Riddles

1070. KALAGU – KIZE. MUNHU NAMBU AHA KAYA ODUDUNDUGAJA AYISE – NZUKI.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile wikaji bho nzuki. Inzuki jinijo jigingilaga na gwikala munumba ja bhanhu abho bhagajizunilijaga kunguno ya gujiganikila giki jili bhudugu nabho. Aliyo lulu, ulushigu jasayaga jigabhalumagulaga mpaga lulu gubhabhulaga gete abhamo bhabho. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagahayaga giki, “munhu nambu ahakaya odudundukaga ayise – Nzuki.”

Ikalagu yiniyo, igalengajiyagwa kuli munhu uyo agikalaga ahumulile aliyo munholo yakwe alina bhuchilu, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga kihamo na bhiye umutumami bho milimo yakwe, uyo agakenyiyagwa hadoo duhu opelana na gwandya kutula bhanhu kunguno ya bhuchilu bhokwe bhunubho. Uweyi agabhalabhulaga bhanhu bhingi noyi abho agikalaga nabho kunguno ya bhulambu na bhujidigwa bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni nzuki ijo jigasayaga jandya gubhaluma abhanhu bhahene aho jigikala, kunguno nuweyi agakenyiyagwa hadoo duhu wandya gubhatula abhanhu abho agikalaga nabho, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayombaga giki, “munhu nambu ahakaya odudundukaga ayise – Nzuki.”

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu higulya ya gwikala na bhanhu chiza bho guleka bhuchilu bho sagara, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwiyambilija gutumama milimo yabho chiza, umuwikaji bhobho.

Mwanzo 4:10 – 14.

Wagalatia 1:7-8.

Mathayo 26:14 – 16.

Tito 1:5-11.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

MTU KICHWA NGUMU HAPA NYUMBANI AMETUSHINDA SISI – NYUKI.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia maisha ya nyuki. Nyuki hao huingia na kuishi kwenye nyumba za watu wale ambao huwaruhusi kwa sababu ya kuwafikiria kuwa ni ndugu zao. Lakini siku wamekasirika huwauma hata mpaka kuwaua kabisa baadhi ya watu hao waishio kwenye nyumba hiyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, “mtu kichwa ngumu hapa nyumbani ametushinda sisi – Nyuki.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa kimya lakini ndani ya moyo wake anahasira kali, katika maisha yake. Mtu huyo, huishi pamoja na wenzake katika utekelezaji wa majukumu yao, ambaye akichokozwa kidogo tu hukasirika na kuanza kuwapiga watu wale anaoishi nao kwa sababu ya hasira yake hiyo kali. Yeye huwaumiza watu wengi wale wanaoishi naye, kwa sababu ya kiburi na hasira zake hiyo kali, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na wale nyuki waliokasirika na kuanza kuwauma watu wa kwenye familia ya pale walipo, kwa sababu naye pia huchokozwa kidogo tu na kuanza kuwapiga watu anaoishi nao. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mtu kichwa ngumu hapa nyumbani ametushinda sisi – Nyuki.”

Kitendawili hiyo, hufundisha watu juu ya kuishi vizuri na watu kwa kuachana na hasira zisizo na maana katika maisha yao, ili waweze kusaidiana katika kuyatekeleza vizuri majukumu yao, maishani mwao.

Mwanzo 4:10 – 14.

Wagalatia 1:7-8.

Mathayo 26:14 – 16.

Tito 1:5-11.

