Sukuma Sayings

598. OLANGAMILWA NA MHULUGAGA IGULILAGA.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile bhulangamiji bho mhulugaga. Imhulugaga yiniyo, jili jisumbwa ijo jilija lubhango. Ijoyi nulu jigiza hakaya ya ng’wa munhu, aguhaya giki jenhaga lugango, kunguno jilijisumbwa ja lubhango.

Gashinaga nulu, ugulangamilwa na mhulugaga iyo igulilaga, igolechaga gwinja makoye na gwenha lubhango. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘olangamilwa na mhulugaga igulilaga.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga na bhanhu bho gubhalombela mbango. Umunhu ng’wunuyo, alini sungu lya gubhambilija abhiye abho bhali na makoye, umuwikaji bhobho, kugiki bhadule ugwinga umumakoye genayo. Uweyi alima bhutogwa bhutale ukubhanhu bhakwe, ubho bhugang’winhaga nguvu ja gubhayelela abho bhali mumayange guti genayo.

Umunhu ng’wunuyo, agadulaga ugubhalunguja abhapina, kunguno ya kikalile kakwe ako kagabhalanjaga abhiye inzila ja gwikala bhitogilwe chiza, na bhichobho.

Uweyi agachalaga lubhango ukubhanhu bhakwe guti ni mhulugaga yiniyo, iyo ndimu ya lubhango ukubhanhu. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘olangamilwa na mhulugaga igulilaga.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwilombela mbango ja gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umukikalile kabho.

Zaburi 3:8.

Tito 2:13.

Mathayo 19:16-30.

Waebrania 6:7.

Waefeso 1:3.

UMEANGALIWA NA KAKAUIONA AKILIA.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia uangaliaji wa kaka kuona. Kakakuona huyo, ni kiumbe cha baraka. Chenyewe, hata kikija nyumbani kwa mtu, atasema kwamba, kimeleta baraka kwake, kwa sababu hicho ni kumbe cha baraka.

Kumbe basi, kuangaliwa na kakakuona anayelia, huonesha hali ya kuondoa matatizo na kuleta baraka. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘umeangaliwa na kakakuona akilila.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huishi kwa kuwatakia baraka watu wake. Mtu huyo, ana huruma ya kuwasaidia wale walioko kwenye matatizo, maishani mwao, ili waweze kutoka katika matatizo hayo. Yeye ana upendo mkubwa kwa watu wake, unaompatia nguvu za kuwatembelea wale walioko kwenye matatizo mbalimbali.

Mtu huyo, huweza kuwafariji watu mbalimbali, wakiwemo yatima kwa sababu ya maisha yake, ambayo huwafundisha wenzake njia za kuishi kwa upendo na wenzao. Yeye hupeleka baraka kwa watu, kama kakakuona, ambaye ni mnyama wa baraka kwa watu. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘umeangaliwa na kakakuona akilila.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuombeana baraka za kupata mafanikio mengi maishani mwao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, katika maisha yao.

Zaburi 3:8.

Tito 2:13.

Mathayo 19:16-30.

Waebrania 6:7.

Waefeso 1:3.

597. MAGANGA KUMPINDO.

Imbuki ya kahayile kenako, yingilile kubhutuji bho mhamba bho ng’wa Maganga. Umaganga uliatogilwe guhoyela mihayo ya habhutongi iyo yilikihamo na bhutuji bho sabho ijo jidulile gung’wambilija aha shigu ijahabhutongi. Hunagwene abhanhu bhagikomelejaga ugujitula isabho jinijo bho guyomba giki, ‘Maganga kumpindo.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina jikolo ijo ajisanije giki jidulile kung’wambilija aha shigu ijaha bhutongi. Umunhu ng’wunuyo, agamanaga usungilija hado hado, isabho ijo agajipandikaga umubhutumami bhokwe, mpaga nose agajikwijaga. Uweyi adebhile ugujichola isabho jinijo bho gutumama milimo yakwe chiza, na gujitumila chiza ijo agajipandikaga.

