Sukuma Sayings

284. ULU UDI NAMHALA UDULYA NYAMA YABHO

Imbuki ya kahayile kenako ingilile kunyama ya bhanamhala. Inyama yiniyo ili yidako lya ntugo goguntona ngeni, uyo ogenihaga hakaya ya ng’wa munhu nhebhe. Ulu mbuli, nulu ng’holo, nulu ng’ombe ub’ulagilwa ngeni, inyama iyidako bagazugilagwa bhanamhala b’a muzengo.

Umulilika lya bhanamhala bhagingilaga bho gufunya ntugo, uyo gugabhulagagwa, bhalya abhanamhala bhenabho. Gashinaga lulu, inyama yiniyo igaliyagwa nabhanabhala duhu. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ulu udi namhala udulya nyama yabho.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagitiga milimo, nulu miito ayo gadigabho. Abhanhu bhenabho bhagishatyaga milimo nulu ginhu ijo jidijabho. B’agingilaga muluganda lo bhanhu bhatale, aliyo bhatali bhadoni. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, ‘ulu udi namhala udulya nyama yabho.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’iza na widohya bho gudima malagilo ayo gagabhambilijaga abhanhu ugwikala mhola. Kuyiniyo lulu, akahayile kenako, kalibhawila abhanhu bhenabho, bhatumame milimo yabho chiza bho nduhu ugwitula bhutale, nulu gwisanja mumagele gabhangi, umo bhoyi bhalemejiwe ugwingira.

1Kor. 11:26-28.

KISWAHILI: UKIWA SIO MZEE HULI NYAMA YAO

Chanzo cha msemo huo hutokea kwenye nyama ya wazee. Nyama hiyo ni ya tako la mfugo uliouliwa kwa heshima ya mgeni aliyeitembele familia hiyo. Mbuzi au kondoo, au ng’ombe akiuliwa kwa heshima ya mgeni huyo, nyama ya tako, hutolewa kwa wazee wa kijiji hicho. Nyama hiyo hupikwa kwa ajili yao tu.

Mzee akitaka kuingia kwenye lika la wazee hutakiwa kutoa mfugo kama mbuzi au kondoo, ambaye hupikwa na kuliwa na wazee hao. Kumbe basi, nyama hiyo haruhusiwi kula mtu ambaye hajaingia kwenye ulika huo wa wazee. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘ukiwa sio mzee huli nyama yao.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale wavunjao sheria za amani katika jamii, kwa kufanya kazi isiyo yao, au kutenda wasiotakiwa kuyatenda. Watu hao hujiingiza kwenye kazi za wengine, kwa kuingia kwenye makundi wasiyoruhusiwa kuingia. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, ‘ukiwa sio mzee huli nyama yao.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kufuata sheria ziwawezeshazo kuishi kwa amani. Huwataka watu kufanya kazi kwa kufuata sheria za nchi zao au jamii zao, kwa kutokujiingiza kwenye makundi wasiyofurusiwa kuingia.

1Kor. 11:26-28.

283. DAB’ULYA DUGINGA NA HISUMBI

Imbuki ya kahahile kenako ilolile wingi bho jiliwa ijo bhanhu bhalyaga hakaya ya ng’wa munhu nhebhe bhiguta. Abhanhu ulu bhalilya jiliwa bhagigashaga hisumbi, mpaga bhamale ugulya, hunab’inga hoyi. Ijiliwa jinijo ulu jili ningi ja gulya abhanhu mpaga bhiguta, bhagajilekaga bhagingila amasumbi. Hunagwene abhanhu ulu bhalya mpaga bhajileka ijiliwa jinijo, bhagayomba giki, ‘dab’ulya duginga na hisumbi.’

 Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinajiliwa ja gudula gubhigutya abhanhu bhakwe ahang’wakwe. Umunhu ng’wunuyo agapandikaga sabho ningi, umubhutumami bhokwe. Uwei kihamo na bhiye bhagajitumamilaga chiza isabho jabho, ijinagubhanhana abhanhu bhabho. Abhanhu abhahakaya yiniyo, abho bhagalyaga bhiguta na gujisaja ijiliwa jinijo, bhagayombaga giki, ‘dab’ulya duginga na hisumbi.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhagola chiza abhanhu bhabho, bho gujitumila isabho jabho, jinagubhulanghana bhupanga bhobho. Ubhugoji bhunubho bhugubhambilija abhanhu bhabho, ijinakupandika nguzu ja gutumama milimo ya kupandikala sabho ningi.