1068. KALAGU – KIZE. DULI NG’WIPOLU ABHANHU ABHATALE DULI BHABHILI – LIMI NA NG’WEJI

Ikalagu yiniyo, ihoyelile Limi na Ng’weji umu jigiyambiligijaga ugutumama imilimo. Ilimi nu Ng’weji jili ginhu jitale pye jose ijo jigatumamaga bho gutiima ukunhu jilikabhanya. Ilimi ligatiimaga ulu wela ubhujiku ilikanza ilo Ung’weji gugandyaga gutiima kunguno pye ijose jili nisana. Giko lulu iginhu jinijo jigikalaga jilitale umukikalile ka ng’wa munhu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, “duli ng’wipolu abhanhu abhatale duli bhabhili – Limi na Ng’weji.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kubhitoji abho bhakilaga chiza umuwitoji bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhagatumamaga milimo ya gulela abhana bhabho bho gubhina isana lya gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagabhakujaga chiza abhana bhabho kunguno ya gwikala gobho ng’wisana bhuli makanza chiniko, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga ni Limi nu Ng’weji ijo jigiyambilijaga chiza ugubhatiimila abha musi, kunguno nabhoyi bhagiyambilijaga chiza ugubhalanga ilanje ilya wiza abhana bhabho, umuwikaji bhobho. Hunagwene bhagayombaga giki, “duli ng’wipolu abhanhu abhatale duli bhabhili – Limi na Ng’weji.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhitoji higulya ya gwiyambilija chiza ugubhalela abhanhu bhabho bho gubhina ilange lya wiza, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho.

 Tobiti 8: 6.

Tobiti 8: 17.

Zaburi 104:19-23.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

TUPO PORINI WATU WAKUBWA TU WAWILI – JUA NA MWEZI.

Kitendawili hicho, chaongelea juu ya uwepo wa Jua na Mwezi vinavyosaidiana kufanya kazi. Jua na Mwezi ni vitu vikubwa vyote vifanyavyo kazi ya kuumulikia ulimwengu kwa kubadilishana. Jua huanza Mchana na Mwezi huangaza usiku. Hivyo vyote ni vitu vikubwa machoni pa wanadamu. Ndiyo maana watu huhadithiana wakisema kwamba, “tupo porini watu wakubwa tu wawili – Jua na Mwezi.”

Kitendawili hicho hulinganishwa kwa wana ndoa waishio vizuri katika ndoa yao, maishani mwao. Watu hao, hushirikiana vizuri kuwalea watoto wao kwa kuwapatia malezi mema yawezayo kuwapatia mwanga wa kuishi vizuri na watu maishani mwao, kwa sababu ya ushirikiano wao huo mzuri. Wao huwakuza katika malezi mema watoto wao sababu ya wao wenyewe kuyaishi hayo maadili mema katika maisha yao.

Watu hao hufanana na Jua na Mwezi ambavyo husaidiana vizuri katika kuwamulikia walioko duniani, kwa sababu nao husaidiana vizuri katika kuwalea ndani ya maadili mema watoto wao, maishani mwao. Ndiyo maana wao husema kwamba, “tupo porini watu wakubwa tu wawili – Jua na Mwezi.”

Kitendawili hicho huwafundisha wana ndoa juu ya kushirikiana vizuri katika kuwalea watoto wao ndani ya maadili mema, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Tobiti 8:6, 17.

Zaburi 104:19-23.

 

 

 

1066. KALAGU – KIZE. LINGONGONGO LILIMUNZILA YALYO – LILELI.

Ikalagu yiniyo, yilolile leli iyo ili nzila ya gubhitila ilingongo linilo. Ileli yiniyo igalilanghanaga lingongono linilo lulu kunguno bhuli bhulitilo moblo ilyoyi. Ligabhizaga guti zipu iyo yigabhitilaga munzila yayo uluilifunga jose jose. Hunagwene abhanhu bhagayomba  giki “lingongongo lilimunzila yalyo – lileli.”

Ikalagu yiniyo, igalengajiyagwa kuli munhu uyo agabhudimilaga chiza uwitanwa bhobho, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agagikalanaga chiza amalagilo ga witanwa bhokwe umukikalile gakwe kunguno ya bhutungilija bhokwe bhunubho. Uweyi agabhalangaga na bhanhu bhakwe inzila ja gwikala bhabhudimilile ubhunhana kunguno ya bhutengeke bhokwe umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga ni leli ijo jigalidimilaga ilingongongo lyabhita chiza umunzila yalyo, kunguno nuweyi agagadimilaga amalagilo ga nzila ya nhana, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “lingongongo lilimunzila yalyo – lileli.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza bhatungilija bho gujikalana chiza inhungwa ijawiza, kugiki bhadule gubhalela chiza abhanhu bhabho umuwikaji bhobho.

Kutoka 28:2 – 5.

Mithali 31:21b – 25.

Marko 1:6-7.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA. GARI MOSHI LIMO RELINI – LELI.