Umunhu ng’winuyo, agabhatongelaga abhanhu bhakwe inzija ja kujichola ijikolo jiniyo, ni jagutumamila chiza, kugiki nabho bhadule gupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho. Hunagwene uweyi agabhawilaga abhanhu giki, ‘Maganga kunuma.’

Ikahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kudebha guchola jikolo bho guitumama chiza imilimo yabho, na gujilabhila chiza isabho ijo bhalijipandika, umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umukikalile kabho.

Nyakati 2:11.

Mathayo 6:19-21.

Luka 12:31-33.

KISWAHILI: MAGANGA KWA NYUMA.

Chanzo cha msemo huo, chatokea kwenye uwekaji wa akiba wa Maganga. Maganga alikuwa na kawaida ya kuongelea maneno ya mbeleni ambayo ni pamoja na uwekaji wa akiba ya mali itakayoweza kuwasaidia katika siku za mbeleni. Ndiyo maana watu huhimizana kujiwekea akiba hiyo ya mali kwa kusema kwamba, ‘Maganga kwa nyumba.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana mali za kuweza kumsaidia katika siku za mbeleni. Mtu huyo, huwa anawekeleza kidogo kidogo, mali anazozipata katika kazi zake, mwishowe mali hizo huwa nyingi. Yeye anaelewa namna ya kuzitafuta mali hizo anazozipata, na namna ya kuzitumia.

Mtu huyo, huwaongoza watu kwa kuwafundisha njia za kuitafuta mali hiyo, na zile za kuitumia vizuri, ili waweze kupata mafanikio mengi, katika maisha yao. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘Maganga kwa nyumba.’

Masemo huo, hufundisha watu juu ya kuelewa namna ya kutafuta mali kwa kuyatekeleza vizuri majukumu yao, na kuzilinda  vizuri mali wanazozipata, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

Nyakati 2:11.

Mathayo 6:19-21.

Luka 12:31-33.

592. MALILWA NG’HONGE.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile bhuliwa bho ntugo na Ng’honge. Untugo gunuyo, ulu gucha gugaliyagwa nyama giti: Ng’ombe, mbuli nulu Ng’holo. Ugoyi gugaliyagwa kunguno gulijiliwa ijo jidikomile guponyiwa.

 Ing’honge bhuli bhugali ubho munhu agabhubhumbaga na gulija mu nsuji, huna olya kihamo ni nyama. Huanagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘maliwa ng’honge.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo, agabhalunguja abhanhu abho bhabhulajaga mitugo jabho. Umunhu ng’wunuyo, adebhile giki, imitugo jigalyaga maswa ayo gagayibhejaga imimili yajo, mpaga jikoma guliwa na bhanhu. Kuyiniyo lulu, nulu jigacha, jiguliwa na bhanhu, kunguno jili jiliwa ijo jidaponyiyagwa.

Uweyi agabhalungujuaga abho bhachililwe na mitugo jabho, bho gulinganija imitugo jinijo, na maswa nulu makubhi ayo jigagalyaga imitugo. Ijoyi jigabhizaga makubhi ulu jubha. Hunagwene abhanhu bhagajitanaga ‘maliwa ng’honge.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kudebha ugubhalunguja abho bhajimijaga jikolo jabho, kugiki bhadizusunduhala gukilanija. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhapandike nguzu ja kucholela jikola jingi, umuwikaji bhobho.

Isaya 22:13.

KISWAHILI: KILIWACHO NA TONGE.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia kuliwa kwa mfugo na Tonge. Mfugo huo, ukifa peke yake unaliwa kwa sababu wenyewe ni nyama kama vile: Ng’ombe, Mbuzi, na kondoo. Hicho ni chakula ambacho haiwezekani kukitupa.

Tonge ni ugali unaoviringishwa na mhusika ambaye huichovya tonge hiyo, kwenye mchuzi na kula pamoja na nyama. Ndiyo maana watu hukiita, ‘kiliwacho na tonge.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule anayefahamu kuwatuliwa watu wale ambao mifugo yao wamekufa. Mtu huyo, anaelewa kwamba, mifugo hao, hula majani ambayo huinenepesha miili yao mpaga kufikia hatua ya kuliwa. Hivyo basi, hata wakifa bila ya mwenye mali huridhia, wataliwa kama nyama, kwa sababu huwa hazitupwi.

