Folklore

134. LEKAGA KWISHINA BHUBHABHU BHO BHEZE

Research Sponsored by: Don Sybertz,  With special thanks to Rev Joe Healey (African proverbs, Sayings and stories)

Imbuki ya lusumo lwenulu ihaiye giki: ikale ibheze jaliningi noi umukaya ga bhanhu. Jikalaga jiguyelaga umunumba yabho. Nose jigayubhaluma ahikanza lya bhujiku na jabalekelaga bhubhabu bhoguyikala bhagwisinaga bhuli makanza.

Nose bhagaiwila giki, bhaleke ugwishina ubhubhabhu bhunubho, nguno bholekwa na bheze duhu. Ijinaguhaya chene, lugabhiza lusumo uluhaile giki, “Lekaga kwishina bhubhabhu bho bheze.”

Lusumo lunulo, lugalinganijiyagwa na makoye ayo gabhita ukubhanhu. Ukwene huguhaya giki, idichiza umunhu ugwikala alizuka imihayo iyoyabhita.  Nulu idichiza ugwikala aligizuka amakoye ayo gabhita.

Ubhulangwa bho lusumo lwenunu, bhuli higulya ya kuleka gugwishiwa ngholo na makoye ayo gabhita, nulu mihayo imibhi iyoyabhita. Ilichiza ukulimunhu ugwandya bhupya, uluopandikaga makoye.

Ayubu 3:1-4.

KISWAHILI: ACHA KUJIKUNA MUWASHO WA MENDE

Chanzo cha methali hii husema kwamba, zamani mende walikuwa wengi mno katika familia za watu. Walikuwa wakitembea ndani ya nyumba zao.

Mwishowe wakaanza kuwa wanawauma watu hasa wakati wa usiku, na kuwaachia muwasho. Wakawa wakijikuna kila wakati.

Mwishowe wakawa wakiambiana kwamba, waache kujikuna muwasho huo, kwa sababu uliachwa na mende tu. Kwa kusema hivyo ikapatikana methali isemayo, “Acha kujikuna muwasho wa mende.”

Methali hiyo, hufananishwa na matatizo yaliyopita.  Ndiyo kusema kwamba, siyo vizuri kwa mwanadamu kuwa anayakumbuka maneno yaliyopita. Au siyo vizuri kuwa anayakumbuka matatizo yaliyopita.

Fundisho la methali hii, ni juu ya kutokuvunjwa moyo au kukatishwa tamaa na matatizo yaliyopita, au maneno mabaya yaliyopita. Ni vizuri kwa mwanadamu kuanza upya akipata tatizo badala ya kukata tamaa.

“Baada ya jambo hili, Ayubu akafumbua kinywa chake na kuilaani siku ya kuzaliwa kwake.  “Siku ya kuzaliwa kwangu na ipotelee mbali, nao usiku ule iliposemekana, ‘Mtoto wa kiume amezaliwa!’ Siku ile na iwe giza, Mungu juu na asiiangalie nayo nuru isiiangazie.” (Ayubu 3:1-4.)

133. OGWIZUKA JILATU JANTEMI HUWAGUJIBHUCHA.

Collected by: Don Sybertz,   Scanned by: Cephas Yao AgbemenuWith special thanks to Rev Joe Healey (African proverbs,Sayings and stories)

Mbuki ya lusumo lwenulu lulilola Ntemi. Ikale yali giki, Untemi ulu ubhuka lugendo lo gubhayelela abhazengi bhakwe, ojaga na bhanhu bhagunshindilila. Abhanhu bhenabho habho bhabhuchaga imiligo yakwe.

Uwei untemi oladadililaga igiki aguzwala ki. Ulu miligo yukija ugubhuchiwa, yali giki, uogwiizuka nuyo alaibhuche.

Ichene igahaiyagwa nukubhanhu abhatogilwe nulu abhabhamanilile gubhidika bhangi miligo, abhoyi nulu gugema ugwikumya, yaya.

Luka 11:46

KISWAHILI: WAKUKUMBUKA VIATU VYA MFALME NDIYE WA KUVIVAA.

Chanzo cha methali hii kinamwangalia Mfalme (mtemi). Hapo zamani Mfalme/Mtemi kama akifunga safari ya kuwatembelea wananchi wake, alienda na watu wakumsindikiza. Watu hao, ndio waliokuwa wakibeba mizigo yake.

Yeye Mfalme alikuwa hajali kwamba atavaa nini. Kama mizigo ikiachwa kubebwa, atakayeikumbuka, ndiye atakayeibeja.

