Sukuma Sayings

494. IGOSHA LYA NHULULU

Imbuki ya kahayile kenako, yililola ngosha uyo alina nhululu. Inhululu jilinhinda ja ngosha ng’wunuyo, uyo agasiminza wimanile igiki uweyi humani opye iyose.  Uweyi adazunyaga imihayo iya bhiye, kunguno ya nhinda jakwe jinijo. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘igosha lya nhululu.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina nhani, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, ali nambu uyo adazunyaga ya bhiye, kunguno ya nhani jakwe jinijo. Uweyi agamanaga ulema duhu ya bhiye.

Umunhu ng’wunuyo, agalenganijiyagwa ni igosha lya nhululu, kunguno nang’hwe alina nhani, ijagwimana weyi duhu. Nuweyi ali nanhinda ijo jigang’wenhelejaga guyuilema imihayo iyabhiye. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘igosha lya nhululu.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka gubhiza na nhinda umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umukalile kabho.

Mwanzo 4:9-10.

Luka 18:9-14,

2Wakorintho 2:10-11.

KISWAHILI: MWANAMUME MWEYE KIBURI

Chanzo cha msemo huo, chaangalia mwanamume mwenye kiburi. Kiburi hicho, humpelekea mtu huyo, kutembea kwa kujidai kujua kila kitu. Yeye hakubali mawazo ya wenzake, kwa sababu ya kiburi chake hicho. Ndiyo maana watu humwita kwamba ni ‘mwanamume mwenye kiburi.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye, ana majibu ya mkato, yaliyotawalia na kiburi maishani mwake. Mtu huyo, amejaa kiburi, uchoyo na kujiamini kupita kiasi. Yeye hakubali mawazo ya wengine, kwa sababu ya kiburi chake hicho. Akiambiwa kitu yeye hukataa tu bila sababu yoyote iliyo ya msingi.

Mtu huyo, hulinganishwa na mwamume mwenye kiburi, kwa sababu naye ana kiburi cha kujijali yeye mwenyewe tu. Kiburi hicho, humpelekea kukataa kila anachoambiwa na wenzake. Ndiyo maana watu humwita kwamba, yeye ni ‘mwanamume mwenye kiburi.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha kuwa na kiburi maishani mwao, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, katika maisha yao.

Mwanzo 4:9-10.

Luka 18:9-14,

2Wakorintho 2:10-11.

493. NASHIGA AHI IBALA ILEBHE NABHONA JALASI

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile kabala kalebhe ako kadazwaga maswa na hado yaya. Akabala kenako, kagabhizaga kape, pye bhuli makanza, kunguno ya bhudimu bhogo ubho bhudadule guzunilija maswa guzwa hoyi. Hunagwene abhanhu bhagakabhonaga na guyomba giki, ‘nashiga ahi ibala ilebhe nabhona jalasi.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga na bhanhu bha bhuli mbika. Munhu ng’wunuyo adebhile igiki, bhuli munhu alina jinhilwa jakwe, ijagufumila kuli Mulungu. Walihoyi abhanhu abhangi bhalihu, na  abhanhu bhaguhi, aliyo pye abhose abhenabho, bhali bha ng’wa Mulungu, kunguno ung’wene huyo agabhabheja chene, guti numo ojibhegeja ijalasi yinijo, iyo idazwaga maswa.

Umunhu ng’wunuyo, agabhalangaga na bhiye ahigulya ya gwikala na bhanhu bhose bho nduhu gubhasolanya, kunguno ya kigelele kabho. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘nashiga ahi ibala ilebhe nabhona jalasi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwikala na bhanhu bhose bho nduhu ugubhasolanya, kugiki, bhadule gubhiza na mholele, umuwikaji bhobho.

Kutoka 15:22-26.

Mathayo 8:23-27.

KISWAHILI: NIMEFIKA MAHALA FULANI NIKAONA SEHEMU ISIYOOTA NYASI HATA KIDOGO

Chanzo cha msemo huo, chaangalia sehemu fulani, ambayo haioteshi nyasi hata kidogo. Sehemu hiyo, huwa nyeupe kila wakati, kwa sababu ya ugumu wake, ambao hauruhusu nyasi kuota pale. Ndiyo maana watu huiona sehemu hiyo, na kusema kwamba, ‘nimefika mahala fulani nikaona sehemu isiyoota nyasi hata kidogo.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huishi na watu wa aina zote. Mtu huyo, anafahamu kwamba, kila mtu ana vipaji vyake, alizopata kutoka kwa Mungu. Kwa maana hiyo, kuna watu wengine ni walefu, wengine ni wafupi, lakini wote hao, ni wa Mungu, kwa sababu ndiye aliyewaumba hivyo, kama alivyoiumba sehemu ile isiyoota nyasi.

