Sukuma Sayings

211. GULALA SHINGAWILE

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile kalalile ka ng’wa munhu uyo alinawisagiji bho bhugeji. Akalalile kenako kagab’izaga ka tulo miso, ukulimunhu ng’wunuyo, kunguno ya bhuyegi bho nhumbu ya kupandika ginhu jilebhe, nulu gwingile mulilika lilebhe lya habhukuji bhokwe, guti kubhiza na winga, bhubhatijiwa, bhujamiwa, bhupadrisho na jingi ningi.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga na witegeleja bho gutumama milimo yakwe na bhuyegi. Agabhizaga alimiso umubhutimija bho milimo yakwe. Umunhu ng’wunuyo alinawisagiji bho bhuyegi igiki, ubhutumami bhokwe bhugung’wenhela matwajo mingi ahashigu ja habhutongi. Kuyiniyo lulu, amunhu guti ng’wunuyo agahayiyagwa giki, agalalaga shingawile.

Akahayie kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho guitumama imilimo yabho, na wisagiji bho gupandika matwajo mingi ayo gadulile gubhenhela bhuyegi umuwikaji bhob’o. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhikale na bhichabho bho bhugegi na witogwi ubho gudula gwikala kihamo, umubhulamu bhobho.

Luka 2:8-14.

Luka 2:25.

KISWAHILI: KULALA UKIWA NA MATUMAINI YA FURAHA

Chanzo cha msemo huo huangalia namna ya kulala kwa mtu aliye na matumaini ya furaha. Mtu huyo hulala nulu macho kwa sababu ya furaha yake ya kupata kitu fulani, au kufikia hatua fulani kama kufunga ndoa, kubatizwa, kupata kipaimara, upadrisho na kadhalika.

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huishi kwa umakini wa kufanya kazi zake kwa furaha. Mtu huyo huwa yuko macho katika utekelezaji wa kazi zake. Ana matumaini ya kupata mafanikio mengi katika kazi zake hizo. Kwa hiyo basi, mtu kama huyo, husemwa kwamba, hulala kwa matumaini ya furaha.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kufanya kazi zao kwa furaha ya kupata mafanikio mengi, yawezayo kuwaletea maendeleo zaidi katika maisha yao. Yafaa watu hao waishi na wenzao kwa furaha na upendo, wa kuwawezesha kuishi kwa pamoja maishani mwao.

Luka 2:8-14.

Luka 2:25.

210. ITONGO LIDAKUMAGA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile si na bhanhu abho bhazengile hoi. Isi yiniyo idalemaga uguzengelwa na munhu oseose kunguno iyoyi, igabhabokelaga pye, abhize munhu omito gabhub’i, nulu gawiza, aguzenga duhu. Aliyo abhanhu abho bhazengile hoyi ahasi yiniyo, habhene abho bhagalemaga. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘itongo lidakumaga.’

Akahayile kenako kalolile bhanhu abho bhalihaya kumbokela munhu ngeni umuchalo jabho, abho bhagagisilijaga tamu kugiki bhajimane inhungwa ja ng’wa munhu ng’wunuyo, uyo alihaya gusamila umuchalo jabho jinijo. Ulu bhugisilija na kumana giki akajile kakwe kadikawiza, bhagwiyangula gung’wila bho masala, igiki olemejiyagwa uguzenga moyi.

Abhanhu bhenabho, bhagung’wila umunhu ng’wunuyo giki, isi idalemile uweyi uguzenga moyi, aliyo abhoyi, bhalemile, kunguno umunhu ng’wunuyo adamanile ugwikala chiza na bhanhu. Inhungwa jakwe jigakenagulaga kaya ja bhanhu. Kuyiniyo lulu, bhagung’wila giki, ‘itongo lidakumaga,’ aliyo abhoyi bhalemaga uweyi uguzenga umusi yiniyo. Igelelilwe umunhu ung’wunuyo agachole kungi, nulu agaluche, akajile kakwe, kab’ize kawiza, hunabhagunzunilija uguzenga umuchalo jabho.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’iza na kajile kawiza ako kadulile gub’ambilija ugwikala na bhichabho bho mholele. Akikalile kenako kagabhambilijaga abhanhu bhenabho ujibheja chiza ikaya jabho. Hangi abhanhu bhenabho b’agubokelwa na bhananzengo bha chalo ijo bhalahaye gusamila. Kuyiniyo lulu, yigelelilwe abhanhu abhize na nhungwa ja wiza, kunguno, isi idalemaga uguzengelwa, abhab’agalemaga bhanhu.

