Sukuma Proverbs

222. BHANA BHA NGOKO BHADAKULILAGA HAMO

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile b’ana b’a myaji umo, guti ili ngoko iyo ilina b’ana abho b’alekanile akakulile kabho kunguno abhangi bhagabhizaga bhalihu, abhangi bhaguhi. Kuyiniyo lulu, abhana abho b’abhyalilwe na myaji umo, b’adalenganilaga umukakulile kabho, kunguno abhangi b’agab’izaga b’alihu, abhangi bhaguhi. Gashinaga guligonghana igiki, abhana b’a ngoko b’adakulilaga hamo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagikalaga kihamo na bhichab’o. Abhanhu bhenab’o b’adabhizaga ni bhengwe ukubhichabho, kunguno bhamanile igiki abhana bha myaji umo bhadalenganilaga.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya guleka gub’adalaha abhichab’o abho bhagikalaga nabho.  Gashinaga yigelelilwe gwikala kihamo na bhanhu bho mholele, kunguno bhuli ng’wene aliheke. Akikalile kenako, kagubhambilija muigutumama na bhuyegi imilimo yabho iyo idulile gubhenhela matwajo gagujibheja chiza ikaya jabho.

Warumi 12:6-8.

1 Kor 12:4-11.

KISWAHILI: VIFARANGA VYA KUKU HAVIKULII PAMOJA

Chanzo cha methali hiyo huangalia watoto wa mzazi mmoja kama vile kuku alivyo na vifaranga ambavyo hukuwa tofauti kila kimoja kwa vile vingine huwa vilefu na vingine huwa vifupi. Kwa hiyo basi, watoto ambao ni wa mzazi mmoja huwa hawalingani katika kukua kwao, kwa sababu wengine huwa walefu na wengine ni wafupi. Kumbe ni kweli kwamba, vifaranga vya kuku havikulii pamoja.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu ambao huwa pamoja na wenzao, kwa maana ya kupenda kuishi katika umoja na wenzao maishani mwao. Watu hao huwa hawana dharau kwa wenzao, kwa sababu wao  hufahamu kwamba watoto wa mzazi mmoja hawafanani.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kuwadharau wenzao waishio nao maishani mwao. Kumbe yafaa kuishi kwa umoja na watu katika hali ya amani, kwa sababu kila mmoja yuko tofauti na mwenzake. Namna hiyo ya kuishi itawasaidia watu hao katika kuzitekeleza kwa furaha kazi zao zile ziwezazo kuwaletea maendeleo ya kuzijenga vizuri familia zao.

Warumi 12:6-8.

1 Kor 12:4-11.

221. ENHAGA NAGUB’IKILE UMO NGOSO JIDASHIKAGA

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhulanghani bho ginhu ija solobho umulamu bho bhanhu. Lugatumilagwa na bhanigini ulu nhigini nheb’e aligusija jiliwa, nulu alijileka sagara.

Ulu ung’wiye umhona alita chene agung’wila giki, ‘enhaga nagub’ikile umo ngoso jidashigaga.’ Ulung’winha wilya, gitumo bhandikila abha Pd. Don Syberts MM na Pd. Joseph Healey MM, umujitabho jabho ijo jigitanagwa ‘Kueneza Injili kwa Methali.’ Uk. 15.

Ugokabhili, ulusumo lunulo lugatumamililagwa na bhabhyaji, abho alihaya gubhalanghanija abhana b’ab’o sabho, nulu jiliwa, kugiki jidule gubhambilija ahashigu ijahabhutongi.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhamanile ugulanghana chiza ijikolo jabho, ni jabhichacho, umuwikaji bhobho, kugiki jikije ugujimila, nulu jikije ugubhipa. Abhanhu bhenabho bhagabhalangaga abhichabho ugujilanghana iginhu ni sabho jabho ijo jilikihamo na jiliwa na jizwalo.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya solobho ya sabho, nulu jiliwa, kugiki bhadule ugujilanghana iginhu jinijo jikije ugubhipa sagara. Abhanhu bhenabho bhagabhutumilaga ubhumani bho solobho yiniyo umu gujilanghana ijikolo jabho, kugiki jidule ugubhenbhela maendeleo umuwikaji bhobho.