Mathayo 6:42.

KISWAHILI: TUMEKULA TUKAONDOKA KWENYE KITI

Chanzo cha msemo huo chaangalia wingi wa chakula ambacho watu wamekula kwenye familia fulani. Watu hao hukaa kwenye kiti walapo chakula mpaka wamalize kula ndipo watoke kwenye kiti. Chakula kikiwa kingi cha kutosha kula na kusaza, watu hao huondoka kwenye kiti hicho. Ndiyo maana watu hao walioshiba na kusaza husema, ‘tumekula tukaondoka kwenye kiti.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu awatunzaye watu wake kwa kutumia chakula kingi alicho nacho, katika kuwalisha vizuri watu wake. Watu hao hupata mali nyingi kwa kufanya kazi zao vizuri. Mali hizo ndizo zile wazitumiazo katika kuwatunza watu wao. Wale waliotunzwa kwa kulishwa chakula walichokila na kusaza, husema, ‘tumekula tukaondoka kwenye kiti.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwatunza watu wao, kwa kutumia mali walizonazo katika kuulinda uhai wao. Matunzo hayo yatawasaidia watu wao katika kupata nguvu za kuwawezesha kufanya kazi za kuwapatia mali nyingi zaidi.

Mathayo 6:42.

282. DULYAGE IDAMANILAGWA

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu abho bhalibhegeleja gwandya lugendo bho gulya tamu. Abhanhu bhenabho bhagikomelejaga gulya jiliwa ja gudula gwiguta, kunguno bhadamanile uko bhajile, igiki jilihoyi jiliwa koyi, nulu nduhu. Bhakomile gusanga jitiho uko bhajile. Hunagwene bhagikomelejaga bho gwiwila giki, ‘dulyage idamanilagwa.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagibhegelejaga chiza ulu bhuhaya gwita nimo gose gose, haho bhatali ugugwita unimo gunuyo. Abhanhu bhanebho bhadebhile igiki bhuli nimo guhayile gutumamwe bho wibhegeleja bhutale.

Abhoyi bhagapandika matwajo mingi umubhutumami bho milimo yabho, kunguno ya gwita wibhegeleja bhutale bho guitumama imimo yiniyo, haho bhatali ugwiyandya uguitumama.

Ijinagongeja, abhanhu bhenabho bhagabhalangaga abhichacho uguchola ijo jidakililwe umubhutumami bho nimo nibhe. Bhagabhawilaga abhanhu bhabho giki, ‘dulyage idamanilagwa.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gwita wibhegeleja bhutale bho nimo gose gose, uyo bhalihaya gugutumama, haho bhatali ugugwandya. Uwibhegeleja bhunubho bhugubhenhela matwajo mingi umuwikaji bhobho.

1Wafalme 19:7-8.

KISWAHILI: TULE HAIJULIKANI

Chanzo cha msemo huo chaangalia watu wanaojiandaa kuanza safari ya kwenda sehemu fulani, kwa kula chakula kwanza. Chakula hicho hukila cha kutosha kuwapatia nguvu za kusafiri hadi kufika salama.

Chakula hicho huwasaidia watu hao katika kuishi kwa mda mrefu wakiwa na nguvu, hata kama wakikosa chakula kule waendako. Ndiyo maana wao huhimizana kula kabla ya kuanza safari yao, wakisema, ‘tule haijulikani.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale wajiandaao vizuri watakapo kufanya kazi fulani, kabla ya kuanza kuifanya, kazi hiyo. Wao hufahamu kwamba, kila kazi yahitaji kuwa na maandalizi mazuri kablya ya kuitekeleza. Hivyo kazi iliyofanywa kwa maandalizi mazuri, huleta mafanikio makubwa kwa watendaji wake.

