweke kando maneno yawezayo kuwachelewesha katika kuzimaliza mapema kazi zao hizo.

Luka 24:27 – 29.

411. DUGAFUNDWE MAGULU

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kub’ufundwa bho magulu. Ubhufundwa bhunub’o b’uli bhusiminzi bho guja hakaya iyo ili nikujo.

Ulu bhashiga ahakaya yiniyo bhuli ng’wene agab’izaga ng’wib’embu. Hunagwene abhanhu ulu bhalihaya guja ahakaya yiniyo, bhagayombaga giki, ‘dugafundwe magulu.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhajile kunkwano gobho. Abhanhu bhenabho bhali guti bhinga, abho bhajile gukaya yi kujo, uko bhalihoyi bhanhu wa soni. Ibhelelile bhabhize bhibhembu, kugiki bhadizikumya sagara na bha bhabha bhukwi bhabho.

Ulu nkwilima na ngikajiye bhalitung’wana, ibhelelile bhadizikumya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘dugafundwe magulu.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza bhibhembu umukikalile kabho, kugiki bhadiziponda soni, bho gwikenya na bhichabho, kunguno ya nhungwa jabho ja bhubhi.

Waefeso 2:10.

KISWAHILI: TUKAPANGUSWE MIGUU

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye upanguswaji wa miguu. Upanguswaji huo ni utembeaji wa kwenda kwenye familia zilizo na heshima. Wakifika kwenye familia hizo, kila mmoja huwa na utulivu wenye adabu njema. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘tukapanguswe miguu.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wanaoenda kwa wakwe zao. Watu hao waweze kuwa wakaa mwana, wanaoenda kwenye familia hiyo yenye heshima, ambapo pia kuna watu wa heshima. Yafaa watu hao wawe na utulivu ili wasigusane hovyo na baba wakwe zao.

Mkwilima akikutana na mama mkwe wake, huepuka kugusana naye. Hivyo kila mmoja hupitia mbali na mwenzake. Ndiyo maana watu husema  kwamba, ‘tukapanguswe miguu.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na utulivu wenye heshima ya kuishi kwa adabu maishani, ili wasijiaibishe kwa kugombana na wenzao, kwa sababu ya wao kuwa na tabia mbaya.

Waefeso 2:10.

410. GUDULA OJA NG’WA NKWELAYE

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kubhuji bho ng’wa guduja kuli nkwela okwe. Guduja lilina lya ng’wa munhu uyo ali nkima. Uweyi agaja kuli nkwela okwe bhubahoya mihayo yabho, iyo igalisanya bhanhu. Abhanhu abho bhagabhayangulaga bhagayombaga giki, ‘guduja oja ng’wa nkwelaye.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nomolomo. Umunhu ng’wunuyo agachalaga mihayo ya nyasigani, mumakaya ga bhanhu. Uweyi agayegaga ulu bhiye bhikenya. Abho bhandeb’ile umunhu ng’wunuyo, bhagayombaga giki, ‘guduja oja ng’wa nkwelaye.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guleka nhungwa ja bhulomolomo, kugiki abhanhu bhenabho, bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Yakobo 1:26.

Yakobo 3:5.

Yohane 8:44.

KISWAHILI: GUDULA ALIENDA KWA SHEMEJI YAKE

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye uendaji wa Guduja kwa shemeji yake. Guduja ni jina la mtu ambaye ni mwanamke. Yeye alienda kwa shemeji yake. Huko waliongea maneno yaliyogombanisha watu. Wapatanishi wa ugomvi huo, walisema kwamba, ‘gudula alienda kwa shemeji yake.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni muongo. Mtu huyo hupeleka maneno ya usengenyaji kwenye familia za watu. Yeye hufurahia wanapogombana wenzake. Wale wanaomwelewa mtu huyo husema, ‘gudula alienda kwa shemeji yake.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za uongo, ili watu hao waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Yakobo 1:26.

Yakobo 3:5.