Mtu huyo, huwafundisha pia wenzake juu ya kuishi na watu wa aina zote bila ubaguzi, wa aina yoyote ile. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘nimefika mahala fulani nikaona sehemu isiyoota nyasi hata kidogo.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuishi na watu wote bila ubaguzi wa aina yoyote ile, ili waweze kuwa na amani, katika maisha yao.

Kutoka 15:22-26.

Mathayo 8:23-27.

492. ITAGA SAMBALAGUNA

Imbuki ya kahayile kenako, ililola witi bho sambaliagana. Isambalaguna yiniyo, bhuli bhukangilija bho gugutumama nimo nhebhe. Ulu munhu alitumama nimo hado hado, agakomejiyagwa na bhiye bho guwilwa agwite unimo gunuyo bho bhukangilija. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘itaga sambalaguna.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhakomelejaga abhanhu bhakwe gutumama milimo bho bhukangilija. Umunhu ng’wunuyo, adebhile ugubhalela chiza abhanhu bhakwe, bho gubhalanga gwigulambija uguitumama imilimo yabho, kugiki bhadule guimala wangu, na kupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Umunhu ng’wunuyo, agabhizaga na sabho ningi ahakaya yakwe, kunguno ya bhukamu bhokwe ubho guitumama imilimo iya hakaya yakwe yiniyo. Akikalile kakwe, kagabhalanjaga abhanhu higulya ya gubhiza na bhukangilija bho guitumama chiza imilimo yabho. Hunagwene agankomeleja bhuli munhu bho gung’wila giki, ‘itaga sambalaguna.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuitumama imilimo yabho bho bhukanjilija, kugiki bhadule uguimala wangu, na gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Kutoka 12:11.

Luka 9:1-6.

Luka 13:31.

KISWAHILI: FANYA HARAKA HARAKA

Chanzo cha msemo huo, chaangalia uhimizaji wa kufanya kazi kwa haraka haraka. Uhimizaji huo, ni ule uwezao kutekeleza kazi fulani kwa muda mfupi. Mtu anayefanya kazi pole pole, huhimizwa na wenzake kwa kuambiwa afanye haraka, ili aweze kuimaliza kazi yake mapema. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, ‘fanya haraka haraka.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu, yule ambaye huwahimiza watu wake kufanya kazi kwa haraka katika familia yake. Mtu huyo, aelewa namna ya kuwalea vizuri watu wake, kwa kuwafundisha namna ya kufanya kazi zao kwa bidii, ili waweze kuzimaliza mapema, na kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Mtu huyo, huwa na mali nyingi kwenye familia yake, kwa sababu ya bidii yake ya kuyatekeleza majukumu yake hayo. Ndiyo maana yeye humfundisha kila mtu kwa kumwambia, ‘fanya haraka haraka.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuzitekeleza kazi zao vizuri, na kwa bidii kubwa, ili waweze kuzimaliza mapema, na kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Kutoka 12:11.

Luka 9:1-6.

Luka 13:31.

491. JITINDE JA NGALU

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile linti ilo lyateng’wa lyubhiza igunguti. Iligunguti linilo, ligabhizaga lidimu guti linti lya gembe. Hunagwene ligitanagwa ‘jitinde ja ngalu,’ kunguno ya bhudimu bholyo bhunubho.

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu, uyo alina nguzu ja gutumama milimo chiza. Umunhu ng’wunuyo, adulile gugubheja chiza nimo gose gose. Uweyi agabhizaga aidulile milimo mingi, kunguno ya nguvu ijo alinajo, nu witegeleja bhokwe. Uwitegeleja bhunubho, bhugang’wambilijaga uguidebha na guitumama chiza imilimo iyo, aginhiyagwa.

Umunhu ng’wunuyo, agalenganijiyagwa ni jitinde ija ngalu ijo jilijidimu, kunguno nang’hwe alindimu ugunoga ulu aliitumama imilimo yakwe. Akikalile kakwe, kagabhalangaja abhanhu higulya ya gubhiza na nguzu ya kuitumama chiza imilimo yabho. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga umunhu ng’wunuyo, giki ali ‘jitinde ja ngalu.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kubhiza na nguvu ja gudula kuitumama chiza imilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwayo mingi, umuwikaji bhobho. Amatwajo genayo, gagubhambilija abhoyi ugujibheja chiza ikaya jabho.

Mathayo 16:13-20.

Mathayo 21:42.

KISWAHILI: KISIKI KILICHO IMARA

Chanzo cha msemo huo, chaangalia mti uliokatwa ukabakia kisiki. Kisiki hicho, huwa kigumu kama mti wa mninga. Ndiyo maana watu hukiita, ‘kisiki kilicho imara,’ kwa sababu ya uimara wake huo.