Kwa Maana hiyo, watu hao hupata mafanikio mengi kwenye kazi zao kwa sababu ya kujiandaa vizuri kabla ya kuzifanya kazi hizo. Zaidi ya hayo, wao huwafundisha pia wenzao namna ya kujiandaa vizuri kabla ya kufanya kazi yoyote, ili nao wapate mafanikio mengi. Ndiyo maana watu hao huwaambia wenzao hivi, ‘tule haijulikani.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kufanya maandalizi mazuri, watakapo kufanza kazi fulani, kabla hawajaifanya kazi hiyo. Matayarisho hayo, yatawaletea mafanikio mengi maishani mwao.

1Wafalme 19:7-8.

265. B’ALANG’HUNG’HULA BHANHU KAGANDA

Imbuki ya kahayile kenako ifumilile kuli ningi uyo witanagwa Samike. Uningi ng’wunuyo wimbaga mimbo ukinu wikimilija giki uweyi alinyehu noyi. Nulu agigela munhu wa gung’wib’onela abhanhu abhingi bhaduntogwa. Ukwene huguhaya giki, ‘b’alang’hung’hula bhanhu kaganda.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga chiza na bhanhu bha umuchalo jakwe. Agabhambilija abho bhalimumakoye ijinaguginja wangu amakaye genayo, kugiki nabho bhapandike bhuyegi. Umunhu ng’wunuyo agab’izaga azunije nulu guminyika kunguno ya gwita mihayo ya wiza ukubhiye. Alina bhutogwa kubhanhu ubhogub’enhela bhuyegi abho alikala nabho. Uluwigela munhu ogung’wib’onelwa umunhu ng’wunuyo, ‘b’alang’hung’hula kaganda.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gwikala na bhutogwa kubhanhu ubhogudula gubhalunguja abho bhali mumakoye. Ubhutokwa bhunhubho bhugulanga bhichab’o higulya ya gwikala bho mholele umuchalo jabho.

Luka 23:48- 49.

Luka 24: 20-21.

KISWAHILI: WATANUNG’HUNIKA WATU KIKUNDI

Chanzo cha msemo huo chatokea kwa manju aliyeitwa Samike. Manju huyo alikuwa akimba nyimbo kwa kujisifia upole aliokuwa nao uliomwezesha kuishi vizuri na watu. Hata akitokea mtu wa kumuonea watu wengi hawatafurahia kitendo hicho, pia hawatampenda. Ndiyo kusema kwamba, ‘watanung’hunika watu kikundi.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule aishiye vizuri na watu walioko kwenye kijiji chake. Huwa akiwasaidia wale walioko kwenye matatizo mbalimbali maishani mwao ili waweze kuyatatua mapema na kuanza kufurahi tena.

Mtu huyo hukubali hata kuumia kwa ajili ya kutenda mema kwa faida ya wenzake. Hufanya hivyo kwa sababu ya upendo alio nao kwa wenzake. Upendo huo  humpatia furaha ya kuwasaidia watu wake kwa upole. Kwa hiyo basi, mtu huyo akionewa na watu wenye nia mbaya, ‘watanung’hunika watu kikundi.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuishi kwa upendo na watu ili kuweza kuwasaidia na kuwafariji wale walioko kwenye shida mbalimbali. Upendo huo utawafundisha wenzao juu umuhimu wa kuishi kwa amani kwenye kijiji chao.

Luka 23:48- 49.

Luka 24: 20-21.

african-dancers-

261. WADIMA NZWI WALEKA UGUGULU

Imbuki ya kahayile kenako ingilile kujigano ja ng’wa Sayayi na Shimba. Ijigano jinijo jihayile giki, USayayi b’agikenya ni Shimba, uwei upela mjigulu. Ugingila na usanganijiwa moyi uding’wa ugugulu. Aho oding’wa uwei uhaya giki, ‘wadima nzwi waleka ugugulu.’

Umunashinda aho wigwa chene, ugulekela ugugulu alihaya owilagwa go ng’hana, igiki linzwi.  Akoyi akaSayayi kukolob’ela mgati, kub’iza kapila ugubhulagwa. Hunakub’iza kahayile giki, ‘wadima nzwi waleka ugugulu.’