Hali hiyo husemwa pia kwa watu wapendao au waliozoea kuwabebesha wengine mizigo, ambayo wao hawajaribu hata kuigusa.

Luka 11:46Yesu akamjibu, “Nanyi wataalam wa sheria, ole wenu, kwa sababu mnawatwika watu mizigo mizito ambayo hawawezi kubeba, wala ninyi wenyewe hamwinui hata kidole kimoja kuwasaidia.”

132. MONGO NA MBULA

Collected by: Don Sybertz, With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Aho kale umongo ni mbula jigihalalika. Umongo gugigimba na gundalaha umuna Mbula, na gung’wila, “Lolaga umo nalinabhudula. Nokalaga minzi hangi nalizwilila na guhuuma bho nguzu mpaga abhanhu bhaliduuma ugunikila.”

Imbula igashosha, “Idishene, ubho nduhu nene ubhebhe udiginhu.”  Umongo gukashosha, “Yaya unene gwandija kale nabhiza giki, nokala minzi na nguzu hangi bhanhu bhalongeja gunikumilija noi gufumila miaka igana mpaka igana. Iki bhaliza kulinene bhuli lushiku gudaha minzi. Ehe, ubhebhe ulinabhudula ki?”

Giko lulu, imbula igakolwa na gwiyombela munholo yayo, “ung’wunuyu dubhone na nguzu jakwe!”

Imbula igoya ugutula umongo guuma gete. Umongo gugaiwa  ugogwita gupinihala na guhagigisha guliyomba, ugoyi ubhonduhu mbula gudi ginhu.

KISWAHILI: MTO NA MVUA

Hapo zamani siku moja mto na mvua walibishana. Mto ulijivuna na kumdharau mvua na kumwambia, “Tazama nilivyo na uwezo. Nimejaa maji tena ninabubujika na kuporomoka kwa nguvu hata watu wanashindwa kunivuka.”

Mvua akamjibu, “sivyo bila mimi wewe si kitu.” Mto ukajibu “hapana mimi tangu zamani nimekuwa hivihivi, nimejaa maji na nguvu tena watu wameendelea kunisifu sana kutoka karne hadi karne. Maana wanakuja kwangu kila siku kuteka maji. Wewe je, una uwezo gani?”

Basi mvua ikakasirika na kujisemea moyoni mwache, “huyu tuone na nguvu zake!” Mvua ikaacha kunyesha mto ukakauka kabisa. Mto ukakosa la kufanya ukasikitika na kuhakikisha ukisema, wenyewe bila mvua si kitu.

131. MTEMI NG’HWAYA

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Olihoi Ntemi uyo agabhinha bhanhu bhakwe mitihani kugiki gubhapandika abho bhalinikujo (masala). Imitihani yiniyo yaliibhalolile abhang’wi noi bha walwa, (bhalevi) na abhaduti (bhabehi) bha Njemu. Bhuli igele agalinha ng’ombe iyoilinda.

Untemi agabhawila, “Nang’winhaga ng’ombe iyoilinda bhuliigele. Mlinawiyabhi bho gwita umomutogelilwe ahigulwa ya ng’ombe iyo nang’winhaga.”

Iligele lya bhalevi bhali bhanhu mpungati. Bhagayomba, “UNtemi udinhaga ng’ombe. Duyibhulagagi ing’ombe yiniyo kugiki dulye nyama.” Nghana bhagayibhulaga ing’ombe yiniyo na bhagamfunya ung’wana (indama) bhiyiigwa gwandya guyocha indama yiniyo na yufuada gochiwa inyama yose.

Abhalevi bhenabho bhalibhazunya giki, Untemi agulilumba iligele kulwa guilya inyama yose bho nduhu gulilekeela ipande lyose lyose lya nyama yiniyo. Kunamna yiniyi iligele ligwendelea chiza noi. Nghana bhagayilya ing’ombe ngima nu ng’wana oyo. UNtemi oliabhalolile duhu kugiki abhone nani alina  masala.

Abhabehi bha njemu bhali bhatano, bhagayomba, “Dinhiwagwa ng’ombe yiyi nu Ntemi na ilinda nhale noi. Dudizuyibhulaga, duyilekagi mpaga ibyale tamu.”

Abhabehi bha njemu bhenabho bhagizunilija giko. Hanuma yaho, ing’ombe igabyala ndama. Jubhiza lulu ng’ombe ibhili, ninayo ni ndama.