Mtu huyo, huwafariji wamiliki hao wa mifugo, kwa kuwaelezea juu ya uwezekano walio nao wa kuwapata  mifugo wengine. Hivyo, wanatakiwa kujipa moyo kwa kula nyama za mifugo hao, kwa sababu hicho ni kile ‘kiliwacho na tonge.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuelewa namna ya kuwatuliza watu walipoteza mali zao, ili wasihuzunike kupita kiasi, badala yake, wapate nguvu za kutafuta mali zingine, katika maisha yao.

Isaya 22:13.

591. SULUMIDA YENIYI YAFULA MINZI.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile sulumida. Isulumida yiniyo, lililiginhu lya gub’eja bho bhulolo, nulu b’o gupunza b’o linti. Iyoyi ligatumamilagwa b’o gug’wisija ng’ombe minzi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘sulumida yeniyi yafula minzi.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nsabhi, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhizaga na mang’ombe mingi, mbuli ni ng’holo najo jili ningi. Ahakaya yake, jilihoyi na ngoko, mbata na majiliwa nago gali mingi.

Umunhu ng’wunuyo, agiikolaga ni sulumida iyo yafula minzi, kunguno nuweyi ojikwija sabho jinijo, aha ng’wakwe. Uweyi usabha kunguno ya wigulambija bho gutumama milimo yakwe.

Agajitumilaga isabho jakwe bho gutuula bhatumami umumilimo, kugiki adule gubhalanga abhanhu bhenabho higulya ya wigulambija bho gutumama milimo yabho chiza.

Uweyi agabhagalilaga chiza abhatumami bhakwe bho gubhinha jiliwa jawiza na minzi, kunguno ojikwija isabho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘sulumida yeniyi yafula minzi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija kuchola sabho bho guitumama imilimo yabho, bho bhukamu bhutale, kugiki bhadule gujilanghana chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 5:46.

Mathayo 27:57.

2Wakorintho 8:9.

Ufunuo 3:17.

1Timothea 6:17-18.

KISWAHILI: HORI HILI LIMETOSHEKA MAJI.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia kifaa cha kunyweshea mifugo. Kifaa hicho, ni kitu kinachotengenezwa kwa tope au mti (yaani ni gongo lililochongwa vizuri). Chenyewe hutumiwa kwa kunyweshea ng’ombe maji. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Hori hili limetosheka maji.’

Msemo huyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni tajiri wa mali nyingi katika maisha yake. Mtu huyo, ana mifugo kama vile: ng’ombe wengi, hali kadhalika mbuzi, na kondoo. Yeye ana kuku, bata na chakula kwa wingi katika familia yake.

Mtu huyo, hufanana na hori lilitosheka maji, kwa sababu naye ana mali nyingi nyumbani kwake. Yeye alitajirika kwa sababu ya kujibidisha kufanya kazi zake vizuri. Mtu huyo, pia huitumia mali yake hiyo, kwa kuweka vibarua katika kazi zake, ili aweze kuwafundisha watu juu ya kujibidisha kuzifanya kazi zao.

Yeye huwatunza vizuri pia wafanyakazi wake, kwa kuwapatia chakula kizuri na maji ya kutosha, kwa sababu ameshatajirika maishani mwake. Ndiyo  maana watu husema kwamba, ‘hori hili limetosheka maji.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kutafuta mali kwa kufanya kazi zao kwa bidii kubwa, na kuzitumia vizuri wanapozipata, ili waweze kuzitunza vizuri familia zao, maishani mwao.

Mathayo 5:46.

Mathayo 27:57.

2Wakorintho 8:9.

Ufunuo 3:17.

1Timothea 6:17-18.

