Sukuma Proverbs

1554. SUKUMA: UWANDIJO BHO GINHU BHULI MOTO, INGELELO YAHO IGOLECHAGA NGUZU JA NG’WA MUNHU.

Ulusumo lunulo lufumilile kuli likijo lya kale lya jiafrica umo umoto gugolechaga nguzu, na wiyanguji. Umoto gunuyo gudulile gwandya gutale gukali gete aliyo mhayo untali ili gulola uko gujile ulu giki gugushiga na bhukali bhunubho. Giko lulu, nu munhu adulile gwandya nimo bho nguvu na bhukamu bhutale aha ngelelo ya nimo gunuyo jigamanyikaga inguvu jakwe umo jilili. Hunagwene abhanhu bhagahayaga giki, “uwandijo bho ginhu bhuli moto, ingelelo yahoo igolechaga nguzu ja ng’wa munhu.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agandyaga nimo bho bhukamu bhatale na wiyumilija gutumama mpaga ogumala chiza umuwikaji bhokwe bhunubho. Umunhu ng’wunuyo, agiyumilija gutumama milimo yakwe chiza nulu alipandika bhudamu bho makoye ga bhuli mbika kunguno ya wiyumilija bhokwe bhunubho umukikalile kakwe. Uweyi agapandika majikolo mingi aha kaya yakwe yiniyo, kunguno ya wiyumilija bhokwe bhunubho umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo alina wiyumilija na witegeleja bhutale bho gutumama milimo yakwe chiza mpaka uyimala, kunguno ya nuweyi agiyumilijaga gutumama milimo yakwe mpaka opandika majikolo mingi aha kaya yakwe yiniyo. Hunagwene agabhalangaga gutumama milimo abhanhu bhakwe bho guyomba giki, “uwandijo bho ginhu bhuli moto, ingelelo yahoo igolechaga nguzu ja ng’wa munhu.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bho gutumama milimo yabho chiza mpaka bhayima, kugiki bhadule kupandika sabho ningi umukaya yabho jinijo, umukikalile kabho.

Yohana 17:4.

2Timotheo 4:7.

Luka 9:62.

Mathayo 24:13.

Luka 14:28.

Wafilipi 1:6.

SWAHILI: MWANZO WA JAMBO NI MOTO, MWISHO WAKE NDIPO HUONEKANA NGUVU YA MTU.

Methali hii inatokana na hekima ya jadi za Kiafrika, ambapo moto hutumika kama ishara ya nguvu, nishati, shauku, na azimio. Moto unaweza kuanza na miali mikubwa na joto, lakini jambo muhimu ni kama unaendelea kuwaka hadi kazi ikamilike. Vivyo hivyo, mtu anaweza kuanza mradi, jukumu, uhusiano, au misheni kwa shauku kubwa, lakini kipimo halisi cha mtu huyo kinafunuliwa na jinsi anavyoumaliza. Ndiyo maana watu husema kwanba “mwanzo wa jambo ni moto, mwisho wake ndipo huonekana nguvu ya mtu.”

Methali hii inalinganishwa kwa mtu anayeanza kazi kwa shauku kubwa na ujasiri lakini lazima aoneshe uvumilivu na nguvu hadi kazi ikamilike. Mtu kama huyo hategemei tu mwanzo imara. Hubaki amejitolea wakati matatizo, tamaa, uchovu, au vikwazo vinapotokea kwa sababu ya uvumilivu na nguvu zake maishani mwake. Yeye hufanikiwa zaidi katika kazi zake kwa sababu ya kudumisha uvumilivu na nguvu zake hizo maishani mwake.

Mtu huyu hufanana na mtu mwaminifu na mwenye dhamira ambaye haachi kazi nzuri katikati kwa sababu anaelewa kuwa kuanza vizuri ni muhimu, lakini kumaliza vizuri ni muhimu zaidi. Kwa mfano, mwanafunzi anaweza kuanza masomo kwa shauku kubwa, lakini azimio lake la kweli linaoneshwa kwa kukamilisha kozi. Vivyo hivyo, Mkristo anaweza kuanza safari ya imani kwa furaha, lakini uaminifu wake unafunuliwa kwa kubaki mwaminifu kwa Mungu hadi mwisho. Ndiyo maana mtu huyu huwafundisha wengine kwa kusema kwamba “mwanzo wa jambo ni moto, mwisho wake ndipo huonekana nguvu ya mtu.”

Methali hii huwafundisha watu kuhusu: uvumilivu, kujitolea, na uwezo wa kukamilisha kile ambacho mtu amekianza. Yenyewe hufafanua kwamba shauku inaweza kuanza safari, lakini uvumilivu, nidhamu, imani, na azimio huikamilisha. Kwa hiyo mtu hapaswi kuhukumiwa tu kwa nguvu ya mwanzo wake, bali pia kwa uaminifu na hekima iliyooneshwa mwishoni. “Sio jinsi unavyoanza mbio ambayo ni muhimu zaidi; ni jinsi unavyoimaliza kwa uaminifu.”