Methali 22:6.

Kumbukumbu 6:4-7.

Mathayo 6:19-21.

Luka 12:15-21.

KISWAHILI: LETA NIKUWEKEE MULE AMBAMO PANYA HAWAFIKI

Chanzo cha methali hiyo huangalia utunzaji wa vitu mhimu maishani. Hutumika kati ya watoto, ikiwa mtoto fulani anachezea chakula au hukiacha chakula hicho hovyo. Mwenzake akimwona anafanya hivyo humwambia, ‘leta mikuwekee mle ambamo panya hawafiki.’ Akimpa anakila, kama walivyoandika Pd. Don Syberts MM na Pd. Joseph Healey MM, katika kitabu chao kiitwacho ‘Kueneza Injili kwa Methali.’ Uk. 15.

Pili, methali hiyo hutumika kwa wazazi watakao kuwatunzaia watoto wao mali au chakula ili kiweze kuwasaidia baadaye.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wafahamuo kuvitunza vizuri vitu vyao na vya wenzao maishani mwao, ili visipotee au visiharibike. Watu hao huwafundisha pia wenzao namna ya kuvitunza vitu au kuzitunza mali zao kama vile chakula na mavazi.

Methali hiyo huwafundisha watu juu ya umuhimu wa mali au chakula ili waweze kuvitunza visije viharibika hovyo. Watu hao huutumia uelewa wa umuhimu huo katika kuvitunza vitu vyao ili viweze kuwaletea maendeleo maishani mwao.

Methali 22:6.

Kumbukumbu 6:4-7.

Mathayo 6:19-21.

Luka 12:15-21.

220. JIKOME JIGAKOMELAGA MIHAYO

Imbuki ya lusumo lunulo yingile kuligasho lya gulenganija mihayo ya bhanhu abho bhidumaga. Ulu gwigela mhayo nheb’e ab’andugu b’agwib’ilinga nagugub’ugilija chiza mpaga gushiga b’agumane umhayo gunuyo.

Ijigasho jinijo jigakengelaga bho witegeleja b’utale ubho bhudulile gugulenganija chiza umhayo gunuyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ijikome jigamelaga mihayo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalinab’utogwa bho gub’ambilija abhichab’o abho bhidumile. Abhanhu bhenabho bhagitaga jigasho ijagudula guikengela chiza imihayo iyobhidumilile abhanhu bhenabho mpaga gushiga hikanza lyagub’ayangula. B’agab’ugilijaga kugiki b’adule ugundeb’a unhubhi na gunhugula adizushokela ugunkenya ung’wiye.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutogwa bhogwita jigasho ja gudula gubhayangula abhanhu abho bhidumaga. Ijigasho jinijjo, jigabhambilijaga ugwita bhukengeji ubhogudula guyimala chiza imihayo iyo bhidumila abhichibho bhenabho. Ijigasho jinijo jigenhaga wikaji bho mholele, kunguno ijikome jigakomelaga mihayo.

1 Kor 6:1-4.

KISWAHILI: KIKAO HUTATUA MATATIZO

Chanzo cha methali hiyo chaanzia kwenye kikao cha kuwapatanisha watu waliokosana. Likitokea neno au tatizo fulani, wanandugu hukusanyika kwa ajili ya kulichunguza vizuri neno hilo mpaka walipatie ufumbuzi.

