sayings

232. NHOLE NA GUKULIKILE

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kulinkima na ngosha abho bhalihaya gwitola. Uumo obho agung’wilaga ung’wiye giki, ‘nhole nagukulikile.’ Umuguyomba chiniko alolecha giki, ulubhitola bhagwikala kihamo mpaga pye ishigu ja witoji bhobho. Agayombaga chene unkima uyo aling’wila ungosha uyo alihaya guntola giki, wikale nag’hwe mpaka gushiga kub’ugikulu bhokwe.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhitoji abho bhagikalaga kihamo umushigu jabho jose. Abhanhu bhenabho bhamanile ugwiyumilija kihamo na bhichabho umuwitoji bhobho, umumakanza gose, agamakoye nagabhuyegi pye shigu ja bhulamu bho witoji bhobho.

Akahayile kenako kalanga bhitoji higulya ya gubhiza na wiyumilija ubho gudula gubhambilija ugwikala kihamo umushigu jabho jose. Uwiyumilija bhunubho bhugulanga bhana bhabho higulya ya gwikala na nhungwa ja wiza ija gudula gwikala bho mholele na bhanhu, umubhulamu b’ob’o.

Waefeso 5:21-24.

Marko 10:1-9.

KISWAHILI: NIOE NIKUZEEKEE

Chanzo cha msemo huo chatokea kwa mwanamke na mwanaume ambao watalajia kuoana. Mmoja wao humwambia mwenzake kwamba, ‘nioe nikuzeekee.’ Kwa kusema hivyo, huonesha kwamba, wakioana wataishi pamoja mpaka uzeeni mwao. Husema hivyo mwanamke akimwambia mwanaume yule atakaye kuoana naye, kwamba waishi naye mpaka kufikia umri wa uzee wao.

Msemo huo hulinganishwa kwa wana ndoa wale waishio pamoja siku zote za maisha yao. Watu hao, wafahamu namna ya kuvumiliana pamoja na wenzao katika raha na shida, siku zote za maisha ya ndoa yao.

Msemo huo hufundisha watu wa ndoa juu ya kuwa na uvumilivu wa kuweza kuwasaidia katika kuishi kwa pamoja siku zote za ndoa yao. Uvumilivu huo huwafundisha pia watoto wao juu ya kujijengea tabia njema ya kuishi kwa amani na wenzao maishani mwao.

Waefeso 5:21-24.

Marko 10:1-9.

231. IHADIKE LIDAKOMELAGWA KAYA

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kulinamugi uyo agaigasijaga ikaya yakwe bhobhukali. Ikaya yiniyo igasalambanaga kunguno ya bhukalihilwa bhunubho. Hunagwene agawilagwa na bhiye giki, “ihadike lidakomelagwa kaya.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagabhakalihilaga abhanhu abhahakaya jabho. Abhanhu bhenabho bhadabhizaga na bhutongeji bhowiza ukubhanhu bhabho bhenabho. Ubhukali bhunubho bhugabhasalambanyaga abhanhu abhahakaya jabho jinijo, kunguno ya wikaji bhenubho. Gashinaga lulu, goligong’hana igiki, ilihadike lidakomelagwa kaya.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’iza na nhungwa ja gubhatongela chiza abhanhu bhahakaya jabho. Ubhutongeji ubhowiza bhunubho, bhugubhinha wiyabhi abhanu bhabho ubhogudula gutumama milimo yahahakaya yiniyo bho mholele na nduhu uguhadikijiwa.

Filimoni 1:14.

Yohane 8:31-32.

KISWAHILI:AMRI YA HAIJENGI FAMILIA

Chanzo cha msemo huo chatokea kwa mzee wa familia aliyeishi kwa kuwalazimisha watu wake katika kutekeleza majukumu ya pale. Familia hiyo ilisambalatika kwa sababu ya watu wake kukalipiwa mara kwa mara na mzee huyo. Ndiyo maana watu humwambia mzee huyo kwamba, amri haijengi familia.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu ambao huwakalipia watu walioko kwenye familia zao. Ukali huo huwajengea hofu watu wao mpaka kufikia hatua ya kusambalatika pale nyumbani. Watu hao huwa hawana uongozi mzuri kwa watu wao. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, amri haijengi familia.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na tabia ya kuweza kuwaongoza vizuri watu wao hao. Uongozi huo ndiyo ule ulio mzuri uwapao watu wao uhuru wa kutosha kuwawezesha kufanya kazi zao kwa amani na uhuru wa kujituma zaidi badala ya kusubiri kulazimishwa.