Akahayile kenako kakalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumilaga masala gakwe ijinagwipija umukaye. Umunhu ng’wunuyo adebhile uguginja amakoye  ayo alinago, bho gutumila wiganiki bho masala mingi. Umunhu ng’wunuyo hangi adeb’ile ugubhambilije ab’iye ugugatumila amasala geneyo bhogwipija mumakoye.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gumana ugugatumila chiza amasala gabho bho gwipija na gwiyinja mumakoye. Ubhumani bhunubho bhugub’ambilija bhanhu bhingi uguginja amakoye ayo bhalinago.

1 Samweli 16:18.

Mathayo 10:17-18.

KISWAHILI: UMESHIKA MZIZI UKAACHA MGUU

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye hadithi ya Sungura na Simba. Hadithi hiyo yaeleza kwamba, Sungura na Simba waligombana. Sungura akakimbia kwenda kujificha kwenye kichuguu. Alipoingia Simba alimpata akamshika mguu. Sungura aliposhikwa mguu alisema hivi, ‘umeshika mzizi ukaacha mguu.’ Simba aliposikia hivyo, alimwachia akifikiri kuwa, kweli ni mzizi. Sungura alitokomea ndani akapona au akasalimika. Ndiyo ukawa msemo kwamba, ‘umeshika mzizi ukaacha mguu.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule atumiaye akili zake vizuri katika kujitatulia matatizo. Mtu huyo afahamu namna ya kujiondolea matatizo aliyo nayo maishani mwake kwa kutumia akili zaidi. Zaidi ya hayo, mtu huyo huwafundisha pia wengine njia za kujiondolea matatizo yanayowakumba.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuelewa namna ya kuzitumia vizuri akili zao katika kujitatulia matatizo maishani mwao. Uelewa huo utawasaidia watu wengi katika kujiondolea matatizo yawakumbayo maishani mwao.

1 Samweli 16:18.

Mathayo 10:17-18.

african lion

rabbit

254. DUDIME HASI

Imbuki ya kahayile kenako ililole b’udimi bho hasi. Ubhudimi bhunubho b’ugatumilaga makono. Umunhu akomile gudima hasi ulu alihaya gupandika nguvu ja gudula gwimila chiza uyo oliwigashije.

Hangi, ulubhanhu bhalilya jiliwa bhagab’izaga guti bhalidima hasi ulu jiliwa jitulile hasi. Ulubhalya abhanhu bhenab’o bhagapandikaga nguzu jagufumila mujiliwa jinijo ijo bhajilyaga.

Ijiliwa ulu jubishiwa abhanhu bhagatumilaga masala agagwikarib’usha kugiki bhadule gwigwa abhoyi na kubhuka kujujilya ijiliwa jinijo. Hunagwene ululyushika ilikanza ilya gujulya, abhanhu bhagiwilaga giki, ‘dudime hasi.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadeb’ile gutumila mihayo ya mbisila ijinagubhahugula abhichabho kugiki bhajigwe inhulu ijo jidulile gubhambilija ugwikala mhola na bichab’o umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenab’o bhagabhambilijaga bhichab’o bho gub’iza na masala gagupandika nguzu ya gutumamila milimo ya kujibheja chiza ikaya jabho. Hunagwene bhagabhawilaga abhichab’o giki, ‘dudime hasi.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’iza nikujo lya gujishisha inhulu ijagubhambilija abhanhu ijinagwikala na nguzu umuwikaji bhobho. Ilikujo linilo ligub’ambilija ugupandika amasala gagutumila mihayo iyoidulile kubhambilija abhanhu bhenabho ugwikala mhola na bhanasi b’ichab’o.

Matendo ya mitume 27:34-36.

KISWAHILI: TUSHIKE CHINI

Chanzo cha msemo huo huangalia ushikaji wa chini. Ushikaji huo hutumia mikono ambayo humwezesha mwenye nayo kushikilia chini wakati akiteleza lengo lake. Mtu huyo aweza kushika chini wakati wa kusimama alipokuwa amekaa. Hiyo  ni namna mojawapo ya kumpatia nguzu fulani, mtu huyo, itakiwayo kwake kumwezesha kusimama kwa haraka.