Yohane 8:44.

409. JAGA JAGA NANG’HO

Imbuki ya kahayile kenako yingilile ku mahoya ga bhanhu bhab’ili. Umumahoya genayo bhuli ng’wene agang’wilaga ung’wiye giki, aje hadoo, kugiki bhadule gulungana. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘jaga jaga nang’ho.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho b’aligulila jikolo jileb’e. Abhanhu bhenabho, bhagiinhaga ndima ja guyomba b’uli ng’wene.

Unjinja o jikolo alio gwandya uguguyomba umpango gokwe. Unguja ojikolo nang’hwe aguyomba ihela ijo alihaya gujigulila ijikolo jinijo.

Abhanhu bhenabho, bhagamanaga b’iwila giki, jaga jaga hadoo, kugiki bhadule ugwizunijija umpango go gwigulila ijikolo jinijo. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagayombaga giki, ‘jaga jaga nang’ho.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gwidegeleka chiza na abhichab’o umumahoya, nu muwikaji bhobho, kugiki bhadule gwiyelelwa chiza.

Walawi 25:6.

KISWAHILI: NENDA NENDA NA WEWE

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye maongezi ya watu wawili. Katika maongezi hayo, watu hao, kila mmoja humwambia mwenzake aende kidogo, kwa maana ya kuongeza kidodo, ili waweze kukutana au kukubaliana kiwango fulani ambacho kila mmoja atakuwa ameridhika nacho. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, ‘nenda nenda na wewe.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale ambao wanauziana kitu fulani. Watu hao hupeana zamu za kuongea kila mmoja.

Muuzaji huwa wa kwanza kutaja bei yake. Ndipo naye mnunuzi wa kitu kicho, hutaja kiasi cha pesa ambacho atakinunulia kitu hicho.

Watu hao huendelea kuambiana kila mmoja aende kidogo, maana yake aongeze, kama ni mnunuzi, au apunguze kama ni muuzaji, ili waweze kukubalina bei ambayo kila mmoja wao ataridhika. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘nenda nenda na wewe.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kusikilizana katika maongezi na katika maisha yao, ili waweze kuelewa vizuri.

Walawi 25:6.

408. B’UB’I B’UJE MUNYANZA

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kub’uponya bho b’ub’i kule, na gujikalibhusha mbango. Ub’ub’i bhunubho bhugaponyiyagwa kule, kugiki b’udizushoka hangi ukubhubhanhu bhenabho.

Abhanhu bhenabho bhagalombaga  bhagandike mbago ja gub’iza na sabho, ijo jidulile gubhambilija, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘b’ub’i b’uje munyanza.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina b’utogwa bho gub’alombela ya wiza abhiye kugiki, bhadule gwikala bho mholele.

Umunhu ng’wunuyo agiigwaga shib’i, ulu bhapandika makoye abhanhu bhakwe. Hunagwene agalombaga giki, ‘b’ub’i b’uje munyanza.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’iza na b’utogwa bho gub’alombela ya wiza abhichabho, kugiki ub’ub’i bhunubho bhubhingile, umuwikaji bhobho.

Kumkumbukumbu la Torati 28:8.

Amosi 1:15.

Tito 2:13.

KISWAHILI: UBAYA UENDE BAHARINI

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye utupaji wa ubaya mbali, na kuzikaribisha Baraka. Ubaya huo hutupwa mbali ili usiweze kurudi kwa watu hao tena.  

Watu hao huwaombea wenzao wapate Baraka za kuwa na mali za kuwasaidia maishani mwao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘ubaya uende baharini.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana upendo wa kuwaombea mema wenzake, ili waweze kuishi kwa amani. Mtu huyo hujisikia vibaya wenzake wakipata matatizo. Ndiyo maana husema kwamba, ‘ubaya uende baharini.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwaombea mema wenzao, ili ubaya uwaondokee, maishani mwao.

Amosi 1:15.

Tito 2:13.