Matendo 10:34-35.

Kumbukumbu 10:7.

1 Samweli 16:7.

Warumi 2:11.

KISWAHILI: ARDHI HAIKATAI

Chanzo cha msemo huo chaangalia ardhi na watu waishio pale. Ardhi haikatai mtu yeyote kuishi, kwa sababu yenyewe huwapokea wote, wawe wenye matendo maovu, au mema, wataishi tu. Lakini watu wale waishio kwenye ardhi hiyo, ndio wale wakataao. Ndiyo maana watu husema hivi, ‘ardhi haikatai.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu watakao kumpokea mtu kwenye kijiji chao, ambao huchunguza kwanza, ili waweze kufahamu tabia ya mtu huyo atakaye kuhamia kwenye kijiji chao hicho. Wakipeleleza na kuelewa kwamba tabia ya mtu huyo siyo nzuri, hutumia akili kumwambia mtu huyo kwamba amekataliwa kuishi humo.

Watu hao, humwambia mtu huyo kwamba, ardhi haikatai yeye kuishi humo, lakini wao, wakataa, kwa sababu mtu huyo haelewi kuishi vizuri na watu. Tabia yake huharibu familia za watu. Kwa hiyo basi, wao humwambia kwamba, ‘ardhi haikatai’ lakini wao wamekataa yeye kuishi kwenye kijiji chao. Yafaa mtu huyo atafute kwingine, au abadili tabia yake iwe njema, ndipo wamkubalie kuishi kwenye kijiji chao hicho.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na tabia njema iwezayo kuwasaidia katika kuishi kwa amani na wenzao. Tabia hiyo huwasaidia watu hao katika kuzijenga vizuri familia zao. Tena watu hao watapokelewa na wenyeji wa kijiji kile watakachotaka kuhamia. Kwa hiyo, yafaa watu wajijengee tabia hiyo njema, kwa sababu ardhi haikatai, watu hukataa.

Matendo 10:34-35.

Kumbukumbu 10:7.

1 Samweli 16:7.

Warumi 2:11.

207. GULALA NA IBHUDU

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu ab’ob’atogilwe gukeleja ugumisha. Abhanhu bhenabho b’agalalaga imo mpaga bhab’ilitija ilikanza ilya gumisha. Ubhukeleja bho gumisha bhunubho, hubho bhugitanagwa bho ‘gulala na ibudu.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agakelejaga ugushiga ukumilimo yakwe bhuli makanza. Umunhu ng’wunuyo adadimilaga chiza iratibha yakwe iyoidulile gung’wambilija ugupandika solobho bhuli lushigu umuwikaji bhokwe. Ubhukeleja bhunubho bhugenhaga makoye ukuli munhu ng’wunuyo gagugaiwa imilimo na gub’iza na nzala ahakaya yakwe.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gwanguha uguja ukumilimo yabho. Uwanguhi bhunubho ubhogushika ukimilimo yabho, bhugub’enhela solobho na wasa bho gujib’eja chiza ikaya jabho. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhikomeje uguitumama chiza imilimo yabho yiniyo kugiki bhadule gupandika matwajo mingi ayo gadulile gujikaja chiza ikaya jabho.

Ijinagongeja, akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gujileka inhungwa ija bhukeleja ubhoguja ukumilimo yabho, kunguno ubhukeleja bhunubho bhudulile gub’enheleja gupandika makoye gagupejiwa umumilimo yabho.

Mathayo 24:42.

Mathayo 25:11-13.