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu, yule ambaye ana nguvu za kumwezesha kufanya kazi zake vizuri. Mtu huyo, aweza kufanya kazi yoyote ile vizuri. Anao uwezo wa kuzitekeleza kazi hizo, kwa sababu ya nguvu zake na umakini wake. Umakini huo, humsaidia katika kuzielewa na kuzitekeleza vizuri kazi anazopewa na watu mbalimbali.

Mtu huyo, hulinganishwa na kisiki kilicho imara ambacho ni kigumu sana, kwa sababu, naye ni mgumu kushoka anapofanya kazi zake. Maisha yake, huwafundisha wenzake juu ya kuwa na nguvu za kuwawezesha kuyatekeleza vizuri majukumu yao. Ndiyo maana watu humwita, ‘kisiki kilicho imara,’ kutokana na uimara wake wa kuyatekeleza kwa umakini majukumu yake.

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na nguvu za kuwawezesha kuyatekeleza majukumu yao vizuri, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao. Mafanikio hayo, yatawasaidia watu hao katika kuzijenga vizuri familia zao.

Mathayo 16:13-20.

Mathayo 21:42.

490. WILEKA IKAYA YAKWE MASUMBI GALI HANZE

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile masumbi ayo galekagwa hanze na munhu nhebhe. Umunhu ulu ufunya hanze masumbi ga gwigasija, agagashoshaga mukaya, ulu uhaya gwinga. Aliyo lulu, ulu umunhu ng’wunuyo gwinga aha kaya yakwe bho nduhu ugugashosha umukaya amasumbi genayo, gagasaga haho hanze. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘wileka ikaya yakwe masumbi gali hanze.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo opela nzala, aha ng’wakwe. Umunhu ng’wunuyo, agingaga bho nduhu ugulaga, kunguno agajaga guti alibihi, gashinaga na alisegendela.

Uweyi agalinganijiyagwa kuli munhu uyo oleka masumbi halihanze aha ng’wakwe, kunguno nang’hwe oyileka ikaya yakwe ilinzala. Gashinaga lulu, ugugachala mukaya amasumbi genayo, ikolile nu guipandikila jililwa ikaya yakwe yiniyo. Hunagwene abhanhu, bhagang’wilaga giki, ‘wileka ikaya yakwe masumbi gali hanze.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwuyumilija umumayange gose ayo gakomile gwigela ahakaya jabho, na kuchola nzila ja gugamalila, kugiki bhadule gujilanghana chiza ikaya jinijo, umuwikaji bhobho.

Mathayo 6: 25-34.

Mathayo 11:28-30.

KISWAHILI: AMEIACHA FAMILIA YAKE VITI VIKIWA NJE

Chanzo cha msemo huo, chaangalia viti vya familia vilivyoachwa nje na mtu ambaye ndiye mwenye familia. Mtu akivitoa nje viti vya kukalia, huvirudisha ndani ya nyumba, akitaka kuondoka. Lakini basi, mtu huyo akitoka nyumbani kwake bila kuvirudisha ndani vitu hivyo, hubakia pale nje. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘ameviacha viti vya familia yake vikiwa nje.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule aliyeikimbia familia yake kwa sababu ya njaa. Mtu huyo, huondoka nyumbani kwake bila kuaga, kwa sababu ya yeye kuondoka kama yuko karibu, kumbe ndivyo anavyoenda mbali.

Yeye hulinganishwa kwa mtu yule aliyeviacha viti vya familia yake nje, kwa sababu naye aliiacha familia ikiwa na njaa. Kumbe basi, kuviingiza ndani vile viti, ni kuipatia chakula familia yake hiyo. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘ameviacha viti vya familia yake vikiwa nje.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuvumilia katika matatizo mbalimbali, yanayowakumba maishani mwao, kwa kuyatafutia ufumbuzi wake, ili waweze kuzitunza vizuri familia zao.

Mathayo 6: 25-34.

Mathayo 11:28-30.

489. BHALIKOYA NA NG’HULWA

Imbuki ya kahayile kenako, yililola ng’hulwa. Ing’hulwa jili nhalanga ijo jigasagilaga hasi, ulu guteng’wa amatina. Ijoyi jigabhizaga jiti ningi ja gushiga nulu heyi, kunguno iningi ojitema ung’winikili ngunda. Hunagwene umunhu ng’wunuyo agabhawilaga abhanhu giki, ‘bhalikoya na ng’hulwa.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ugihayaga bhusabhi ukubhanhu. Umunhu ng’wunuyo, nulu agagwasha mihayo adulile nulu gujinja ntugo gumo duhu, upandika hela ja guhebhela ikeyi yakwe.