Filimoni 1:14.

Yohane 8:31-32.

entrepreneur1

230. NKANDIKIJA ADAB’INILAGWA MBINA

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhashike abho bhalibhina mbina ya winga, nulu ya jizunya iyo ili ya ng’wana o mshike ng’wichabho, uyo wingilile mulilika linilo. Unkandikija alimkima uyo agab’abhulagaga abhana bhakwe bhogub’akandikija ahikanza ilyagubyala, nulu bhogufunya Nda. Umunhu guti ng’wunuyo adub’inilwa imbina, kunguno ob’abhulaga abhana abhagung’weng’hela imbina ya gub’inilwa yiniyo.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagab’injaga kuwelelo abhana bhabho bho nzila yoseyose.  Abhangi b’agab’abhulagaga abhana bhenabho haho b’adinabyalwa, bho njila yoseyose. Abhangi b’agab’alekanijaga b’acha na nzala. Ugwita chiniko ilenganilile na gub’akandikija abhana bhenabho. Kunguno yiniyo lulu, abhanhu bhenabho bhadub’inilwa imbina.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja kukandikija bhana bho nzila yoseyose. Gashinaga lulu, igelelilwe abhanhu b’ab’alang’hane abhana bhenabho b’abyalwe chiza na b’akule chiza.

Ijinagongeja, akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’asomisha chiza abhana bhabho, kugiki bhadule gub’iza bhatumami b’atale, nulu b’ab’ize b’atongeji bhatale bha si jabho ni Kanisa. Ugub’alemeja ugusoma abhana ilenganilile na gub’akandikija abhana bhenabho. Gashinaga lulu, guligonhana igiki, unkandikija adab’inilagwa mbina.

Akahayile kenako kalib’izukija abhanhu higulya ya gulikala ililagilo lya katano ilya ng’wa Mulungu, ilo lilemejije ugub’ulaga abhanhu bho guhaya giki, “udizub’ulaga.’

KISWAHILI: MKANDAMIZAJI HACHEZEWI MGOMA

Chanzo cha msemo huo huangalia wanawake walioolewa wachezayo ngoma ya harusi au ya kidini ambayo ni ya mtoto wa mmoja wao, aliyeingia kwenye lika hilo. Mkandamizaji ni mwanamke ambaye huwaua watoto wake kwa kuwakandamiza wakati wa kujifungua au kwa kutoa mimba. Mtu kama huyo hachezewi ngoma kwa sababu huwaua watoto wa kumletea hiyo ngoma.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu ambao huwaondoa watoto wao duniani kwa njia mbali mbali. Baadhi yao huwaua watoto hao kabla ya kuzaliwa, kwa njia yoyote ile. Wengine huwakandamiza kwa kuwatelekeza baada ya kuzaliwa, kwa njia mbali mbali, ikiwemo ile ya kuwaacha wakafa kwa njaa. Kufanya hivyo hulinganishwa na kuwakandamiza watoto hao. Kwa sababu hiyo, watu hao hawatachezewa ngoma.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za kuwakandamiza watoto kwa njia yoyote ile. Kumbe basi, yafaa watu wawatunze watoto hao ili wazaliwe vizuri na wakue vizuri.

Zaidi ya hayo, msemo huo hufundisha watu juu ya kuwasomisha vizuri watoto wao kusudi waweze kupata elimu ya kuwawezesha kuwa viongozi wakubwa wa nchi zao au Kanisa. Kuwakataza kusoma watoto hao, hulinganishwa na kuwakandamiza. Kumbe basi, ni kweli kwamba, mkandamizaji hachezewi ngoma.