Hiyo ni kusema, mwanzo imara huvutia umakini, lakini mwisho imara huthibitisha tabia.

Yohana 17:4 “Nimekuletea utukufu duniani kwa kukamilisha kazi uliyonipa nifanye.” Yesu hakuanza tu utume Wake; Alikamilisha kwa uaminifu kazi aliyokabidhiwa na Baba.

2 Timotheo 4:7 “Nimepigana vita vizuri, nimemaliza mbio, nimeilinda imani.” Mtakatifu Paulo anaonesha kwamba maisha ya Kikristo ni kama mbio. Kinachojalisha si kuanza mbio tu bali ni kuzimaliza kwa uaminifu.

Luka 9:62 “Hakuna mtu anayetia mkono wake kwenye jembe na kutazama nyuma anayefaa kwa ajili ya ufalme wa Mungu.” Mtu anayeanza kazi ya Mungu lazima abaki amejitolea badala ya kurudi nyuma wakati matatizo yanapotokea.

Mathayo 24:13 “Atakayesimama imara hadi mwisho ndiye atakayeokoka.” Yesu anasisitiza uvumilivu hadi mwisho.

Luka 14:28 “Tuseme mmoja wenu anataka kujenga mnara, hataketi kwanza na kuhesabu gharama?” Kabla ya kuanza jambo muhimu, mtu mwenye busara hufikiria kama ana kujitolea na nguvu ya kulikamilisha.

Wafilipi 1:6 “Yeye aliyeanza kazi njema ndani yenu ataiendeleza hadi mwisho hadi siku ya Kristo Yesu.” Hii inawapa Wakristo tumaini kwamba Mungu ni mwaminifu kukamilisha kazi njema anayoanza ndani ya watu wake.

Methali hiyo hutukumbusha kwamba maisha ya Kikristo hayahukumiwi tu kwa jinsi tunavyoanza kwa shauku, bali kwa jinsi tunavyoendelea na kumaliza kwa uaminifu. Watu wengi huanza kwa shauku, lakini changamoto huonesha ni nani aliyejitolea kweli.

Kwa hiyo, tuombe neema ya kusema pamoja na Mtakatifu Paulo: “Nimepigana vita vizuri, nimemaliza mbio, nimeilinda imani.” (2 Timotheo 4:7).

Kwa hivyo, usijivunie tu mwanzo wa moto; jitahidi kufikia mwisho mwaminifu na wenye nguvu.

 

ENGLISH: A THING MAY BEGIN LIKE FIRE, BUT ITS END REVEALS THE STRENGTH OF THE PERSON.

This proverb comes from traditional African wisdom, where fire is used as a symbol of strength, energy, enthusiasm, and determination. A fire may start with great flames and heat, but what matters is whether it continues burning until the work is completed. In the same way, a person may begin a project, responsibility, relationship, or mission with great enthusiasm, but the true measure of that person is revealed by how he/she finish it. That is why people say “a thing may begin like fire, but its end reveals the strength of the person.”

This proverb is compared to a person who begins a task with great enthusiasm and courage but must demonstrate perseverance and strength until the task is completed. Such a person does not depend only on a strong beginning. He remains committed when difficulties, disappointments, tiredness, or obstacles arise because of his perseverance and strength in his life. He becomes more successiful in his works because of maintaining his perseverance and strength in his life.

This person resembles a faithful and determined person who does not abandon a good work halfway because he understands that starting well is important, but finishing well is even more important. For example, a student may begin studies with great enthusiasm, but their real determination is demonstrated by completing the course. Likewise, a Christian may begin the journey of faith with joy, but their faithfulness is revealed by remaining faithful to God until the end. That is why this person teaches others by saying “a thing may begin like fire, but its end reveals the strength of the person.”

This proverb teaches people about: perseverance, endurance, commitment, and the ability to complete what one has started. It clarifies that enthusiasm may start a journey, but perseverance, patience, discipline, faith, and determination bring it to completion. A person should therefore not be judged only by the strength of his or her beginning, but also by the faithfulness and wisdom demonstrated at the end. “It is not how you start the race that matters most; it is how faithfully you finish it.”

That is say, a strong beginning attracts attention, but a strong ending proves character.

John 17:4 “I have brought you glory on earth by completing the work you gave me to do.” Jesus did not merely begin His mission; He faithfully completed the work entrusted to Him by the Father.

2 Timothy 4:7 “I have fought the good fight, I have finished the race, I have kept the faith.” St. Paul shows that Christian life is like a race. What matters is not simply starting the race but finishing it faithfully.

Luke 9:62 “No one who puts a hand to the plough and looks back is fit for service in the kingdom of God.” A person who begins God’s work must remain committed rather than turning back when difficulties arise.

Matthew 24:13 “The one who stands firm to the end will be saved.” Jesus emphasizes perseverance to the end.

Luke 14:28 “Suppose one of you wants to build a tower. Won’t you first sit down and estimate the cost?”  Before beginning something important, a wise person considers whether they have the commitment and strength to complete it.