KISWAHILI: KULALA KWA KUCHELEWA KUAMUKA

Chanzo cha msemo huo chaangalia watu wale wapendao kuchelewa kuamuka. Watu hao hulala kimoja mpaka kupitiliza muda wa kuamuka. Uchelewaji huo wa kuamuka, ndio huo uitwao ‘kulala kwa kuchelewa kuamuka.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huchelewa kufika kwenye kazi zake kila wakati. Mtu huyo huwa hatunzi ratiba yake ile iwezayo kumsaidia katika kupata mafanikio yatakiwayo kila siku katika maisha yake. Uchelewaji huo huleta matatizo kwa mtu huyo, yakiwemo yale ya kukosa chakula katika familia yake na hata kupelekea hatari ya kufukuzwa kazi na waajiri wake.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwahi kufika kwenye kazi zao. Kuwahi kwenda kazini huwaletea watu faida za kuzijenga vizuri familia zao. Yafaa watu waendeleze uwajibikaji mzuri wa kuyatekeleza majukumu yao ya kila siku.

Zaidi ya hayo, msemo huo huwafundisha watu juu ya huziacha tabia za kuchelewa kwenda kazini, kwa sababu uchelewaji huo huwarudisha watu nyuma kimaendeleo kutokana na kupelekea kwao kushinda kutimiza malengo yao, na hata kupoteza kazi maishani mwao.

Mathayo 24:42.

Mathayo 25:11-13.

205. GUNAMLA NDUGUYO GWIDIMA MUNDA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile b’ulamuji bho bhanhu abho bhalibhudugu. Igabhizaga nimo gogwiyumilija umubhulamuji bhunubho kunguno unamuji ng’wunuyo aganolaga unduguye ocha soni, nulu minara.

Kuyiniyo lulu, umunhu ng’wunuyo agidimaga munda ijinagubhuhaya ubhunghana hape. Gunagwene abhanhu bhagayombaga giki ‘gunamla nduguyo gwidima munda.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhuyombaga ubhunghana hape, ulu alibhalamula abhaduguye. Umunhu ng’wunuyo agiyumilijaga bho gukengela chiza imihayo yiniyo haho adinafunya ubhulamuji bhokwe. Ulu obhupandika ubhunghana bhunub’o agabhuhaga hape.

Adachaga soni nulu minara, ugubhuyomba ubhunghana bhunub’o, ulu alibhalamula abhaduguye. Kuyiniyo lulu, umunhu ng’wunuyo adeb’ile ugubhufunya ubhulamuji ubho nghana ukubhaduguye, kunguno amanile igiki, ‘ugunamla nduguyo gwidima munda.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gumana chiza ugubhalamla abhanhu bhogubhuhaya ubhunghana hape. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhite bhukengeji bho kuimana chiza imihayo, kugiki bhabhudebhe  ubhunghana ubho gudula gubhambilija uguyihaya hape inhana, ulu bhalibhalamla abhanhu bhabho.

Luka 23:14-`5.

Yohana 8:7.

KISWAHILI: KUMHUKUMU NDUGU YAKO KUJISHIKA TUMBONI.

Chanzo cha msemo huo chaangalia hukumu ya watu ambao ni ndugu. Huwa kuna kazi ngumu ya kuvumilia kwa sababu mwamuzi au hakimu huyo humwangalia ndugu yake na kumuonea aibu.

Kwa hiyo basi, mtu huyo hujishika tumboni katika kuusema wazi ukweli. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kumhukumu ndugu yako, kujishika tumboni,’ kwa sababu ya ugumu wa kazi hiyo.

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huusema wazi ukweli ahukumupo watu wakiwemo ndugu zake. Mtu huyo huvumilia kwa kufanya utafiti wa maneno hayo vizuri, kabla hajatoa hukumu yake.

Akiupata ukweli huo huusema wasi. Haoni aibu katika kuusema ukweli huo ahukumupo ndugu zake. Kwa hiyo basi, mtu huyo afahamu kutoa hukumu ya haki kwa ndugu zake, kwa sababu aelewa kuwa, ‘kumhukumu ndugu yako kujishika tumboni.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuelewa vizuri juu ya kutoa hukumu za haki kwa watu kwa kuusema ukweli wasi wasi. Yafaa watu hao wafanye utafiti wa kuwawezesha kuuelewa ukweli wa maneno ili wautumie ukweli huo katika kutoa hukumu iliyo ya haki kwa watu wawamuao kwa kuusema wasi ukweli huo.