Watu hupata nguvu pia wakila chakula. Chakula hicho kikiiva, watu hao hutumia maneno ya mafumbo yahusishayo akili katika kuufikisha ujumbe wa kuwaalika kwenda kula ili wao wenyewe waweze kuelewana na kuamua kwenda kula. Ndiyo maana, watu hao huambiana kwamba, ‘tushike chini.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wafahamuo kutumia hekima ya kuhusisha mafumbo katika kuwafikishia wenzao habari yenye ujumbe wa kuwapatia nguvu maishani mwao ili waweze kuishi kwa amani. Watu hao huwasaidia pia wenzao katika kuwa na akili ya kuufikisha ujumbe mwingine utakiwao kuwafikia wenzao. Ndiyo maana watu hao huwaalika wenzao kwa kusema, ‘tushike chini.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na hekima ya kuufikisha ujumbe uwezao kuwapatia wenzao nguzu ya kuishi kwa amani maishani mwao. Hekima hiyo itawasaidia wengi katika kupata akili ya kutumia mafumbo yawezayo kuwasaidia watu wao katika kuishi kwa amani na wananchi wenzao.

Matendo ya mitume 27:34-36.

literature

adult-education

250. ILONDA LYA NG’HAB’I LIGAPIJIWAGWA LUME

Imbuki ya kahayile kenako ilolile ilondo lya ng’wa munhu uyo aling’hab’i uogub’iza na makoye mingi umuwikaji bhokwe.  Umunhu ng’wunuyo nulu agiminya bho gwigumha, agajaga luhu ukumilimo yake kunguno ya makoye gakwe. Adalekaga uguja ugujuchola ija gulwa, nose ililonda linilo ligapijiyagwa lume. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ilonda lya ng’hab’i ligapijigwa lume.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadadililaga bhasadu bhabho bho gub’achala gusitali. Isada ja bhanhu bhenabho jigalekanijiyagwa mpaka nulu jipilila joyi duhu. Kuniyo lulu, abhanhu bhenabho bhagikolaga nu munhu ung’hab’i uyo wigumhaga upandika lilonga ilo ligapijiyagwa lume. Uwei agamanaga uja duhu ukumilimo yakwe kunguno ya makoye ayo alinago. Hunagwene, abhanhu bhagayombaga giki, ‘Ilonga lya ng’hab’bi ligapijiyagwa lume.’

Akahayile kaneko kalanga bhanhu higulya ya gudilila bhasadu bhabho bho bhubhambilija ugubhachala ugusitali kugiki bhadule gupila wangu. Ubhudiliji bhunubho bhugubhambilija bhasadu wingi ijinagupila wangu na gwendelea na milimo yabho.

KISWAHILI: KIDONDA CHA MASKINI HUPONYESHWA UMANDE

Chanzo cha msemo huo chaangalia kidonda cha mtu ambaye ni maskini. Mtu huyo hukumbwa na matatizo mengi maishani mwake. Kutokana na hali hiyo, hulazimika kwenda kufanya kazi hata kama amejikwa akapata kidonda. Huwa haachi kwenda kazini, mwishowe kidonda chake hicho hupona chenyewe. Ndiyo maana, watu husema kwamba, ‘kidonda cha maskini huponyeshwa umande.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wasiowajali wagonjwa wao kwa kuwapeleka hospitalini kwa ajili ya kupata matibabu ili waweze kupona haraka. Magonjwa ya watu hao huachwa bila msaada wa kuyaponyesha upesi. Kwa namna hiyo wagonjwa hao hufanana na mtu ambaye ni maskini aliyepata kidonda kwa kujikwaa, ambacho huponyeshwa na umande aukanyagao kila asubuhi aendepo kazini, kwa sababu ya matatizo yake. Ndiyo maana watu husema, ‘kidonda cha maskini huponyeshwa umande.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na moyo wa kujali wagonjwa wao kwa kuwapeleka hospitalini ili waweze kupata matibabu ya kuwawezesha kupona haraka. Moyo huyo wa kujali, utawasaidia wagonjwa wao kupona haraka na kuwawezesha kuendelea kufanya kazi kwa ajili ya kujiletea maendeleo.

Mathayo 5:3.

women