Philippians 1:6 “He who began a good work in you will carry it on to completion until the day of Christ Jesus.” This gives Christians hope that God is faithful to complete the good work He begins in His people.

The proverb reminds us that the Christian life is not judged merely by how passionately we begin, but by how faithfully we continue and finish. Many people begin with enthusiasm, but challenges reveal who is truly committed.

Therefore, let us pray for the grace to say with St. Paul: “I have fought the good fight, I have finished the race, I have kept the faith.” (2 Timothy 4:7)

1551. SUKUMA. IDETAGE HOMO ULASIMINZA.

Ulusumo lunulo lufumilile kumahoya ga kale, umo abhanhu bhasiminzaga lugendo lulihu bho gubhitila mumapolu, maswa na mumachalo. Ulugendo ulomhola losendamilaga bhuchaguji bho nzila niza na bhusiminzi bho witegeleja. Ugupela bho nduhu gwiganika gwenhaga makoye ga gujimila nulu gugwila mumachongo. Giko lulu, umunhu uyo alinikujo agasiminzaga bho gwiganika chiza na witegeleja mpaka ushiga mhola uko ajile. Hunagwene agayombaga giki, “idetage hamo ulasiminza.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyawa kuli munhu uyo alina witegeleja bho gwiganika chiza haho hadinafunya ubhuyanguji, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, haditaga mihayo yakwe bho guhadikijiwa, aliyo bho gulola amafumilo gayo, na kuchola nzila niza ya kuchagula na guyibhitila kunguno ya likujo lyakwe linilo, umukikalile kakwe kenako. Uweyi agayitongelaga bho guyilela chiza ikaya yakwe kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho ubho gwikanika chiza na ofunya bhuyanguji, umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo wiganikaga chiza mpaga oyipandika inzila ya gunshisha mhola umulugendo lokwe, kunguno nuweyi alina witegeleja bho gwiganika chiza mpaga oyilela chiza ikaya yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene agayombaga giki, “idetage hamo ulasiminza.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho guiganika chiza imilimo yabho haho bhatali uguyitumama, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi ga kujilela chiza ikaya jabho umuwikaji bhobho bhunubho.

Mithali 4:26.

Mithali 19:2.

Yakobo 1:5.

Luka 14:28.

Mithali 3:5–6.

SWAHILI: TAFAKARI KWA KINA YAWEZEKANA UTATEMBEA.

Methali hii inatokana na hekima ya maongezi ya jadi za Kiafrika, ambapo watu mara nyingi walilazimika kusafiri umbali mrefu kwenye njia nyembamba kwa miguu kupitia misitu, nyasi, na vijiji. Safari salama ilitegemea kuchagua njia sahihi na kutembea kwa uangalifu. Kukimbia bila kufikiria kunaweza kusababisha hatari, kupotea, au kuanguka kwenye mitego. Baada ya muda, njia ya kutembea ikawa ishara ya kufanya maamuzi kwa uangalifu. Kama vile msafiri anavyofika mahali salama kwa kufuata njia sahihi kwa uangalifu, mtu mwenye busara hufikia mafanikio kwa kufikiria kwa undani kabla ya kutenda. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “tafakari kwa kina yawezekana utatembea.”

Methali hii hulinganishwa kwa mtu anayefikiria kwa makini kila hali kabla ya kufanya uamuzi maishani mwake. Mtu kama huyo hatendi kwa msukumo bali hupima matokeo, hutafuta hekima, na huchagua njia bora ya kutenda kwa sababu ya hekima yake hiyo maishani mwake. Yeye hufikia kwenye mafanikio makubwa katika familia yake kwa sababu ya kufikiria kwa undani kabla ya kutenda jambo fulani maishani mwake.

Mtu huyu hufanana na yule aliyechagua njia sahihi ya kufuata hadi akafika mahali pake salama, kwa sababu naye pia hufikiria kwa undani kabla ya kutenda jambo hadi akafikia mafanikio kwenye mafanikio makubwa maishani mwake. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “tafakari kwa kina yawezekana utatembea.”

Methali hii huwafundisha watu kuhusu: umuhimu wa kufikiria kwa makini kabla ya kufanya maamuzi. Thamani ya hekima badala ya haraka. Uhitaji wa uvumilivu katika kutatua changamoto za maisha. Faida za kupanga kabla ya kuchukua hatua. Ukweli kwamba kufikiria kwa makini mara nyingi huleta mafanikio na kuzuia majuto.

Mithali 4:26. ​​”Fikiria kwa makini njia za miguu yako na uwe thabiti katika njia zako zote.”

Mithali 19:2. “Kutamani bila maarifa si vizuri—je, miguu ya haraka haitaikosa njia zaidi!”

Yakobo 1:5. “Lakini mtu yeyote kati yenu akipungukiwa na hekima, na amwombe Mungu, awapaye wote kwa ukarimu bila kupata lawama.”

Luka 14:28. “Tuseme mmoja wenu akitaka kujenga mnara, hataketi kwanza na kuhesabu gharama, aone kama ana pesa za kutosha kuukamilisha?”