Kitendawili hicho, chaangalia leli ambayo ni njia inamopitia treini hiyo. Leli hiyo, huilinda treini hiyo kwa sababu ndiyo njia yake inayoyashikilia mataili yake hayo ya chuma. Yenyewe huwa kama zipu ambayo hupitia kwenye njia yake wakati wa kufunga kitu chochote kile. Ndiyo maana watu husema kwamba, “gari moshi limo relini – leli.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huishikilia vizuri njia ya kuishi kwenye maadili mema, katika maisha yake. Mtu huyo huyaishi vizuri maadili hayo kwa kufanya kazi vizuri kwa sababu ya uaminifu wake huo. Yeye huwafundisha pia wenzake juu ya kuziendeleza njia hizo njema kwa kuushikiria ukweli katika kazi na katika maisha ya kila siku kwa sababu ya umakini wake huo wa kutunza familia yake.

Mtu huyo hufanana na ile leli inavyoishirikia treini yake mpaka inaweza kupita vizuri kwenye njia yake hiyo, kwa sababu naye huyashikiria vyema maadili hayo mema katika maisha yake.  Ndiyo maana watu humwambia kwamba “gari moshi limo relini – leli.”

Kitendawili hicho hufundisha watu juu ya kuwa waaminifu kwa kuyaishi vyema maadili hayo mema, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Kutoka 28:2 – 5.

Mithali 31:21b – 25.

Marko 1:6-7.

.

1056. KALAGU – KIZE. NZENGANWA ONE ALYOGOHILILE GETE ILINWANI LYANE – NYAU NA NGOSO.

Ikalagu yiniyo, ihoyelile kikalile ka Nyau na Ngoso aha kaya ya ng’wa Munhu nhebhe. Ingoso iipambukile gete Inyau kunguno ya gogoha guliwa. Aliyo lulu inyau yiniyo ilibhunwani nu munhu kunguno ikagalaga kihamo nawe na iginhiwagwa jiliwa nu munhu ung’wunuyo.

Ingoso iyene igikalaga kule na bhanhu abho bhagiitanaga  nzenganwa kunguno bhagamanaga bhutung’wana bhuli makanza. Hunagwene ung’winikili kaya agayombaga giki, “nzenganwa one alyogohilile gete ilinwani lyane – Nyau na Ngoso.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa ku bhanhu abho bhagikalaga na widumi na bhazengananwa bhabho, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhagikalaga bhikungile umumahoya gabho kunguno ya bhule ng’wene gwikala agucholaga nzila ja gunkelela ung’wiye, umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagikalaga bhiyoja kunguno ya gwikala bhalikungila gwikelela bhuli ng’wene chiniko, umukikalile kabho kenako.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na kikalile ka nyau ni ngoso umojididebhelile chiniko, kunguno na bhoyi bhagikalaga bhikungile bho gwikelela chiniko, umuwikaji bhobho. Hunagwene munhu abhagayombaga giki, “nzenganwa one alyogohilile gete ilinwani lyane – Nyau na Ngoso.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya guleka nhungwa ja gubhakelela abhichabho umubhutumami bho milimo yabho, kugiki bhadule gwikala chiza, umubhulamu bhobho.

1Samwili 7:48-51.

Luka 16:9.

Matendo ya mitume 9:15-18.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

JIRANI YANGU ANAMWOGOPA RAFIKI YANGU – PAKA NA PANYA.

Kitendawili hicho chaongelea juu ya maisha ya Paka na Panya kwenye nyumba ya mtu fulani. Panya humwogopa paka kwa sababu ya kuepuka kuliwa. Lakini paka huyo ana urafiki na binadamu kwa sababu ya kuishi pamoja naye na kupewa chakula na mtu huyo.

Kwa upande mwingine panya yeye huishi mbali na watu ambao humuita jirani yao kwa sababu ya kupishana naye mara kwa mara wanapokutana. Ndiyo maana mwenye nyumba hiyo, husema kwamba, “jirani yangu anamwogopa rafiki yangu – Paka na Panya.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa watu wale ambao huishi katika hali ya kuwa na uadui na jarani zao, katika maisha yao. Watu hao, huishi kwa kuviziana katika maongezi yao kwa sababu ya kila mmoja wao kutafuta ujanja wa kumdhulumu mwenzake, maishani mwao. Wao huishi katika ugonvi wa mara kwa mara kwa sababu ya kuishi kwa kunyemeleana kila mmoja, katika maisha yao hayo.