Abhabehi wa njemu bhagayomba, “Dujijinje ing’ombe jiniji bho gujikabhanya na mbuli. Ulu dulajipandike imbuli, dugudula gugabhanha umubhise. Bhagadula ugukabhanya na mbuli inne.

Untemi Ng’hwaya agayomba, “Abhabehi bha njemu bhalina masala kulebha abhalevi bha walwa, ku nguno bhadayibhulagile ing’ombe iyoyalinda. Uguyibhulaga ing’ombe iyo ilinda, ilisawa na gujibhulaga ng’ombe ibhili.”

KISWAHILI: MFALME NG’HWAYA

Kulikuwepo na Mfalme (Mtemi) aliyewapa watu wake mitihani ili kuwapata wale wenye busara. Mitihani hiyo ililengwa kwa walevi na wavuta bangi. Kila kundi alilipatia ng’ombe mwenye mimba.

Mtemi aliwaambia,  “Nimewapa ng’ombe mmoja mwenye mimba kila kundi. Muko huru kufanya mpendavyo kuhusu ng’ombe niliyowakabidhi.”

Kundi la walevi lilikuwa na watu saba. Wakasema,  “Mtemi ametupatia ng’ombe. Tumwue ng’ombe huyo ili tule nyama.” Kweli walimwua yule ng’ombe na kumtoa yule mtoto (ndama). Wakakubaliana kuanza kumchoma yule ndama na ikafuatia kuchomwa nyama yote.

Walevi hao waliamini kwamba, mtemi atakishukuru kikundi, kwa kula nyama yote bila kubakiza sehemu nyingine ya mnyama huyo. Kwa jinsi hii kikundi kitaendelea vizuri zaidi. Kweli walimla ng’ombe mzima na mtoto wake. Mtemi alikuwa amewatazama tu ili aone nani ana akili.

Wavuta bangi walikuwa watano, wakasema, “Tumepewa ng’ombe huyu na Mtemi na ana mimba kubwa sana. Tusimwue, tumwache hadi azae kwanza.” Wavuta bangi hao wakakubaliana hivyo. Baadaye ng’ombe akazaa ndama. Wakawa sasa ng’ombe wawili, mama na ndama.

Wavuta bangi wakasema “Tuwauze ng’ombe hao kwa kubadilishana na mbuzi. Tukisha wapata mbuzi, tutaweza kugawana baina yetu. Walifanikiwa kubadilishana na mbuzi wanne.

Mtemi Ng’hwaya alisema, “Wavuta bangi wana akili kupita walevi wa pombe, kwa sababu hawakumwua ng’ombe mwenye mimba. Kumwua ng’ombe mwenye mimba, ni sawa na kuwaua ng’ombe wawili.”

130. JIGANO JA NG’WA ZAKARIA

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Alihoi munhu umo nzunya uyo oliobhatijiwa kale, ilina lwakwe Zakaria Shikolo. Olinsuluja. Amiganiko gakwe pye galigalolile kubhusuluja bhokwe duhu.

Nulu lushiku ulomfungo uwei UShikolo adapandile uwasa ubho guja gujusalila. Abhazunya bhiye ahobhashika gumshauri asalile, adabhadililile nulu hadoo. Agabhashokeja, “Unene Nadina wasa imilimo iliminghi, hangi nadizile aha gutangaja nhulu jawiza, (injili) gubheja lina, uwikaji bhuli sabho duhu.”

Nose UShikolo agapandika sabho ninghi kufumila umo bhusuluja bhokwe. Agiyangula gulima lingunda lya bhulubha. Kubahati ya wiza, UShikalo agapona noi gubhitilija.

Nanghwe uigimba gubhitilija. Agayomba, “Ihaha,  nahilile nali mhola gete, nali ngosha namala makoye. Ihaha nahilile.” Inhungulume uluiguta, igahilaga. Naise bhanhu uludupandika dugahilaga, dugigimbaga, dugadosoga kubhitilija mpaga nulu gung’wibha UMulungu, ihaha nahilile.

Aliyo UMulungu agang’wila, “Ubhebhe uli mbuuli gubhitilija ali? Lelo bhujiku inholo yako igusolwa. Ighinhu jinijo ijo wikumingila gigubhiza ja ng’wanani?” Ukujileka jibhunile fungo, utuja najo.

KISWAHILI: HADITHI YA ZAKARIA

Alikuwepo mtu mmoja mkristu aliyebatizwa zamani, jina lake Zakaria Shikolo, alikuwa mfanya biashara mawazo yake yote yalielekea kwenye biashara yake tu. Hata siku za jumapili yeye Shikolo hakupata nafasi ya kwenda kusali.