Msemo huo huwakumbusha watu juu ya kuiishi amri ya tano ya Mungu, ikatazayo kuua watu, kwa kusema, ‘Usiue.’

abortion

228. NGELELO IDAKILANYIAGWA

Imbuki ya kahayile kenako ilolile nhalikilo ya b’ulamu bho ng’wa munhu. Ubhulamu bho ng’wa munhu umusi munumu, bhuli na nhalikilo yaho, mumo agasab’ila, nulu mumo agayegela. Ulu yushiga ingelelo yakwe idakilanyiagwa, mumo agitila umunhu ng’wunuyo, nulu mumo bhagitila abhalang’hani bhakwe.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagiganikaga giki, bhadulile ugubhongeja ubhulamu bhobho ubho musi munumu, bho bhudula bhobho. Abhoyi bhagiganikaga giki, isabho ijobhalinajo jidulile guilemeja ingelelo yabho, nulu ubhutale bhobho, bhudulile guilemeja ingelelo yiniyo. Abhanhu bhenabho bhagiganikaga giko, kunguno bhadamanile igiki ingelelo idakilanyiyagwa.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gumana igiki, bhuli munhu alinayo ingelelo yakwe, iyagwikala umusi munumu. Kuyiniyo lulu, yigelelilwe bhuling’wene ang’wisanye unsumbi okwe uyo ong’wenha ukuwelelo, gukila umo ajisanijije isabho jakwe. Umukikalile kenako umunhu ng’wunuyo agudula ugujitumamila chiza isabho jakwe, haho ingelelo yakwe itali ugushiga, kunguno ingelelo yiniyo, idakilanyiagwa. Kuyiniyo lulu, ulu munhu jushila ishigu jakwe, mumho jashilaga duhu, adadulile ugujongeja, nulu ugubhongeja ubhulamu bhokwe ubho musi munumu.

Waebrania 9:26-27.

Mathayo 6:27.

KISWAHILI: MWISHO HAUVUKWI

Chanzo cha msemo huo huangalia mwisho wa maisha ya mtu. Maisha ya mtu hapa duniani, yana mwisho wake, hata kama akitajirika namna gani au akifurahi namna gani. Ukifika mwisho wake huo, hauvukwi, hata akifanya nini mwanadamu huyo, au hata wafanyeje wale wamtunzao.

Msemo huo hulinganishwa  kwa watu wafikirio kwamba, waweza kuuongeza uhai wao, hapa duniani, kwa uwezo wao. Wao hudhani kuwa, mali zao zaweza kuuzuia mwisho huo, au ukubwa wao, waweza kuuzuia mwisho wao huo ukifika. Watu hao hufikiria hivyo, kwa sababu hawafahamu kwamba, mwisho huo hauvukwi.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuelewa kwamba, kila mwanadamu ana mwisho wake wa kuishi hapa duniani. Kwa hiyo basi, yafaa kila mmoja amtegemee Muumba wake aliyemleta hapa duniani, kuliko azitegemeavyo mali zake.

Kupitia maisha hayo, watu hao wataweza kuzitumia vizuri mali zao, kabla haujaufika mwisho wao wa kuishi hapa duniani, kwa sababu mwisho huo hauvukwi. Kwa hiyo basi, mtu zikiisha siku zake za kuishi hapa duniani, ndiyo zimeisha tu, hawezi kuziongeza tena, wala kuuongeza uhai wake.

Waebrania 9:26-27.

Mathayo 6:27.

adult-

227. NG’WANA AGAKULAGA GUTI UMO ALELELILWE

Imbuki ya kahayile kenako ilolile kalelelwe ka ng’wana na kakulile kakwe. Uneji ulu unanga ung’wana ng’wunuyo nhungwa ja wiza, agukula najo, na agub’iza munhu o wiza umukikalile kakwe. Aliyo lulu, uneji ng’wunuyo ulu unanga ung’wana nhungwa ja bhubhi, agukula najo umuwikaji bhokwe. Gashinaga lulu guligong’hana igiki ung’wana agakulaga guti umo alelelilwe.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagadililaga chiza ugubhinha ubhulangwa ubhogubhiza na nhungwa ja wiza, abhanhu bhab’o, haho bhatali bhadoo. Abhanhu bhenabho bhalinabhukamu ubho gwikala na nhungwa jinijo ijawiza umuwikaji bhobho. Gubhitila wikaji bho nhungwa jinijo ijawiza, abhanhu bhabho bhagandyaga gupandika bhulangwa bho gwikala na mholele na bhichabho, haho bhatali bhadoo.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhalela chiza, abhanhu bhabho, gwandija haho bhatali bhadoo mpaga bhugab’iza bhanhu bhatale. Abhanhu bhabho bhenabho, bhagukula bhilangile isolobho ya gwikala na nhungwa jinijo ijawiza, kunguno ung’wana agakulaga guti umo alelelilwe.

