mother tongue

352. NUGU-TENGELWA B’O NYAMA NANG’HO WANDYA KUKOB’A JAMAGUHA

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhutengelwa bho nyama hakaya ya ng’wa munhu nhebhe. Imyama jinijo jalijawiza pye ijose. Aliyo lulu untengelwa o nyama ng’wunuyo, agandya guyujichola nsoga guti giki, inyama ijingi jidijawiza. Hunagwene agawilagwa giki ‘nugutengelwa bho nyama nangho wandya gukob’a jamaguha.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alindoshi, ogutogwa gujisondagula ijiliwa ijo wenhelagwa. Umunhu ng’wunuyo agandyaga guyuchola inyama iniza niza ijingi ojibhonaga giki, jidijawiza umukiganikile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘nugutengelwa bho nyama nangho wandya gukob’a jamaguha.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja bhudoshi umukikalile kabho, kugiki bhadule gub’iza na bhulumbi ukubhanhu abho wagabhab’egejaga jiliwa.

Matayo 20:20-24.

KISWAHILI: NA KUTENGEWA NYAMA NAWE UKAANZA KUCHAMBUA ZA MIFUPA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kutengewa nyama kwenye familia ya mtu fulani. Nyama hizo zilikuwa nzuri zote. Lakini yule aliyetengewa ili azile, alianza kuzitafuta zile zilizonzuri, na kuziona zingine kama hazifai. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo, kwamba, ‘na kutengewa nyama nawe ukaanza kuchambua za mifupa.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye ni mwenye majivuno ya kuvidharau vile anavyopewa na wenzake. Mtu huyo baada ya kutengewa chakula huanza kuzitafuta zile zilizonzuri na kuziona zingile kama hazifari. Ndiyo maana wenzake humwambia kwamba, ‘na kutengewa nyama nawe ukaanza kuchambua za mifupa.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za majivuno ya kuwadharau wengine na kukidharau chakula kile wapewacho maisha mwao.

Matayo 20:20-24.

351. UGWIPIGAGA NA GITI

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kuwituji bho giti na miso. Igiti jigab’izaga jilihoyi ulu lyulib’ila ilimi. Igiti jinijo, jigagalemejaga amiso ugubhona ikule, kunguno amiso gagabhonaga chiza ung’wisana. Amiso genayo gagab’izaga guti galikenya na giti, kunguno gagubyulaga aliyo gaduma ugubhona chiza. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga ung’winikili miso genayo giki, ‘ugwipigaga na giti.’

 Akahayile kenako kalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumama nimo uyo guti na solobho, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, aganogaga sagala, kunguno unimo gunuyo gudabhizagaga na matwajo matale, ahakaya yakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘ugwipigaga na giti.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kutumama milimo iyo idulile gwenha solobho, ukuwikaji bhobho.

Muhubiri 1: 2-3

 I Wakorintho 9: 26-27

Zaburi 104: 19-23.

KISWAHILI: UNASHINDANA NA GIZA

Chanzo cha msemo huo chaangalia upiganaji wa giza na macho. Giza hutokea wakati jua limechowea. Giza hilo huyazuia macho kuona mbali kwa sababu, yenyewe huona vizuri wakati wa mwanga. Macho hayo huwa kama yanapigana na giza kwa sababu hutazama lakini hushindwa kuona vizuri. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, ‘unapigana na giza.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye hufanya kazi isiyo na manufaa maishani mwake. Mtu huyo huchoka bure kwa sababu ya yeye kufanya kazi isiyo na mapato makubwa kwenye familiya yake. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, ‘unapigana na giza.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kufanya kazi ziwezazo kuwapatia mafanikio makubwa maishani mwao.

Muhubiri 1: 2-3

 I Wakorintho 9: 26-27

Zaburi 104: 19-23.