Kikao hicho hufanya utafiti kwa umakini mkubwa uwezao kulitapatia ufumbuzi tatizo hilo. Ndiyo maana watu husema kwamba, kikao hutatua matatizo ya watu.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wenye upendo wa kuwasaidia wenzao waliokosana. Watu hao hufanya kikao kiwezacho kufanya utafiti mzuri juu ya ukweli wa maneno ya wale waliokosania ili waweze kuwaamua bila upendeleo wowote. Wanakikao hao huulizia kwa makini ili waweze kumfahamu yule aliyemkosea mwenzake na muonya itakiwavyo, asije akarudia kosa lile.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwawezesha kuitisha kikao cha kuweza kuwapatanisha watu waliokosana. Kikao hicho huwasaidia watu katika kufanya utafiti wa kuwawezesha kulifahamu tatizo kwa undani juu ya kile walichokosania wenzao hao. Kikao hicho huleta maisha ya amani kwa watu waliokosana kwa sababu ya kulifanyia utafiti wa kuweza kulitatua tatizo hilo.

1 Kor 6:1-4.

219. GULIKINDA LYUBHA MU NHINGO

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile Lyubha ilo munhu alilitila ya bhub’i. ILyub’a lilimi, myaji, nulu Mulungu. Umyaji ukubhanha bhakwe agiyegelaga na Mulungu. Ugulikinda Lyub’a munhingo ijilanijije na guntula, nulu gunduka umyaji. Ilinilo liliibhengwe itale ilo lidulile gung’wenhela izumo umunhu uyo witaga chiniko.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalinibhengwe ukubhabhyaji bhab’o. Abhanhu bhenabho bhagab’itilaga ya bhub’i abhabhyaji bhabho. Iyab’ub’i yiniyo yilikihamo na kubhaduka, nulu gubhatula abhab’abhyaji bhab’o bhenabho. Abhanhu bhenabho bhagalikindaga iLyub’a munhingo.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhakuja chiza abhabhyaji bhabho. Ilikujo linilo lijilanijije na kubhalanghala bho gwikala mubhuyegi nabho. Mukikalile kenako bhagudula gupandika mbango ja gwikala bho mholele umuwikaji bhobho ubhomusi munumu.

Kumbukumbu la Torati 27:16.

Kutoka 20:12.

Marko 7:10.

Waefeso 6:2-3.

KISWAHILI: KULICHOMA JUA SHINGONI

Chanzo cha methali hiyo huangalia Jua ambalo mtu analifanyia matendo maovu. Jua humaanisha pia mzazi, au Mungu. Mzazi kwa watoto wake hukaribiana na Mungu. Kulichoma Jua shingoni huendana na kumtukana au kumpiga mzazi. Kitendo hicho ni cha dharau kubwa ambacho chaweza kumletea laana mtu aliyekifanya.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu walio na dharau kwa wazazi wao. Watu hao huwafanyia matendo maovu wazazi wao hao. Matendo hayo maovu ni pamoja na kuwafokea au kuwapiga wazazi wao. Watu hao hulichoma Jua shingoni.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwaheshimu vizuri wazazi wao. Heshima hiyo huendana na kuwatunza kwa kukaa nao kwa furaha. Maisha hayo huwawezesha watu kupata baraka za kuishi na watu kwa amani duniani.

Kumbukumbu la Torati 27:16.

Kutoka 20:12.

Marko 7:10.

Waefeso 6:2-3.

215. MUJIKUBHA JA NG’WAMUNHO ISENGE LILIHO

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile mhayo uyo gub’isile umung’holo iyo ilimujibha ja ng’wa munhu. Umunhu ng’wunuyo ulu aduguhayaga umhayo gunuyo uyo gulihoyi umung’holo yakwe, mdugumana. Ijikubha jigalenganijiyagwa ni isenge, kunguno ulu jikolo jitulile kumpindo mudujibhona abhangi.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagab’isaga makoye gabho, nulu bhusatu bhobho. B’adab’awilaga abhichabho amakoye gabho nulu isada jabho. Amakoye genayo gagakulaga mpaga galemela ugwinjiwa. Nose gagabhinjaga kuwelelo, hunaho abhanhu abha munzengo gunuyo bhagayombaga giki, “Mujibha ja ng’wa munhu isenge liliho.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka gubhisa makoye gabho, kunguno amakoye genayo gadulile kukula mpaga gubhalemela uguginja. Yigelelilwe abhanhu abho bhalina makoye ga bhusatu guti genayo, bhab’achale kusitali bhagalagulwe haho gatali ugukula, kugiki bhadule ugupila.