Mithali 22:6.

Kuka 2:52.

KISWAHILI: MTOTO UMLEAVYO NDIVYO AKUAVYO

Chanzo cha msemo huo huangalia kulelewa kwa mtoto na kukua kwake. Mlezi akimfundisha mtoto tabia njema, atakua nayo na atakuwa mtu mwenye upendo kwa wenzake, maishani mwake. Lakini kama mlezi akimfundisha mtoto huyo tabia mbaya, vile vile atakuwa nayo maishani mwake. Hatakuwa na upendo wa kuishi kwa amani na wenzake. Kumbe  basi, ni kweli kwamba, mtoto umleavyo ndivyo akuavyo.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale wafuatiliao vizuri katika kuwapatia watu wao malezi ya kuwa na tabia njema toka utotoni mwao hadi kufikia umri wa kuweza kujitegemea, maishani mwao. Kupitia  maisha hayo, watu wao huanza kupata malezi hayo ya kuishi katika tabia hiyo njema, kuanzia utotoni mwao. Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwalea vyema watu wao kuanzia

utotoni mwao hadi pale watakapofikia umri wa kujitegemea wenyewe maishani mwao. Watu hao watakuwa wamejifunza faida za kuishi maisha yenye tabia njema, kwa sababu mtoto alelewavyo ndivyo akuavyo.

Mithali 22:6.

Kuka 2:52.

motherhood

226. ABHANHU BHAKWILE, IJILIWA JIGEHE

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu na jiliwa. Abhanhu hab’o b’agatumamaga imilimo hunabhajipandika ijiliwa jinijo, ijagulya abhoyi. Gashinaga lulu, ilihambohambo ugukwija abhanhu, guti gubyala bhana, gukila kugwija jiliwa, kunguno abhana bhenabho, hab’o bhagwambilija ugujipandika ijiliwa bho gutumama milimo, guti gulima. Alijiliwa nulu jikakwila ulu nduhu abhanhu ab’agujilya, jidulile gub’ipa duhu na jidambilija josejose.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhakujije sabho kukila bhanhu, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho bhadatogilwe ugukwija abhanhu guti gubhyala b’ana, ahakaya jab’o. Abhoyi bhatogilwe gukwija sabho kukila abhanhu. Aliyo lulu isabho jinijo jigab’ipaga kunguno ya kugaiwa abhanhu abhagujilya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘abhanhu bhakwile, ijiliwa jigehe.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kubhatogwa abhanhu bhabho kukila umo bhajitogelilwe isabho jabho. Iyiniyo ilikunguno ya giki, abhanhu bhab’o bhenabho, hab’o bhagajipandikaga isabho jinijo bhogutumama milimo. Gashinaga lulu, ilichiza ugukwija bhanhu kukila gujikwija isabho ijojidinabhanhu abhagujitumamila, umuwikaji bhobho.

1 Wafalme 17:8.

Matendo 4:32.