Wakristo wenzake walipo fika kwake ili kumshauri asali, hakuwajali hata kidogo, akawajibu, “Mimi sina nafasi shughuli ni nyingi, tena sikuja hapa kutangaza injili (kubeja lina) maisha ni mali tu.”

Sasa mwishowe Shikolo alipata mali nyingi kutokana na hiyo biashara yake. Akaamua kulima shamba la pamba, kwa bahati nzuri Shikolo akavuna mno kupita kiasi.

Naye akajivuna mno kupita kiasi, akasema, “Sasa nimewika, ni mzima kabisa, nimwamume nimemaliza matatizo.” Sasa nimewika, jogoo akishiba anawika, hata sisi watu tukipata tunawika, tunajigamba, tunajivuna kupita kiasi hata kumsahau Mungu, (Ihaha nahilile) Sasa nimewika.

Lakini Mungu akamwambia, ‘Wewe ni mjinga wa kiasi gani? Leo usiku roho yako itachukuliwa na vitu vile vyote ulivyojikusanyia vitakuwa vya nani?’ Utaviacha vikiwa vimezidisha uzito wake kwenye vining’iniza vyakula, hutaenda navyo.

 

129. NG’WANIKI MARIA

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Olihoi ng’waniki umo ilina lwakwe, Maria, uyo olina miaka ikumi nitandatu. Agikala musi ya Misri. Umo wikaji bhokwe olina nhungwa mbi noi ya bhulamba. Agabhiza agubhalondejaga bhanajeshi bhuli kwene uko bhajaga.

Nhangala ninghi witanagwa nu Mulungu anshokele aliyo kulwa gutongelwa na wikumbwa bhokwe bhubhi agaduuma.

Lushugu lumo agaja kuliKelesiya lwa Yerusalemu mulikanisa lwa ng’wa ntakatifu Ana. Ahoogema hangi na hangi ugunshindeka umunanyango kulo nguzu aliyo hei! Yalihoi nguzu iyo yanemejaga ugwingila.

Aho obhona giki odumaga ugwingila umu likelesia, agaja kusanamu ya ng’wa Bikira Maria, iyo yalibihi nu wei. Utuja mazwi na gulomba wambilijiwe kugiki apandike gugalucha inhungwa jakwe ijabhubhi.

Agagaluka nghana. Agandya gulila kunguno ya shibhi jakwe. Gwandija lushiku lunulo, ugwigwa moto go bhutogwa bho ng’wa Yesu umugati yakwe.

Agajileka ishibhi jakwe, na agandamiila Yesu Kristo. Agaja mulibambasi gujiluhya na gusalila.

Agabhiza Ntakatifu na aginhiwa jipaji ja gubhatongela bhanhu higulya ya gwikala wikaji bhutakatifu. Bhamsenyele na bha Badri bhagaja gujumona na gundegeleka. Agang’wizuka Yesu.

Bhuli lushiku isala yakwe, yali Yesu! Yesu! Yesu! Niyabhiza bhuyegi ile duligwe Ililaka lwako.

KISWAHILI: MCHANA MARIA

Alikuwepo msichana mmoja jina lake Maria, mwenye umri wa miaka kumi na sita. Aliishi katika nchi ya Misri. Katika maisha yake alikuwa na tabia mbaya sana ya umalaya. Akawa anawafuata wanajeshi kila mahali wanapokwenda.

Mara nyingi aliitwa na Mungu kutubu na kumrudia, lakini kwa sababu ya kutawaliwa na tamaa mbaya alishindwa. Siku moja alikwenda Yerusalemu kwenye kanisa la Mtakatifu Anna.

Alipofika kwenye mlango wa kanisa hilo, alijaribu kuingia lakini alishindwa. Alijaribu tena na tena kuusukuma mlango kwa nguvu lakini wapi! Kulikuwepo na nguvu iliyomzuia kuingia. Alipoona ameshindwa kuingia kanisani, akaenda kwenye sanamu ya Bikira Maria, iliyokuwa karibu naye, akapiga magoti na kumwomba msaada ili apate kubadili tabia yake mbaya.

Alibadilika kweli, akaanza kulia kwa sababu ya dhambi zake. Tangu siku hiyo, aliusikia moto wa upendo wa Yesu ndani yake. Akaziacha dhambi zake, na akamng’ang’ania Yesu  Kristo.