Uweyi agahayaga giki, bhalikoya na bhushigo duhu, unigo untale gulihoyi na adinagukumya nulu hadoo. Uweyi adulile nulu gung’wa walwa, ubhawila abhanhu giki, bhalikoya na bhushigo duhu, iningi winajo. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘bhalikoya na ng’hulwa,’ inhalanga ujikula, jilimukaya yakwe.

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja gwigimbila bhusabhi, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho. Idichiza ugwimbila ginhu josejose, kunguno jidulile gushila makanza gosegose.

Luka 12:15-21.

Luka 21:1-4.

KISWAHILI: WANAHANGAIKA NA MABAKI

Chanzo cha msemo huo, chaangalia mabaki ya mazao ya chakula shambani. Mabaki hayo, ni kalanga ambazo hubakia baada ya mkulima kuzivuna. Zenyewe huwa hazibaki nyingi, kwa sababu nyingi huwa zimevunwa na wenyewe shamba hilo. Ndiyo maana mwenye shamba hilo, huwaambia watu kwamba, ‘wanahangaikia mabaki.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hujitapa na kujigamba kwa watu, kwa sababu ya utajiri wake. Mtu huyo, hata akipata kesi, huweza kuuza hata ng’ombe mmoja tu, akapata hela ya kuimaliza kesi yake hiyo.

Yeye huwaambia watu kwamba, waanahangaika na mabaki tu, mzigo mkubwa umo ndani, ambao haujaguswa hata kidogo. Yeye anaweza hata kunywa pombe, na kuwaambia wenye pombe hiyo kwamba, wanahangaikia mabaki tu, kwa sababu ya wingi wa mali zake hizo. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘wanahangaikia mabaki,’ mali ameziweka ndani kwake.

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kujivunia utajiri, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, katika maisha yao. Yafaa waelewe kwamba, siyo vizuri kutambia kitu chochote, kwa sababu kitu hicho chaweza kuwaishia wakati wowote.

Luka 12:15-21.

Luka 21:1-4.

488. OBYAJA GWASHI.

Imbuki ya kahayile kenako, yililola bhubyaja bho ginhu ijo jalijidiganikilagwa gwigela. Ubhubyaja bhunubho, bhulibho gubhagwisha ng’holo abhanhu abhangi, kunguno bhalibhadasendamilile uguibhona iyo yabyajiagwa yiniyo. Hunagwene, abhanhu bhagang’wilaga umunhu ng’wunuyo, giki, ‘obyaja gwashi.’

Akahahile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo otumagwa mhayo nhebhe, uyo agashigaga koyi obyajaga mhano gungi. Umunhu ng’wunuyo, ulu ogashiga uko otumagwa agayombaga heke duhu.

Uweyi agalenganijiyagwa nu munhu uyo obyajaga mihayo yakwe iyo bhalibhadiyiiganikilaga abhanhu abho bhantumaga, kunguno nanghwe agagugaluchaga umhayo uyo otumagwa guguchala hanhu. Hunagwene abhanhu, bhagang’wilaga giki, ‘obyaja gwashi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza bhanhu bhanghana umukikalile kabho, kugiki bhadule uguishisha chiza imihayo iyo bhatung’wa kuichala kubhichabho. Yigelelilwe abhanhu bhenabho, bhayishishe jinabhunghana, imihayo iyo bhatung’wa guichala, bhadizuyigalucha.

Matendo ya mitume 5:1-5.

Yohane 8:31-32.

Mathayo 5:37.

KISWAHILI: UMEZALISHA MENGINE

Chanzo cha msemo huo, chaangalia uundaji wa kitu ambacho hakikutegemewa kutokea au kuonekana. Uundaji huo, huwakatisha tamaa watu wengine, kwa sababu hawakutegemea kuyaona hayo yaliyozalishwa. Ndiyo maana watu hao humwambia mtu huyo kwamba, ‘umezalisha mengine.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ametumwa neno fulani, aliyefika kule alikotumwa, akatunga neno jingine, badala ya lile alilotumwa kulifikisha. Mtu huyo, alipofika alikotakiwa kuufikisha ujumbe huo, alisema tofauti na alivyotumwa.

Yeye hulinganishwa na mtu yule aliyezaliwa la kwake ambalo watu hawakutegemea kulisikia, kwa sababu naye alibadilisha neno alilotumwa kulipeleka, akasema tofauti. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘umezalisha mengine.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa wakweli katika maisha yao, ili waweze kuufikisha vizuri ujumbe wa kuishi kwa amani na wenzao, katika maisha yao. Yafaa, watu hao wawe wajumbe wa kuufikisha ukweli kwa wenzao, wanaoishi nao.

Matendo ya mitume 5:1-5.

Yohane 8:31-32.

Mathayo 5:37.