Mithali 3:5–6. “Mtumaini Bwana kwa moyo wako wote, wala usizitegemee akili zako mwenyewe; katika njia zako zote mkiri Yeye, naye atayanyosha mapito yako.”

Kwa hiyo, methali hii hutukumbusha kwamba maisha ni kama safari katika njia. Wale wanaofikiria kwa undani, wanaotafuta hekima, na kuchagua kwa uangalifu hatua zao wana uwezekano mkubwa wa kufika mahali pao salama na kupata mafanikio kuliko wale wanaotenda bila kufikiria.

ENGLISH: DEEP CONSIDERATION MAY BE A WALKING PATH.

This proverb originates from traditional African oral wisdom, where people often had to travel long distances on narrow footpaths through forests, grasslands, and villages. A safe journey depended on choosing the right path and walking carefully. Rushing without thinking could lead to danger, getting lost, or falling into traps. Over time, the walking path became a symbol of thoughtful decision-making. Just as a traveler reaches the destination safely by carefully following the right path, a wise person reaches success by thinking deeply before acting. That is why he says, “Deep consideration may be a walking path.”

This proverb is compared to a person who carefully considers every situation before making a decision in life. Such a person does not act impulsively but weighs the consequences, seeks wisdom, and chooses the best course of action because of his wisdom in life. He reaches success in his family because of thinking deeply before acting in his life.

This person resembles the one who chose a right path of following up to his destination, because he also thinks deeply before acting until he reaches successes in his life. He plans before beginning a journey, consults wise advice, avoids unnecessary risks, and patiently follows the right direction until the goal is achieved. That is why he says, “Deep consideration may be a walking path.”

This proverb teaches people about: an importance of thinking carefully before making decisions. The value of wisdom over haste. The need for patience in solving life’s challenges. The benefits of planning before taking action. The fact that careful consideration often leads to success and prevents regret.

Proverbs 4:26. “Give careful thought to the paths for your feet and be steadfast in all your ways.”

Proverbs 19:2. “Desire without knowledge is not good—how much more will hasty feet miss the way!”

James 1:5. “If any of you lacks wisdom, let him ask of God, who gives generously to all without finding fault.”

Luke 14:28. “Suppose one of you wants to build a tower. Won’t you first sit down and estimate the cost to see if you have enough money to complete it?”

Proverbs 3:5–6. “Trust in the Lord with all your heart and lean not on your own understanding; in all your ways submit to Him, and He will make your paths straight.”

Therefore, this proverb reminds us that life is like a journey along a path. Those who think deeply, seek wisdom, and carefully choose their steps are more likely to reach their destination safely and successfully than those who act without reflection.

1550. SUKUMA: UYO AGITAGA YAWIZA AGAMENHELAGWA

Ulusumo lunulo lufumilile kukikalile ka jiafrica, umo abhananzengo bhagadililaga bhutengeke, wizanholo, na wambilija kubhangi. Ikale abhanhu abhingi bhiganikaga giki amiito agawiza bhagagadebhaga. Umunhu uyo agambilijaga bhahabhi, bhasatu, na bhakuji guti bhananhala na bhagikulu agapandikaga ikujo na mbango kubhanhu na kuli Mulungu. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayomba giki, “uyo agitaga yawiza agamenhelagwa.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinawitegeleja bho gwita mihayo yawiza mpaka opandika mbango umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, alina lisungu, bhutengeke, na wizanholo bho gubhambilija abhiye chiza kunguno ya bhutengeke bhokwe bhunubho umukikalile kakwe kenako. Uweyi agikomejaga gwita mihayo yawiza mpaka odula gubhatongela chiza abhanhu bhakwe kunguno ya bhutengeke bhokwe bhunubho umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agalima ngunda ntale uhamba mbiyu niza na olindila matwajo mpaka ugapandika umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agapandikaga mbango ja ng’wa Mulungu ulu lyashika ilikanza lyaho. Hunagwene agayombaga giki, “uyo agitaga yawiza agamenhelagwa.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutengeke bho gwigulambija gwita mihayo yawiza kugiki bhadule kupandika mbango ja kujilela chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Wagalatia 6:9.

Wagalatia 6:7.

Mithali 11:25.

Luka 6:38.

Mathayo 25:21.

Waebrania 6:10.

SWAHILI: MTU ANAYETENDA MEMA HUPEWA TUZO.

Methali hii inatokana na hekima ya kitamaduni ya Kiafrika, ambapo jamii zilithamini wema, uaminifu, ukarimu, na huduma kwa wengine. Katika jamii nyingi za Kiafrika, watu waliamini kwamba matendo mema hayakosi kutambuliwa. Mtu aliyewasaidia maskini, aliyewatunza wagonjwa, aliyewaheshimu wazee, au aliyefanya kazi kwa uaminifu kwa manufaa ya jamii alipata uaminifu, heshima, na baraka. Ingawa thawabu hazikuwa za papo hapo kila wakati, watu waliamini kwamba wema hatimaye ulileta neema kutoka kwa jamii na Mungu. Kwa hiyo, methali hii hufundisha kwamba kila tendo jema huzaa matunda kwa wakati wake. Ndiyo maana watu walisema kwamba, “mtu anayetenda mema hupewa tuzo.”