. Watu hao, hufanana na maisha yale ya Paka na Panya kwenye nyumba ya mtu yule, kwa sababu nao huishi kwa kuviziana katika familia yao na majirani zao. Ndiyo maana mtu huwaambia kwamba, “jirani yangu anamwogopa rafiki yangu – Paka na Panya.”

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuachana na tabia ya kuwapunja wengine kwa ujanja katika utekelezaji wa majukumu yao ya kila siku ili waweze kuishi vizuri na kwa amani na wenzao, maishani mwao.

1Samwili 7:48-51.

Luka 16:9.

Matendo ya mitume 9:15-18.

 

 

1055. KALAGU – KIZE.BHUB’IKWE BHOKWE B’UYEGI GUB’ANHU – MBIYU.

Imbuki ya kalagu yiniyo, ilolile mbiyu iyo igazwaga ya byala bhana bhingi. Imbiyu yiniyo igafugilagwa hasi huna yazwa na gubyala matwajo minghi.

Ubhubhikwe bhoyo bhunubho bhugikolaga na gujikwa bho gubhiswa mugati ya si, aliyo lulu ubhoyi bhugenhaga bhuyegi ukubhalimi bha jiliwa jinijo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “bhub’ikwe bhokwe b’uyegi g’ub’anhu.”

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo yakwe bho nguzu ningi iyo igenhaga b’uyegi ukubhanhu bha hakaya yakwe yiniyo. Umunhu ng’wunuyo, agaluhaga bho gutumama milimo gwingila diyu mpaga lyagagwa ilimi kunguno ya gubhacholela sabho ja gudula gubhagunana abhanhu bhakwe bhenabho. Uweyi agabhenhelaga bhuyegi bhutale abhanhu bha ha kaya yakwe, kunguno ya sabho nyingi ijo agajipandikaga umubhutumami bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga ni mbiyu iyo igazwaga yabhenhela bhuyegi abhalimi bhayo, kunguno nuweyi agigulambijaga kutumama milimo yakwe bho nguvu mpaga opandika sabho ya gubhenhela bhuyeji abhanhu bha ha kaya yakwe yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “bhub’ikwe bhokwe b’uyegi gubhanhu – Mbiyu.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gwigulambija gutumama milimo yabho bho nguvu nyinghi, kugiki bhadule gupandika sabho ja gubhenhela b’uyegi abhanhu bhabho, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mathayo 13:31-32.

Marko 4:8-9.

 

KISWAHILI: KTENDAWILI – TEGA.

KUZIKWA KWAYO FURAHA KWA WATU – MBEGU.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia uzikwaji wa mbegu ambayo huzaa matunda mengi. Mbegi hiyo, ikizikwa chini huota na kuzaa matunda hayo mengi. Uzikwaji wake huo hufanana na kufichwa chini ya ardhi lakini basi wenyewe huo huleta furaha kwa wakulima wa zao hilo. Ndiyo maana watu husema kwamba, “kuzikwa kwayo furaha kwa watu – mbegu.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huteseka kwa kufanya kazi kwa nguvu ziwaleteazo furaha watu wa familia yake. Mtu huyo, huteseka kwa kufanya kazi kuanzia asubuhi hadi jioni kwa sababu ya kuwatafutia watu wake mali za kuweza kuwasaidia. Yeye huwaletea furaha kubwa watu wake kwa sababu ya mali nyingi anazozipata kutoka kwenye kazi zake hizo.

Mtu huyo hufanana na ile mbegu iliyoota ikawaletea furaha wale walikuma, kwa sababu naye hujibidisha kufanya kazi zake kwa nguvu nyingi mpaka akapata mali za kuwaletea furaha watu walioko kwenye familia yake hiyo. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “kuzikwa kwayo furaha kwa watu – mbegu.”

Kitendawili hicho hufundisha watu juu ya kujibidisha kufanya kazi zao kwa nguvu nyingi, ili waweze kupata mali za kuwaletea furaha watu wao, maishani mwao.

Mathayo 13:31-32.

Marko 4:8-9.