Luka 23:14-`5.

Yohana 8:7.

204. UDAKUNG’HUNHAGE NYA KUNG’HUNI

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile ng’hung’huni. Ing’hung’huni yiniyo igalumaga na gwib’isa, kunguno ya gogoha gubhonwa nuyo yanumaga. Umunhu uyo yanumaga agumanauyichola oyigaiwa. Ulu wiyib’a umunhu ng’wunuyo yanuma na gwib’isa hangi. Nose abhanhu bhuyiwila giki, ‘udakung’hung’hunage nya kung’huni,’ ulu umunhu ng’wunuyo wikolaga chene.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga ab’isile mhayo uyo agumanile. Umhayo uyo agub’isile gunuyo gugab’aminyaga abhiye abho agikalaga nabho. Abhiye bhenabho bhagang’wilaga giki, adakung’hunage nya kung’huni.’ Hichene agalenganijiyagwa na ng’hung’huni, kunguno najo jigalumaga na gwibhisa.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guleka inhungwa  ija bhub’i umukajile kabho, kunguno ijinijo jigab’aminyaga abhichabho abho bhagikalaga nabho. Gashinaga lulu, yigelelilwe abhanhu bhenabho bhadilile shitwa sha wiza ijojidulile gubhambilija ugujib’eja chiza ikaya jabho.

KISWAHILI: USIKIMBIE KI KUNGUNI

Chanzo cha msemo huo chaangalia kunguni. Kunguni huyo ni mdudu ambaye huuma na kujificha kwa sababu ya kuogopa kuonwa na yule aliyemuuma. Mtu huyo aliyemuuma humtafuta na kumkosa. Akijisahamu tu mtu huyo, kunguni huyo humuuma na kujificha tena. Mwishowe watu wakawa wakiambiana kwamba, ‘usikimbie ki kunguni,’ ndiyo ukawa msemo wa kuwaonya watu waache tabia hiyo.

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huficha jambo analolifahamu. Jambo hilo alifichalo huwaumiza wenzake aishio nao. Wenzake hao humwambia kwamba, asikimbie ki kunguni. Hivyo ndivyo mtu huyo afananishwavyo na kunguni kwa sababu naye huuma kama kunguni aumavyo na kujicha.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuachana na tabia zilizombaya maishani mwao, kwa sababu tabia hizo huwa zinawaumiza wenzao waishio nao. Kumbe basi, yafaa watu hao wafuatilie matendo yaliyo mema yawezayo kuwasaidia katika kuzijenga vizuri familia zao.

1 Samweli 3:17.

Matendo 5:7-9.

202. BHUSIGA BHO GULANDA BHUTAMALAGA NZALA HAKAYA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile b’usiga ubho gulanda aha kaya ya ng’wa munhu. Ub’usiga bhunubho b’ugab’izaga bhugehu duhu, kunguno unandi obho agab’ub’uchaga wei kugiki bhagazugilwe abhanhu bhakwe bhalye. Gashinaga ub’usiga bhunubho bhugashilaga kulikanza liguhi duhu. Kuyiniyo lulu, unandi ob’usiga ng’wunuyo  agisangaga bhuli lushigu adinabhusiga aha kaya. Hunagwene, abhanhu bhagayombaga giki ‘b’usiga bho gulanda bhudamalaga nzala hakaya.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agab’izaga alalilile aha kaya yakwe bhuli lushigu kunguno ya bhukokolo bhokwe ubho gutumama milimo. Umunhu ng’wunuyo agikalaga bho gumana wilandilija ijiliwa bhuli lushigu. Kunguno yiniyo, abhiye abho bhandebhile igiki alinkokolo, bhagang’wilaga giki, ‘b’usiga bho gulanda b’udamalaga nzala hakaya,’ kugiki atumame milimo ya gudula kumpandikila jiliwa umunhu ng’wunuyo.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kub’iza bhakamu bha gutumama milimo ya gubhapandikila jiliwa ijo jidulile gumala nzala umukaya jabho. Ubhukamu ubho gutumama milimo bhunubho, bhugub’enhela sabho za gudula gubhambilija ijinagujib’eja chiza ikaya jabho.