Warumi 16:25-26.

1Kor 2:9-11.

Mathayo 13:10-11.

KISWAHILI: KIFUANI MWA MTU KIFICHO KIMO

Chanzo cha methali hiyo huangalia neno au tatizo lililofichwa ndani ya moyo ulioko kifuani mwa mtu. Mtu huyo asipotaka kuwaambia tatizo au neno hilo lililopo ndani ya moyo wake, hamtalifahamu. Kifua hulinganishwa na kificho kwa sababu kitu kikiwekwa kwenye kificho humtakiona ninyi wengine.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale wafichao matatizo au magonjwa yao. Watu hao huwa hawawambii wenzao matatizo au ugonjwa wao. Matatizo hayo hukua mpaka kufikia hali ya kushindikana kutatuliwa. Mwishowe hufikia hatua ya kusababisha kifo kwao, ndipo waishio karibu nao kugundua uwepo wake matatizo hayo kwa watu hao, na kusema, ‘kifuani mwa mtu kificho kimo.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kuficha matatizo yao kwa sababu matatizo hayo yaweza kukua mpaka kufikia hatua ya kuwaondolea uhai wao. Yafaa watu walio na matatizo yakiwemo yale ya ugonjwa, wayapeleke watu hao kutibiwa mahospitalini, kabla hayajafikia hatua ya kuhatarisha maisha yao, ili waweze kupona.

Warumi 16:25-26.

1Kor 2:9-11.

Mathayo 13:10-11.

214. UYO ADADULILE UGUKUNGILA ADUBHULAGA INDIMU

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile b’alingi b’a ndimu. Umunhu ulu ahayile gub’ulaga ndimu igelelilwe agolanye ijilanga ja gub’ulagila giti masonga, ichumu, na ngong’ho, kugiki adule uguib’ulaga.  Amane uko lulolile uluyaga, na adule ugujikungila indimu jinijo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo adadulile ugukungila adub’ulaga indimu.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinawitegeleja bho gub’iza na bhugolanya b’ushiganile haho adinita nimo gosegose undimu. Umunhu ng’wunuyo agapandikaga matwajo mingi umubhutumami bho milimo yakwe. Adebhile igiki ‘uyo adadulile ugukungila adubhulaga indimu.’

Ugudula ugukungula igalenganijiyagwa na gub’iza na bhugolanya ubho bhushiganile, haho munhu adinita nimo gosegose undimu. Ugub’ulaga indimu ilenganilile na gupandika matwajo mingi kwingila mubhutumami bho mumilimo yakwe umunhu ng’wunuyo.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bhogugolanya gushiganile, haho bhadinita nimo gosegose undimu. Uwitegeleja bhunubho bhugabhambilijaga abhanhu bhenabho ugupandika amatwajo amingi, umumilimo yabho, ayo dadulile gujichala bhutongi ikaya jabho.

Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhab’ize na witegeleja bho gugolanya gushiganile haho bhatali ugwandya uguitumama imilimo yabho, kugiki bhadule ugupandika amatwajo agagujibheja chiza ikaya jabho.

Matendo 20:29.

Waroma 16:19.

Mathayo 10:16.

Yohana 10:12.