Methali hii inalinganishwa na mtu ambaye hufanya matendo ya wema kila mara bila kutarajia kutambuliwa mara moja maishani mwake. Mtu kama huyo ni mwenye huruma, mwaminifu, mchapakazi, mkarimu, na amejitolea kuwasaidia wengine kwa sababu ya wema wake maishani. Anaendelea kufanya yaliyo sawa hata wakati hakuna mtu anayemtazama kwa sababu ya kuamini kwamba wema hatimaye utazawadiwa maishani mwake.

Mtu huyu anafanana na yule anayepanda mbegu nzuri katika udongo wenye rutuba, akisubiri mavuno kwa subira. Kama vile mkulima hatimaye anavyovuna kile kilichopandwa kwa uaminifu, mtu anayetenda mema hupokea heshima, uaminifu, urafiki, amani, na baraka za Mungu kwa wakati unaofaa. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “mtu anayetenda mema hupewa tuzo.”

Methali hii inawafundisha watu kuhusu: umuhimu wa kuwatendea wengine matendo mema. Kuishi maisha ya wema, uaminifu, na ukarimu. Kuwahudumia wengine bila kutafuta thawabu za haraka. Kuamini kwamba matendo mema huzaa baraka za kudumu. Kuamini kwamba Mungu huwaheshimu wale wanaofanya mema kwa uaminifu.

Wagalatia 6:9. “Tusichoke kutenda mema, maana tutavuna kwa wakati wake tusipokata tamaa.”

Wagalatia 6:7. “Mtu huvuna anachopanda.”

Mithali 11:25. “Mtu mkarimu atafanikiwa; awaburudishaye wengine ataburudishwa.”

Luka 6:38. “Toeni, nanyi mtapewa; kipimo kizuri, kilichoshindiliwa, kilichotikiswa pamoja na kufurika, kitamiminwa mikononi mwenu.”

Mathayo 25:21. “Vema, mtumwa mwema na mwaminifu… Ingia katika furaha ya bwana wako.”

Waebrania 6:10. “Mungu si dhalimu; hatasahau kazi yako na upendo uliomwonyesha kwa kuwa umewasaidia watu wake na kuendelea kuwasaidia.”

ENGLISH: A PERSON WHO DOES GOOD IS REWARDED.

This proverb originates from traditional African wisdom, where communities valued kindness, honesty, generosity, and service to others. In many African societies, people believed that good deeds never go unnoticed. A person who helped the poor, cared for the sick, respected elders, or worked faithfully for the good of the community earned trust, honor, and blessings. Although rewards were not always immediate, people believed that goodness eventually brought favor from both the community and God. Thus, the proverb teaches that every act of goodness bears fruit in its own time. That is why people said, a person who does good is rewarded.”

This proverb is compared to a person who consistently performs acts of kindness without expecting immediate recognition in his life. Such a person is compassionate, honest, hardworking, generous, and committed to helping others because of his kindness in life. He continues to do what is right even when no one is watching because of trusting that goodness will ultimately be rewarded in his life.

This person resembles the one who plants good seeds in fertile soil, patiently waiting for the harvest. Just as a farmer eventually reaps what has been faithfully sown, a person who practices goodness receives respect, trust, friendship, peace, and God’s blessings in due time. That is why he says, a person who does good is rewarded.”

This proverb teaches people about: an importance of doing good deeds to others. Living a life of kindness, honesty, and generosity. Serving others without seeking immediate rewards. Trusting that good deeds produce lasting blessings. Believing that God honors those who faithfully do what is right.

Galatians 6:9. “Let us not become weary in doing good, for at the proper time we will reap a harvest if we do not give up.”

Galatians 6:7. “A man reaps what he sows.”

Proverbs 11:25. “A generous person will prosper; whoever refreshes others will be refreshed.”

Luke 6:38. “Give, and it will be given to you. A good measure, pressed down, shaken together and running over, will be poured into your lap.”

Matthew 25:21. “Well done, good and faithful servant… Enter into the joy of your master.”

Hebrews 6:10. “God is not unjust; he will not forget your work and the love you have shown him as you have helped his people and continue to help them.”