Akaenda jangwani kujitesa kwa kufunga na kusali. Akawa mtakatifu na akapewa kipaji cha kuwaongoza watu namna ya kuishi maisha ya Utakatifu. Maaskofu na mapadri walikwenda kumwona na kumsikiliza. Alimkumbuka Yesu. Kila  siku sala yake ilikuwa Yesu! Yesu! Yesu! Ingekuwa heri leo tusikie sauti yako.

 

128. NAMHALA NGUGU

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Myaka minghi yabhitaga ihaha. Olihoi namhala umo uyo olingugu noi. Akanamhala akagugu kenoko kagazumalika umusi. Agachalwa kumoto kulwa nguno ya bhugugu bhokwe.

Ahenaho UMulungu na bhamalaika abhalindi bha namhala ng’wunuyo bhagachola ulu lilihoi lyito limo ilyawiiza ilo akanamhala akagugu kagapandika gulyita umubhulamu bhokene.

Bhagabhulucha giki lushigu lumo umu wikaji bhokwe agang’winha munhu nhabhi nti go jitungulu jimo jaguhamba bho nduhu gulomba ja gulipwa. Mulungu agantuma malaika asole nti gojitungulu kugiki gung’hilija unamhala ungugu ukumoto kugiki adimile na gwipija gwinga mumoto.

Umalaika agatimija giko, nu namhala ungugu ng’wunuyo agipija umumoto. Gashinaga abhangi ukumoto kunuko aho bhabhona wasa bhunubho bhogwipija, bhagidamilija kukanamhala.

Ahenaho ubhugugu bhokene bhugang’wiziila hangi. Witingisha na gubhapanda bho magulu abhangi mpaga bhakije ugubhupandika uwasa bhunubho ubho gugudima unti ugojitungulu na bhakije ugwiningeleja ukuliwei.

Kulwa nguno ya witingisha bho namhala ungugu, unti gugatinika na bhose bhagagwa hangi mumoto. Ubhukamu bho ng’wa malaika bhugabhiza bhule gete. Unamhala ungugu adadulile ugupila.

UYesu agaduhugula dubhize na nholo ya gwilekeja. “Mudizulamula, naying’we mudulamulwa, mudizusaila, naying’we mudusailwa, lekelaji, naying’we mugukelwa, bhinhagi abhanhu ghinhu, naying’we mugwinhiwa…kulwa nguno, ingele iyo mulibhagelekela hiiyo mlagelekelelwa.”

Dimana aise ulu dugekelelwa ingele iise iya wimi nholo, na whiilu na bhukolwa! Dudadulile ugupila. Kuyiniyo, makanza gose dizuke, uMulungu adaladulekeja aise uludukije ugubhalekeja abhadugu bhise bho nholo.

KISWAHILI: KIZEE BAHILI

Miaka mingi imepita sasa kulikuwa na mzee mmoja aliyekuwa bahili sana. Kizee huyo Bahili alifariki dunia, akapelekwa motoni  kwa sababu ya ubahili wake.

Hapo Mungu na  malaika mlinzi wa mzee huyo walitafuta kama kuna tendo moja jema ambalo mzee bahili alipata kulitenda wakati wa uhai wake. Waligundua kwamba siku moja katika maisha yake alimpa maskini mche wa kitunguu bila ya kudai malipo.

Mungu akamtuma malaika achukue mche wa kitunguu ili kumnyoshea mzee bahili kule motoni ili akishike na kujiokoa kutoka motoni. Malaika akatekelaza hivyo, na yule mzee bahili akajiokoa katika moto.

Kumbe wengine huko motoni walipoiona nafasi hii ya kuokoka, wakajibandika kwa mzee. Hapo ubahili wake ukamjia tena. Akajitikisa na kuwakanyaga kwa miguu hata wengine wasipate nafasi ya kushika ule mche wa kitunguu wala kujishikiza kwake.

Kwa sababu ya  mtikisiko wa mzee bahili, ule mche ulikatika na wote wakaanguka tena motoni. Bidii ya malaika ilikuwa ni bure kabisa. Mzee bahili hakuweza kuokoka.

Yesu anatuonya kuwa na moyo wa kusameheana: Msihukumu, nanyi hamtahukumiwa, msilaumu, nanyi hamtalaumiwa, acheni, nanyi mtaachiliwa, wapeni watu vitu, nanyi mtapewa….. kwa kuwa  kipimo kile kile mpimacho ndicho mtakachopimiwa.

Ole wetu tukipimiwa kipimo chetu cha uchoyo, na wivu na chuki! Hatuwezi kuokoka. Kwa hiyo daima tukumbuke, Mungu hatatusamehe sisi tusipowasamehe ndugu zetu  kwa moyo.