590. BHANANG’WELI BHADI NA LULASI.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile bhugaiwa bho lulasi bho bhanang’weli. Ulusi lunulo, bhuli wiyumilija bho gudula gugamala chiza amakoye ulu gigelaga.

Kuyiniyo lulu, abhanang’weli bhenabho, bhali bhanhu abho b’adi na wiyumilija umubhuli mhayo gwene. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘bhanang’weli bhadi na lulasi.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adumilile ugwiyumilija ulu opandikaga makoye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agaminyikaga umo moyo gokwe, ulu opandikaga nulu ikoye idoo duhu, kunguno ya gubhiza adimpanuku umu moyo gokwe.

Uweyi adulile nulu guduma gulya jiliwa, kunguno ya gugwigwa mhayo ndoo, uyo uganyanjaga guti na bhanang’weli abho hadina wiyumilija nulu hadoo, umumayange gabho.

Umunhu ng’wunuyo, agongejaga makoye agagunhanghana ukubhiye, ulu gigelaga manyange, umuwikaji bhobho. Abhanhu abho agikalaga nabho, bhagang’wilaga giki wiyumilije, kugiki oye ugubhayanja abhiye, umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagayombaga giki, ‘bhanang’weli bhadi na lulasi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bhutale ulu bhapandikaga mayange, umukikalile kabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

1Wakorintho 10:13.

Matendo 26:3.

Wakorintho 6:6.

KISWAHILI: WATU WA MAGHARIBI HAWANA UVUMILIVU.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia kukosa kwa uvumilivu kwa watu wa magharibi. Watu hao hawana uvumilivu wa kuwawezesha kuyamaliza vizuri matatizo wanayoyapata hata kama yatakuwa madogo kiasi gani. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘watu wa magharibi hawana uvumilivu.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hushindwa kuvumilia anapopata matatizo mbalimbali, katika maisha yake. Mtu huyo, huumia moyoni mwake, akipata tatizo hata kama ni dogo namna gani. Yeye huhangaika sana akipata shida kama wanavyohangaika wale watu wa magharibi.

Mtu huyo, huongeza shida kwa wenzake, yakitokea matatizo kama yale ya msiba, ambao hufanya kazi ya kumtuliza, ili aache kuwahangaisha wenzake hao, maishani mwao. Ndiyo maana watu hao, husema kwamba, ‘watu wa magharibi hawana uvumilivu.’

 Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu mkubwa, wanapopata matatizo, katika maisha yao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

1Wakorintho 10:13.

Matendo 26:3.

Wakorintho 6:6.

588. UGUJIBHONA IJIJIGANHUULUJA JIMINOGENI.

Imbuki ya kahayile kenako, yingilile kumiito ga ng’wa Jiminogeni. UJiminogeni ng’wunuyo, oli munhu o miito mab’i, kunguno ya  bhushiya bhokwe. Aho adinading’wa oyombaga giki, ‘duguminogaga ndafu’ (ginhu) jinogoleku.

Aliyo lulu, oho oding’wa umunhu ng’wunuyo, agatulwa noyi na guliwa b’ushiya. Hunagwene abhanbhu bhagayombaga mpaga lelo ukubhanhu abho bhali na nhungwa ja bhubhiya, giki ‘ugujib’ona ijijiganhuuluja Jiminogeni.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitaga mihayo ya bhubhi, guti ya bhushiya yiniyo, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, alemile ugubhigwa abhanhu abho bhagang’wilaga giki, ajileke inhungwa jinijo, ija gubhitila mihayo ya bhubhi abhiye.

Uweyi agikolaga nu jiminogeni, kunguno nuweyi agiitaga imahayo yiniyo iyabhubhi. Abhanhu abho bhajidebhile inhungwa jakwe jinijo, bhagang’wilaga giki, ‘ugujib’ona ijijiganhuuluja Jiminogeni.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka miito ga bhubhi, guti ga bhushiya na gangi, ayo giikolile na geneyo, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 5:27-28.

1Wakorintho 6:18-20.

Marko 7:20-23.

2Petro 2:4.

Ufunuo 2:21-22.