1549. SUKUMA: JITABHO JANE IKUNZA LYA MBULI, IKALAMU YANE LYALA LYA MBITI.

Ulusumo lunulo lufumilile kulikujo lya mahoya ga jiafrika, nonono kubhanhhu abho bhalibhadina karatasi ja gwandikila. Aho kale abhanhu bhatumilaga mahoya, mimbo, jigano, sumo na bhumaniji bho miito. Indili ja mitugo guti mbuli jatumamilagwa gulanhana mihayo yabho iyasolobho, ukunu ilyala ilya mbiti lilitumamilwa gwandikila jikolo jabho. Hunagwene umunhu uyo alinikujo lya bhugagaja bhunubho, agayombaga giki, “jitabho jane ikunza lya mbuli, ikalamu yane lyala lya mbiti.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumilaga ijo alinajo bho gupandika bhumani ubho bhudulile gung’wambilija chiza umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo agabhudililaga ubhugagaja nu bhulangwa bhokwe kulebha isabho ja mili bho gulitumila ilikujo umumilimo ya bhuli lushigu kunguno ya likujo lyakwe linilo umukikalile kakwe kenako. Uweyi agadujaga ugubhalela abhanhu bha aha kaya yakwe kunguno ya likujo lyakwe linilo ilya gubhutumila chiza ubhugagaja bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo alinikujo, bhugagaja, na bhutumami bho milimo yakwe chiza bho bhupandika bhulangwa umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene agayombaga giki, “jitabho jane ikunza lya mbuli, ikalamu yane lyala lya mbiti.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhutumila ubhugagaja bhobho bho gwigulambija gutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule kupandika sabho ja gutumamila umuwikaji bhobho bhunubho.

Mithali 4:7.

Mhubiri 9:10.

Kutoka 31:3–5.

Mathayo 25:14–30.

2 Timotheo 3:15–17.

 

 

SWAHILI: KITABU CHANGU NI NGOZI YA MBUZI, KALAMU YANGU NI UKUCHA WA FISI.

Methali hii inatokana na hekima ya mdomo ya jadi ya Kiafrika, haswa kutoka kwa jamii ambapo vifaa rasmi vya kuandikia kama vile karatasi, vitabu, na kalamu hazikupatikana. Kabla ya kuanzishwa kwa elimu ya kisasa, watu walihifadhi maarifa kupitia usimulizi wa hadithi, nyimbo, methali, alama, na uzoefu wa vitendo. Ngozi za wanyama, haswa ngozi ya mbuzi, wakati mwingine zilitumika kurekodi au kuhifadhi taarifa muhimu, huku picha ya kucha ya fisi ikiashiria kifaa cha asili cha kuandikia. Methali hiyo inasisitiza kwamba hekima na kujifunza hazitegemei vifaa vya gharama kubwa bali ubunifu, uchunguzi, na hamu ya kuhifadhi maarifa. Ndiyo maana mtu mwenye busara husema kwamba, “kitabu changu ni ngozi ya mbuzi, kalamu yangu ni ukucha wa fisi.”

Methali hii hulinganishwa kwa mtu anayetumia rasilimali zilizopo ili kufikia mafundisho na mafanikio badala ya kulalamika kuhusu kile kinachokosekana maishani. Mtu kama huyo huthamini maarifa, ubunifu, na azimio zaidi ya mali za kimwili kwa kuzitumia kwa busara katika shughuli za kila siku kwa sababu ya hekima yake hiyo maishani. Yeye hufanikiwa kuwalea vyema wanafamilia wake kwa sababu ya hekima yake hiyo ya kutumia kwa ubunifu rasilimali zinazopatikana maishani mwake.

Mtu huyu hufanana na mtu mwenye busara, mchapakazi, mbunifu, na mwenye hamu ya kujifunza maishani mwake. Badala ya kusubiri hali nzuri, yeye hutumia vyema kile kinachopatikana na kugeuza vitu vya kawaida kuwa fursa zenye thamani kwake. Ndiyo maana husema kwamba, “kitabu changu ni ngozi ya mbuzi, kalamu yangu ni ukucha wa fisi.”

Methali hii huwafundisha watu kuhusu: Kuwa na ubunifu katika hali ngumu. Kuthamini hekima zaidi ya mali. Kutumia fursa zilizopo katika kujifunza na kukua. Kuhifadhi maarifa kwa ajili ya vizazi vijavyo. Uvumilivu na azimio licha ya rasilimali chache. Kuelewa kwamba elimu ya kweli huanza kwa nia ya kupenda, si kwa vifaa vya gharama kubwa maishani mwao.

Mithali 4:7. “Hekima ndiyo jambo kuu; basi jipatie hekima; na kwa mapato yako yote jipatie ufahamu.”

Mhubiri 9:10. “Lolote mkono wako utakalolipata kufanya, lifanye kwa nguvu zako zote.”

Kutoka 31:3–5. Mungu alimjaza Bezaleli hekima, ufahamu, na ujuzi wa kutumia vifaa vinavyopatikana kwa kazi Yake.

Mathayo 25:14–30. Mfano wa Talanta unafundisha kwamba Mungu anatarajia watu kutumia kwa uaminifu rasilimali zozote walizonazo.

2 Timotheo 3:15–17. Maandiko yametolewa ili kuwafanya watu wawe na hekima na vifaa vya kutosha kwa kila kazi njema.

Kwahiyo, hekima ya kweli haitegemei ubora wa vifaa vya mtu bali nia ya kujifunza, kuunda, na kuhifadhi maarifa kwa kutumia rasilimali zozote ambazo Mungu ametoa.

 

ENGLISH: MY BOOK IS GOAT SKIN, MY PEN IS A HYENA’S CLAW.