 

350. IGEMBE SAB’O

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kuli munhu uyo agatumilaga igembe umubhutumami bho milimo yakwe. Umunhu ng’wunuyo oliadebhile igiki iligembe lidulile gunpandikila sabho, ulu wandya kulilimila bho bhukamu bhutale. Umunhu ng’wunuyo, agalipandika iligembe linilo na gwandya ugulilimila bho bhukamu bhunubho, mpaga ubisha ijo olimaga na ugula sabho ningi. Aho unimi ng’wunuyo ojipandika isabho jinijo, uweyi kihamo na bhanhu abho bhamhonaga umootumamilaga, wagayomba giki, ‘igembe sab’o.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajitumamilaga bho bhukamu bhutale ijikolo ijo jiganpandikilaga sabho. Umunhu ng’wunuyo agabhalangaga na bhiye ahigulya ya gujitumila bho bhukamu bhunub’o ijitumamilo jabho ijo jidulile gubhenhela sabho. Hunagwene umunhu ng’wunuyo agabhawilaga abhiye giki, ‘igembe sabho.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kujitumila bho bhukamu bhutale ijitumamilo jabho ijo jidulile gubhambilija ugupandika isabho, ja gutumamila umuwikaji bhobho.

Yohane 6: 26-29.

KISWAHILI: JEMBE NI MALI

Chanzo cha msemo huo chatokea kwa mtu ambaye hutumia jembe katika kufanya kazi zake. Mtu huyo alielewa kwamba, jembe ni kifaa cha kufanyia kazi kiwezacho kumpatia mali, akianza kukitumia kwa bidii kubwa. Mtu huyo, alilipata jembe hilo na akaanza kulilimia kwa bidii kubwa hadi akapata mali nyinyi maishani mwake. Mkulima huyo, alipoona kwamba amepata mali hizo, yeye pamoja na wale waliomuona alipokuwa akilima walisema kwamba, ‘jembe ni mali.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hukitumia kwa bidii kubwa kifaa chake ambacho humpatia mali. Mtu huyo huwafundisha pia wenzake juu ya kuvitumia kwa bidii hiyo vifaa vyao vile viwezavyo kuwaletea mali maishani mwao. Ndiyo maana, mtu huyo huwaambia watu kwamba, ‘jembe ni mali.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuvitumia kwa bidii kubwa vifaa vyao vile viwezavyo kuwasaidia katika kupata mali za kutumia maishani mwao.

Yohane 6: 26-29.

         

349. GUGEMELWA ICHIMU IDI GUCHING’WA

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kubhugemelwa bho ng’wa munhu guching’wa ichimu. Ilichimu linilo jiliginhu jugi ijo jidulile gunhemaja munhu. Kuyiniyo lulu, ulu munhu unkanga ng’wiye bho gungemela gunchima ichimu, uyo aligemelwa, adulile gugwa guti giki ochimagwa nili lichimu liniyo.

Gashinaga lulu, ulu munhu ungemela ng’wiye ichimu idi giki onchimaga, onkanga duhu kugiki, ogohe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘gugemelwa ichimu idi guching’wa.’

Akahayike kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalib’ob’a bha gutumama milimo iyo ilimidimu, aliyo lulu imilimo yiniyo idulile gubhinja bhanhu mumakoye. Abhanhu bhenabho bhagawilagwa giki, imilimo yiniyo idadulile gubhabhulaga, kunguno, ugugemelwa ichimu idi kung’wa.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kuleka bhob’a bho uguitumama imilimo iyo ilimidumu, kunguno imilimo yiniyo idulile gub’inja bhichab’o mumakoye. Yigelelilwe abhanhu bhongeje bhukamu bho guitumama na bhuyegi imilimo yiniyo kugiki, bhadule gujib’eja chiza ikaya jabho.

Yohane 18:10-11.

1 Wakorintho 10:13.

KISWAHILI: KUJARIBIWA MKUKI SIO KUCHOMWA

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye tukio la mtu kujaribiwa kuchomwa mkuki. Mkuki ni kitu chenye ncha kali kiwezacho kumdhuru mtu. Kwa hiyo mtu akimtishia mwenzake kwa kumchoma mkuki, aliyetishiwa aweza hata kudondoka akidhani kwamba, amechomwa mkuki.

Kumbe basi, mtu akimjaribia mwenzake kumchoma mkuki huo, sio kwamba, amemchoma, bali amemtishia tu ili agope. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kujaribiwa mkuki sio kuchomwa.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu ambao wana uoga wa kuzifanya kazi zile zilizongumu, lakini kazi hizo, zaweza kuwaokoa wenzao kutoka kwenye matatizo. Watu hao huambiwa kwamba, kazi hizo haziwezi kuwaua, kwa sababu ‘kujaribiwa mkuki sio kuchomwa.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha uoga wa kuzifanya kazi zilizongumu, kwa sababu kazi hizo zaweza kuwaokoa wenzao kutoka kwenye matatizo. Hivyo, yafaa watu hao waongeze bidii ya kufanya kazi hizo, kwa furaha ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

Yohane 18:10-11.