Mithali 20:4.

2Wathesalonike 3:10.

KISWAHILI: MTAMA WA KUAZIMA HAIMALIZI NJAA KWENYE FAMILIA

Chanzo cha msemo huo chaangalia mtama wa kuazima kwenye familia. Mtama huo huwa kidogo kwa sababu muazimaji wake huubeba yeye mwenyewe ili wakapikiwe watu wake wale. Kumbe mtama huo huisha kwa muda mfupi tu. Kwa hiyo, muazimaji wa mtama huyo hujikuta hana mtama karibu kila siku, kwenye familia yake. Ndiyo maana, watu husema kwamba, ‘mtama wa kuazima haumalizi njaa kwenye familia.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huwa ana njaa nyumbani kwake kila siku, kwa sababu ya uvivu wake wa kufanya kazi. Mtu huyo kuishi kwa kuazima chakula kwa watu wengine karibu kila siku. Kwa sababu hiyo, wenzake ambao humfahamu kwamba ni mvivu, humwambia kwamba, ‘mtama wa kuazima haumalizi njaa kwenye familia,’ ili afanye kazi za kumpatia chakula mtu huyo.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na bidii ya kufanya kazi za kuwapatia chakula kiwezacho kumaliza tatizo la njaa kwenye familia zao. Bidii hiyo, itawapatia watu hao mali za kuweza kuwasaidia katika kuzijenga vizuri familia zao.

Mithali 20:4.

2Wathesalonike 3:10.

201. IPILE IDALEB’ELAGA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile nyama iyo yazugagwa. Inyama yiniyo igab’izaga ya guliwa na bhuli munhu uyo whisangaga. Igachembagulagwa na gutinagulwa kugiki bhanhu bhingi bhadule gupandika nulu kadoo. Ichene huguhaya giki, inyama ulu yuzugwa bhagulya bhingi, nulu munhu ugaiwa inyama yiniyo, agubuta nulu misuji yayo. Gashinaga lulu,  guligonhana igiki, ‘ipile idaleb’elaga.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo atogilwe ugubhambilija abhanhu abho b’alinamakoye bho gutumila jikolo na miganiko gakwe. Umunhu ng’wunuyo aling’wiza nholo ijinagub’ambilija abhanhu abho bhali na makoye. Adeb’ile ugugab’anha na bhiye ijo alinajo, kunguno amanile igiki iyoipile idaleb’elaga.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gudebha ugubhambilija abhanhu abho bhali na makoye. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhadule ugubhambilija abhichabho, bho gubhinha jikolo, nulu miganiko ayo gadulile ugubhambilija umuwikaji bhobho.

Marko 7:25-30.

KISWAHILI: ILIYOIVA HAIPELEI

Chanzo cha msemo huo chaangalia nyama iliyopikwa. Nyama hiyo huliwa na kila mtu aikutaye mahali ilipo. Huwa inakatwa katika vipande vidogo kwa lengo la kuwawezesha watu wengi kuipata. Ndiyo kusema kwamba, nyama ikipikwa huliwa na watu wengi, na hata kama mtu akikosa kipande chake, atakunya walau mchuzi wake. Kumbe ni kweli kwaba, iliyoiva haipelei.

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu apendaye kuwasaidia watu walio na matatizo kwa kutumia mali na mawazo yake. Mtu huyo ni mkarimu katika kuwasaidia wahitaji walioko kwenye maeneo yake. Afahamu namna ya kuwapa wenzake vile alivyo navyo, kwa sababu afahamu pia kwamba, iliyoiva haipelei.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuelewa namna ya kuwasadia watu ambao wako kwenye matatizo mbalimbali, yakiwemo yale ya kupungukiwa na chakula. Yafaa watu hao wajitahidi kuwasaidia wenzao kwa kuwapatia kitu au ushauri wa kuwawezesha kupata utatuzi wa matatizo yao.

Marko 7:25-30.