KISWAHILI: WATU WAONGEZEKE, CHAKULA KIPUNGUE

Chanzo cha msemo huo huangalia watu na chakula. Watu ndio wafanyao kazi ndipo wanakipata kile chakula ambacho wao hukila. Kumbe basi, ni afadhali kuongezeka kwa watu, kama vile kuzaa watoto, kuliko kuongezeka chakula, kwa sababu watoto hao watasaidia katika kukipata chakula hicho kwa kufanya kazi, zikiwemo zile za kulima. Lakini chakula kikiongezeka kama hakuna watu wa kukila, kitaharibika tu na hakitasaidia chochote.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wathaminio mali zaidi kuliko watu, maishani mwao. Watu hao hawapendi kuongezeka kwa watu, kama vile kuzaa watoto kwenye familia zao. Wenyewe hupenda kuongezeka kwa mali kuliko watu. Lakini sasa, mali hizo huharibika kwa sababu ya kukosa watu wa kuzila. Ndiyo maana watu husema hivi, ‘watu waongezeke, chakula kipungue.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kupenda watu wao kuliko wapendavyo mali zao. Hiyo ni kwa sababu ya watu hao kuwa na uwezo wa kuzipata mali hizo kwa kufanya kazi. Kumbe basi, ni vizuri kwao kuwa na watu wengi kuliko kuwa na mali nyingi zisizokuwa na watumiaji, maishani mwao.

1 Wafalme 17:8.

Matendo 4:32.

fantasy1

223. ‘NAPYA’ ‘FWAGA’ NAFWE B’USIGA’ ‘MILAGA’ NAMILE NAPYE’ ‘NAHYA’ SWAGA’ NASWE B’USIGA’ ‘MILAGA’ NAMILE NAHYE’

Imbuki ya Lusumo lunulo ilolile bhukoyakoyi bho munhu uyo agang’wa nhomba nsebhu ahikanza lya nzala. Ilikanza linilo nimi umo agaibhunda mhomba yiniyo iyo yalinsebhu, wisanga alihanzila maka ya gumila apye nulu guswa bhusiga.

Kunguno ilikanza linilo lyalilyanzala ni shigu jinijo ubhusiga bholi bhugehu noyi. Unimi ng’wunuyo agogoha uyiswa imhomba yiniyo iyo yali ya bhusiga. Hangi agogoha uguimila giki agupya. Nose aganoga uimila upya ililangu lyakwe, kitumo bhagandikila abha Pd. Donald Syberts  MM., na Pd. Joseph Healey, MM., umujibho jabho ijo jigitanagwa, ‘Kueneza Injili kwa Methali,’ uk. 9.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitaga miito gabhubhi, nulu amito ayo galemejiwa, guti gushiya na mkima o ng’wa munhu, na mito gangi ayo gikolile na linilo. Umunhu ng’wunuyo agadumaga ugwiyangula agaleke amiito genayo, nose agagiita na guding’wa.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwita mito gabhubhi umuchalo, kunguno amito genayo gali maluho ukubhoyi. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhiyangule gulondela njila imo, iya bhutungilija umuchalo, kugiki bhajibheje chiza, ikaya jabho, nu wikaji bhobho.

Methali 6:27 – 29.

Mathayo 5:27 – 28.

Waroma 7:15, 24.

KISWAHILI: ‘NAUNGUA’ ‘TEMA’ ‘NITEME MTAMA’ ‘MEZA’ ‘NIMEZA NIUNGUE’

Chanzo cha Methali hiyo huangalia mahangaiko ya mtu aliyemeza uji wa moto wakati ya njaa. Wakati huo mkulima mmoja alipokunywa uji huo wa moto alijikuta yuko njia panda kati ya kumeza na kutema. Kwa sababu ya kipindi hicho kuwa cha njaa, siku hizo mtama ulikuwa haba sana. Mkulima huyo aliogopa kuutema ule uji wa mtama. Pia aliogopa kuungua akiumeza. Mwishowe akaumeza na kuungua koo lake, wasema, Pd. Donald Syberts  MM., na Pd. Joseph Healey, MM., kwenye kitabu chao kiitwacho, ‘Kueneza Injili kwa Methali, uk. 9.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu atendaye maovu au matendo yaliyokatazwa kama vile kuzini na mke wa mtu, na matendo mengine yafananayo na hilo. Mtu huyo hushindwa kuamua kuacha kitendo hicho, mwishowe huamua kukitenda na kukamatwa.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kutenda matendo maovu katika jamii, kwa sababu matendo hayo ni maumivu kwao. Yafaa watu hao waamue kufuata njia moja ya kutenda mema katika jamii, kwa ajili ya kujiletea maendeleo katika maisha yao na familia zao.

Methali 6:27 – 29.

Mathayo 5:27 – 28.

Waroma 7:15, 24.

after-millet

drunk1