1Wakorintho 10:13.

348. FUMBUKA AGALEKA CHUMA JAKWE ADAFULILE

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kuli munhu uyo witanagwa Fumbuka na b’ufuji bhokwe bho chuma. Ufumbuka olimfuji ochuma uyo wiganikaga giki, niogumala unimo gokwe gunuyo, bho gujifula pye chuma jakwe. Aliyo lulu, aginga kuwelelo haho atali uguimala imilimo yakwe yiniyo iyagub’eja chuma jakwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Fumbuka agaleka chuma jakwe adafulile.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo yakwe bho nduhu gunzunya, nulu gung’wisanya Mulungu. Umunhu ng’wunuyo adamanile igiki, Uwelelo adalindilaga munhu mpaga aimale imilimo yakwe, na ang’wizile. Gashinaga, Uweyi alinabhudula bho gung’wizile munhu ose ose, na kumakanza ayo atogilwe weyi.

Yigelelilwe abhanhu bhaitumame imilimo yabho, bho gunzunya na gung’wisanya Weyi, kunguno alina bhudula bho gubhizile makanza gose gose. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Fumbuka agaleka chuma jakwe adafulile.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kunzunya na gung’wisanya Mulungu, umubhutumami bhobho, kugiki bhadule gwikala gitumo atogelilwe Uweyi.

Mathayo 24: 37-39.

Luka 9:59-62.

2 Wakorintho 6:2.

KISWAHILI: FUMBUKA ALIACHA CHUMA CHAKE HAKUTENGENEZA

Chanzo cha msemo huo chatokea kwa mtu mmoja aitwaye Fumbuka na ufuaji wake wa chuma. Fumbuka alikuwa mfua vyuma aliyedhani kwamba angeimaliza kazi yake hiyo, kwa kufua vyuma vyake vyote. Lakini basi, mtu huyo aliaga dunia kabla ya kuimaliza kazi yake hiyo. Ndiyo maana watu wakasema kwamba, ‘Fumbuka aliacha chuma chake hakutengeneza.’

Msemo huyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi zake bila kumwamini wala kumtegemea Mungu. Mtu huyo haelewi kwamba, Mungu hamsubili mtu mpaka amalize kazi zake, ndipo amchukue. Kumbe, Yeye anao uwezo wa kumchukua mtu yeyote na kwa wakati wowote, anaoutaka Yeye.

Yafaa watu wafanye kazi zao kwa kumwamini na kumtegemea Mungu, kwa sababu Yeye anao uwezo ya kuzifanikisha kazi zao hizo, na kuwachukua wakati autakao Yeye. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Fumbuka aliacha chuma chake hakutengeneza.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kumwamini na kumtegemea Mungu katika kazi zao, ili waweze kuishi kwa kadiri atakavyo Yeye, maishani mwao.

Mathayo 24: 37-39.

Luka 9:59-62.

2 Wakorintho 6:2.

  

347. NDIMI JA B’ANAKALE JIGALEKA SUMO

Imbuki ya kahayile kenako yingilile ku ndimi ja bhanhu bha kale. Indimi jinijo, galimahoya gabho umuwikaji bhobho. Umumahoya genayo, abhanhu abhingi abha kale b’agayileka mihayo iyo iliyambisila. Iyiniyo hiyo abhanhu abha haha duguyihoyelaga, kunguno ilina bhulangwa bhutale umukati yayo, iyo igitanagwa sumo. Gashinaga guligonhana igiki ‘ndimi ja b’anakale jigaleka sumo.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agalegaka mmenho umuwikaji bhokwe. Immenho jinijo kalikalile kakwe ako kagab’ambilijaga abhiye umumakoye gabho, nu mub’uyegi bhobho. Umunhu ng’wunuyo, adebhile ugubhalunguja abhiye abho akagikalaga nabho. Uwikaji bhokwe bhuli shule ya gwilanga higulya ya gwikala bho mholele na abhanhu umuchalo jakwe. Alisawa ni ndimi ija bhanakale ijo jigaleka sumo, kunguno nang’hwe alileka bhulangwa bho gwikala chiza na bhanhu.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kuleka lumenho lo kikalile ka mholele na bhanhu umuchalo jabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji nu mubhutumami bhobho.