This proverb originates from traditional African oral wisdom, particularly from communities where formal writing materials such as paper, books, and pens were unavailable. Before the introduction of modern education, people preserved knowledge through storytelling, songs, proverbs, symbols, and practical experiences. Animal skins, especially goat skin, were sometimes used for recording or preserving important information, while the image of a hyena’s claw symbolizes a natural writing instrument. The proverb emphasizes that wisdom and learning do not depend on expensive materials but on creativity, observation, and the desire to preserve knowledge. That is why a wise person says, “my book is goat skin, my pen is a hyena’s claw.”

This proverb is compared to a person who uses the resources available to achieve learning and success instead of complaining about what is lacking in life. Such a person values knowledge, creativity, and determination more than material possessions by using them wisely in daily activities because of his wisdom in life. He manages to nurture nicely his family members because of his wisdom of using creatively the resources available in life.

This person resembles someone who is resourceful, hardworking, innovative, and eager to learn in life. Rather than waiting for perfect conditions, he or she makes the best use of what is available and turns ordinary things into valuable opportunities. That is why he says, “my book is goat skin, my pen is a hyena’s claw.”

This proverb teaches people about: Being creative and resourceful in difficult circumstances. Valuing wisdom more than material possessions. Using available opportunities to learn and grow. Preserving knowledge for future generations. Perseverance and determination despite limited resources. Understanding that true education begins with a willing mind, not with expensive tools.

Proverbs 4:7.  “Wisdom is the principal thing; therefore get wisdom: and with all thy getting get understanding.”

Ecclesiastes 9:10. “Whatever your hand finds to do, do it with all your might.”

Exodus 31:3–5. God filled Bezalel with wisdom, understanding, and skill to use available materials for His work.

Matthew 25:14–30. The Parable of the Talents teaches that God expects people to use faithfully whatever resources they have.

2Timothy 3:15–17. The Scriptures are given to make people wise and equipped for every good work.

Therefore, true wisdom is not determined by the quality of one’s tools but by the willingness to learn, create, and preserve knowledge using whatever resources God has provided.

 

 

1548. SUKUMA: INUMBA IYO IDINA NSINGI IGAGWAGA AHIKANZA LYA MBULA.

Ulusumo lunulo lugigelaga umubhumaniji bho bhuzengi bho numba ja kikalile ka jiafrica. Umukikalile kenako inumba jazengagwa bho gutumila madifali, bhulolo, mawe na mbabho. Abhazengi bhalina witegeleja ni kujo lya gusimba nsingi haho bhatali uguizenga inumba yiniyo. Inumba iyo yazengelagwa ha nsingi yikalaga makanza malihu, aliyo lulu iyo yasengagwa ha nduhu nsingi yagwaga ulu yatula imbula. Hunagwene abhanhu bhagayomba giki, “inumba iyo idina nsingi igagwaga ahikanza lya mbula.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo adina witegeleja bho guitila bhukengeji imilimo yakwe haho atali uguyandya uguitumama umuwikaji bhokwe bhunubho. Umunhu ng’wunuyo agandyaga gutumama milimo yakwe bho nduhu gubhiza ni lange lya gung’wambilija guimala chiza kunguno ya gugaiwa witegeleja bhunubho umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agadumaga ugupandika isabho aha kaya yakwe yiniyo kunguno ya guileka bhunagi imilimo yakwe yiniyo, umutumami bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga ni numba iyo idina nsingi, kunguno nuweyi agatumamaga milimo yakwe bho nduhu gwiganika chiza, mpaka oduma uguimala umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “inumba iyo idina nsingi igagwaga ahikanza lya mbula.”

Usulumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho guitila bhukengeji imilimo yabho haho bhatali ugwandya uguitumama, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi umutumami bho milimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mathayo 7:24–27.

Luka 6:47–49.

1 Wakorintho 3:10–11.

Zaburi 127:1.

Mithali 24:3–4.

SWAHILI: NYUMBA ISIYO NA MSINGI HUANGUKA WAKATI WA MVUA.

Methali hii inatokana na uzoefu wa jumla wa kujenga nyumba. Katika jamii nyingi za kitamaduni za Kiafrika, nyumba zilijengwa kwa kutumia matope, mbao, mawe, au matofali. Wajenzi wenye busara kila mara waliweka msingi imara kabla ya kujenga kuta na paa. Nyumba iliyojengwa bila msingi mzuri inaweza kuonekana nzuri mwanzoni, lakini msimu wa mvua ulipofika, udongo ulilainika, kuta zilipasuka, na nyumba hatimaye ikaanguka. Kwa sababu ya uzoefu huu wa vitendo, methali hiyo ikawa ishara ya umuhimu wa kuandaa msingi imara kabla ya kufanya kazi yoyote muhimu maishani. Ndiyo maana watu walisema kwamba, “nyumba isiyo na msingi huanguka wakati wa mvua.”