KISWAHILI: UTAKIONA KILICHOMFANYA JIMINOGENI ALIE.

Chanzo cha msemo huo, chatokea kwenye matendo ya mtu aliyeitwa Jiminogeni. Jiminogeni huyo, alikuwa mtu mwenye matendo maovu yakiwemo yale ya uzinzi. Alipokuwa bado hajakamatwa alikuwa akisema, ‘tunatafuta dafu, (kitu) laini.’

Lakini Jiminogeni huyo, alipokamatwa alipigwa sana, na kutozwa faini ya uzinzi. Ndiyo maana watu husema kwa watu wenye tabia kama hiyo hata leo, kwamba, ‘utakiona kilichomfanya jiminogeni alie.’

 Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutenda maovu kama yale ya uzinzi, katika maisha yake. Mtu huyo, hataki kuonywa na wenzake juu ya kuiacha tabia yake hiyo mbaya.

Yeye hufanana na Jiminogeni, kwa sababu naye hutenda maovu kama hayo katika maisha yake. Watu wanaoifahamu tabia yake hiyo ya kutenda maovu, humwambia kwamba, ‘utakiona kilichomfanya jiminogeni alie.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha matendo maovu yakiwemo yale ya uzinzi, na mengine yanayofanana na hayo, katika maisha yao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Mathayo 5:27-28.

1Wakorintho 6:18-20.

Marko 7:20-23.

2Petro 2:4.

Ufunuo 2:21-22.

nshiya

584. NDULU YAKOMANGA.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile ndimu iyo igitanagwa ndulu. INdulu yiniyo, igasiminzaga lugendo lo gukangilija. Iyoyi igajaga bhutongi bho nduhu ugwigedyagedya, nulu gulabhula inuma. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ndulu yakomanga.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo yakwe bho nguzu, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agigulambija bho guja bhutongi duhu, ijinabhutumami bho miliyo yakwe yiniyo, guti numo igigulambigijaga guja bhutongi, indulu yiniyo.

Uweyi agabhizaga jigemelo ja wiza ukubhiye ijinagutumama milimo bho bhukamu bhutale, kunguno adahayile ugwigedyagedya; umubhutumami  bhokwe, bhunubho.

Akikalile kakwe umunhu ng’wunuyo, kagabhalanjaga abhanhu ahigulya ya guidilila bho guitumama chiza imilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘ndulu yakomanga.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija guitumama imilimo yabho, bho nguzu na bhukamu bhutale, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umubhutumami, nu muzunya bhobho, umukikalile kabho.

Waroma 12:11.

2Petro 3:14.

Wagalatia 6:9.

Ufunuo 3:19.

KISWAHILI: PUNDA MILIA ALIEKAZA MWENDO.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia mnyama anayeitwa pumda milia. Punda milia huyo, hutembea mwendo wa kuharakisha. Mwenyewe hukaza mwendo kwenda mbele tu, bila kusimama, wala kurudi nyuma. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘punda milia aliyekaza mwendo.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huyatekeleza majukumu yake kwa nguvu, katika maisha yake. Mtu huyo, hujibidisha katika utendaji wake wa kazi, kwa kusonga mbele tu, kama afanyavyo punda milia. Utendaji huo humwezesha kupata mafanikio mengi, katika maisha yake.

Mtu huyo, huwa mfano wa kuigwa kwa wenzako katika kuyatekeleza majukumu yao, kwa bidii, kwa sababu yeye hataki uvivu katika utekelezaji wa majukumu yake.

Maisha yake mtu huyo, huwafundisha watu juu ya kuzijali kazi zao kwa kuzitekeleza kwa bidii, ili waweze kupata mafanikio mengi, katika maisha yao. Ndiyo maana watu humwita, ‘punda milia aliyekaza mwendo.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao, kwa nguvu na bidii kubwa, ili waweze kupata mafanikio mengi, katika utumishi wao, na katika maisha yao ya kiroho, maishani mwao.

Waroma 12:11.

2Petro 3:14.

Wagalatia 6:9.

Ufunuo 3:19.

ndulu2