KISWAHILI: ASIYEWEZA KUNYEMELEA HATAUA MYAMA PORI

Chanzo cha methali hiyo huangalia wawindaji  wenye vibali harali vya kuwindia wanyama pori. Mtu akitaka kuua mnyaga pori hutakiwa kuwa na maandalizi ya kuchukua silaha za kuulia kama vile: mishale, mkuki, na bunduki ili aweze kufanikisha lengo lake hilo. Hutakiwa kufahamu pia mwelekeo wa upepo na kuwa na uwezo wa kuwanyemelea wanyama hao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Asiyeweza kunyemelea hutaua mnyama pori.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu mwenye umakini wa kufanya maandalizi yaliyo kamilika kabla ya kuanza kufanya kazi yoyote iliyo ngumu. Mtu huyo hupata mafanikio mengi katika kazi zake kwa sababu afahamu kwamba, ‘asiyeweza kunyemelea hataua mnyama pori.’

Kuweza kunyemelea hufananishwa na kuwa na maandalizi makamilifu kabla ya kufanya kazi yoyote ile iliyo ngumu. Kuua mnyama pori hulinganishwa na kupata mafanikio ya kutoka kwenye kazi yake mtu huyo.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kufanya maandalizi makamilifu kabla ya kufanya kazi yoyote ile iliyo ngumu. Umakini huo huwasaidia watu hao katika kupata mafanikio mengi kwenye kazi zao yawezayo kuziendeleza vizuri familia zao.

Yafaa watu hao wawe na umakini wa kujiandaa kikamilifu kabla hawajaanza kuzifanya kazi zao ili waweze kupata mafanikio ya kuweza kuziendesha vizuri familia zao.

Matendo 20:29.

Waroma 16:19.

Mathayo 10:16.

Yohana 10:12.

213. BHULILI BHOLALILWA NGENI BHULI YIYENE

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhulili ubho bholalilagwa na ngeni. Umunhu uyo ogenihagwa agang’wanukulaga ungeni uyo ongenihaga bho bhuyegi. Adulile nulu gung’wingila aha bhulili ubho agalalilaga uwei, kunguno agamanaga igiki ungeni ng’wunuyo agumala amakanza agabhugeni bhokwe, ushoka gukaya yakwe. Gwingila henaho, umunhu uyo ogenihagwa agushoka ahabhulili bhokwe.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalinabhutogwa bhogub’akaribhusha abhanhu abhageni ahakaya jab’o. Gub’itila nzila yiniyo abhanhu bhenabho bhagapandikaga mbango. B’agab’ambilijaga abhageni bhab’o bho gub’inha b’ulalo umukaya jabho, kunguno ubhulili ubho bholalilwa na ngeni bhali yiyene.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gub’iza na witogwi bhogub’agunana abhanhu abho bhalina makoye. Abhanhu bhenabho bhalikihamo na bhageni abho balib’ageniha ahakaya jabho. Uwitogwi bhunubho bhugub’enhela mbango ja gwikala bho bhuyegi na mholele umukaya jabho.

Mathayo 25:43.

Luka 2:7.

KISWAHILI: KITANDA KILICHOLALIWA NA MGENI NI CHA PEKEE

Chango cha methali hiyo huangalia kitanda kilicholaliwa na mgeni. Mtu aliyefikiwa na mgeni huyo humkaribisha kwa furaha. Aweza hata kumuachia kitanda atumiacho yeye kwa sababu hufahamu kwamba, mgeni huyo atamaliza muda wa kuwatembelea na kurudi kwenye familia yake. Kuanzia hapo, mtu huyo aliyefikiwa na mgeni hurudi kwenye kitanda chake.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wenye upendo wa kuwakaribisha watu kwenye familia zao. Kupitia njia hiyo watu hao hupata baraka maishani mwao. Huwasaidia wageni wao kwa kuwapatia malazi kwenye familia zao, kwa sababu kitanda kilicholaliwa na mgeni ni cha pekee.

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwasaidia watu walio na matatizo. Watu hao ni pamoja  na wageni wawafikiao kwenye familia zao. Upendo huo utawaletea baraka za kuishi kwa furaha na amani kwenye familia zao.

Mathayo 25:43.

Luka 2:7.