Methali hii hulinganishwa kwa mtu anayeanza maisha, kazi, elimu, ndoa, uongozi, au imani bila maandalizi sahihi, hekima, nidhamu, au kanuni za maadili. Mtu kama huyo anaweza kuonekana kama amefanikiwa kwa muda, lakini wakati matatizo, majaribu, au magumu yanapotokea, hawezi kuvumilia na hatimaye hushindwa katika maisha yake.

Mtu huyu hufanana na mtu anayepuuza maadili muhimu ya uaminifu, uadilifu, imani, maarifa, na uwajibikaji. Kama vile nyumba iliyojengwa vibaya haiwezi kustahimili mvua kubwa, mtu asiye na msingi imara wa kimaadili au kiroho hawezi kustahimili majaribu na changamoto za maisha. Ndiyo maana watu husema kwamba, “nyumba isiyo na msingi huanguka wakati wa mvua.”

Methali hii huwafundisha watu kuhusu: Umuhimu wa kuweka msingi imara kabla ya kuanza shughuli yoyote. Kujiandaa kwa busara kwa ajili ya wakati ujao badala ya kutafuta mafanikio ya haraka. Kujenga maisha ya mtu juu ya tabia njema, nidhamu, na hekima. Kuanzisha familia, jamii, na taasisi juu ya ukweli na haki. Thamani ya imani katika Mungu kama msingi imara wa maisha. Uvumilivu na kupanga kwa uangalifu kabla ya kuchukua hatua.

Mathayo 7:24–27. Wajenzi Wenye Hekima na Wapumbavu: Mtu mwenye busara alijenga nyumba yake juu ya mwamba, huku mtu mpumbavu akijenga nyumba yake juu ya mchanga. Mvua iliponyesha na mafuriko yakaja, ni nyumba yenye msingi imara pekee iliyosimama imara.

Luka 6:47–49. Yesu anafundisha kwamba wale wanaosikia na kutii maneno Yake ni kama mtu aliyechimba chini na kuweka msingi wake juu ya mwamba.

1 Wakorintho 3:10–11. “Kwa maana hakuna mtu awezaye kuweka msingi mwingine isipokuwa ule uliokwisha kuwekwa, ambao ni Yesu Kristo.”

Zaburi 127:1. “Bwana asipoijenga nyumba, wajenzi wanafanya kazi bure.”

Mithali 24:3–4. “Nyumba hujengwa kwa hekima, na kwa ufahamu huthibitika; kwa maarifa vyumba vyake hujazwa hazina adimu na nzuri.”

Maisha imara na ya kudumu, familia, jamii, au huduma hujengwa juu ya msingi imara wa hekima, imani, uadilifu, na utii kwa Mungu. Kama vile nyumba bila msingi haiwezi kuishi mvua, maisha bila kanuni nzuri hayawezi kuhimili dhoruba za maisha.

ENGLISH: A HOUSE WITHOUT A FOUNDATION COLLAPSES WHEN IT RAINS.

This proverb originates from the universal experience of building houses. In many traditional African communities, houses were built using mud, wood, stones, or bricks. Wise builders always laid a strong foundation before constructing the walls and roof. A house built without a proper foundation could appear beautiful at first, but when the rainy season arrived, the soil softened, the walls cracked, and the house eventually collapsed. Because of this practical experience, the proverb became a symbol of the importance of preparing a strong foundation before undertaking any important task in life. That is why people said, “a house without a foundation collapses when it rains.”

This proverb is compared to a person who begins life, work, education, marriage, leadership, or faith without proper preparation, wisdom, discipline, or moral principles. Such a person may appear successful for a while, but when difficulties, temptations, or hardships arise, he or she cannot endure and eventually fails.

This person resembles someone who neglects the essential values of honesty, integrity, faith, knowledge, and responsibility. Just as a poorly built house cannot withstand heavy rain, a person without a strong moral or spiritual foundation cannot withstand the trials and challenges of life. That is why people say “a house without a foundation collapses when it rains.”

This proverb teaches people about: The importance of laying a strong foundation before beginning any undertaking. Preparing wisely for the future rather than seeking quick success. Building one’s life upon good character, discipline, and wisdom. Establishing families, communities, and institutions on truth and justice. The value of faith in God as the sure foundation of life. Perseverance and careful planning before taking action.

Matthew 7:2427. The Wise and Foolish Builders: The wise man built his house upon the rock, while the foolish man built his house upon the sand. When the rain fell and the floods came, only the house with the strong foundation stood firm.

Luke 6:47–49. Jesus teaches that those who hear and obey His words are like a man who dug deep and laid his foundation on rock.

1 Corinthians 3:10–11. “For no one can lay any foundation other than the one already laid, which is Jesus Christ.”

Psalm 127:1. “Unless the Lord builds the house, the builders labor in vain.”

Proverbs 24:3–4. “By wisdom a house is built, and through understanding it is established; through knowledge its rooms are filled with rare and beautiful treasures.”

A strong and lasting life, family, community, or ministry is built upon a solid foundation of wisdom, faith, integrity, and obedience to God. Just as a house without a foundation cannot survive the rain, a life without sound principles cannot withstand the storms of life.