Yeremia 6:26.

Waebrania 1:1-2.

KISWAHILI: NDIMI ZA WANAZAMANI ZILIACHA METHALI

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye ndimi za watu wa zamani. Ndimi hizo, yalikuwa maongezi yao ya kila siku. Watu wengi hao watu wa zamani waliacha maneno yenye mafumbo fulani ndani yake, kupitia maongezi hayo. Maneno hayo ndizo methali tuzitumiazo, kwa sababu zina mafundisho makubwa ndani yake. Kumbe ni kweli kwamba, ‘ndimi za wanazamani ziliacha methali.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huacha alama maishani mwake. Alama hizo ni namna ya kuishi kwake mtu huyo, ambako huwasaidia wenzake katika kipindi cha furaha na cha matatizo. Mtu huyo afahamu kuwafariji wenzake walioko kwenye matatizo maishani mwao. Maisha yake mtu huyo ni shule ya kujifunza juu ya kuishi kwa amani na watu maishani. Yeye ni sawa na ndimi za wanazamani ambazo ziliacha methali, kwa sababu naye huacha alama ya kujifunza kuishi vizuri na watu.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha alama za kusaidia watu kuweza kuishi kwa amani katika vijiji vyao, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao.

Yeremia 6:26.

Waebrania 1:1-2.

346. DALEKAGWA B’UDA

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kubhulekwa bho bhanhu na b’uda. Ub’uda jilijisumva ijo jitogilwe gwikala mumapalala, na gubhaluma bhana ngoko bho gubhadamila ukuntwe na kusaga haho. Jigabhalumaga na abhanhu umumagulu. Ulu jubhalekela abhanhu bhenabho, bhadulile guyomba giki, ‘dalekagwa b’uda.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa ku bhanhu abho bhalekwa na ng’wichabho adabhalangile nzila ja gwikala chiza na bhanhu. Abhanhu bhenabho, bhikalaga nawe umunhu ng’wunuyo chiza, na uliopandika sabho ningi, kunguno ya gwikala chiza na bhanhu. Aliyo lulu bhalibhadahayile ugulangwa mpaka bhajidebhe nzila jinijo, nowe umunhu ng’wunuyo ubhaleka, numo bhali. Hunagwene aho bhashoka gwizuka abhanhu bhenabho, bhagayomba giki, ‘dalekagwa b’uda.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gulangwa nhungwa ja kikalile kiza, na bhanhu abho bhajidebhile inhungwa jinijo, haho bhatali ugubhaleka.

Matendo ya mitume 2:37-38.

KISWAHILI: TUMEACHWA VIROBOTO

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye hali ya kuachwa na viroboto. Viroboto hivyo ni viumbe ambavyo hupenda kuishi kwenye uchafu, pia huuma kuku kichwani kwa kung’ang’ania hapo bila kuachia. Huwa vinauma pia watu miguuni. Vikiwaachia watu hao, huweza kusema kwamba, ‘tumechwa viroboto.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu walioachwa na mwenzao ambaye hakuwafundisha njia za kuishi vizuri na watu alizokuwa nazo. Watu hao, waliishi pamoja naye mtu huyo vizuri, na alifanikiwa sana katika maisha yake, kwa sababu hiyo ya kuishi kwake vizuri na watu. Lakini watu hao, hawakuutumia muda huo kwa kumuomba mtu huyo awafundishe njia hizo, mwishowe akawaacha, kama walivyo. Ndiyo maana walipokumbuka kwamba mtu huyo alikuwa na hazina nzuri kwao, walisema kwamba, ‘tumeachwa viroboto.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuutumia muda wao kwa kufundishwa njia zenye tabia njema, na watu waliozifahamu njia hizo, kabla watu hao hawajawaacha. Yafaa wautumie muda huo vizuri kwa ajili ya kujipatia hazina hiyo kubwa maishani mwao.

Matendo ya mitume 2:37-38.