Sukuma Proverbs

582. YANISONGA GUTI NZILA YA MADATULA.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile wisongwi bho makoye ubho wiyikolile ni nzila ya madatula. Inzila ya madatula lilipande ilo nzila ningi jigagelelaga hoyi. Uyo upandika ginhu, lulu mayange mingi, agiikolaga ni nzila yiniyo. Hunagwene umunhu ng’wunuyo, agayombaga giki, ‘yanisonga guti nzila ya Madatula.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo, agamanaga upandika mayange guti ga lufu, nulu ga sada bhuli makanza, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhizaga alimumayange genayo, ayo gaganyanjaga noyi, umukikalile kakwe.

Uweyi abhizaga guti ali hanzila iyo gagabhitilaga amakoye aga bhuli mbika, kunguno ya guchilwa hamo na bhadugu bhakwe, nulu gusada weyi, ahakaya yakwe yiniyo. Umunhu ng’wunuyo, agiganikaga guti giki, amakoye genayo, gagandebhaga weyi duhu. Hunagwene agayombaga giki, ‘yanisonga guti nzila ya Madatula.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kubhiza na wiyumilija umumakoye gose, kugiki bhadule gupandika nzila ijo jidulile gugamala chiza amakoye genayo, umukikalile kabho.

KISWAHILI: YAMENISONGA KAMA SEHEMU ZINAPOSHIA NJIA NYINGI.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia ulengwaji wa mfululizo wa matatizo unafanana na sehemu ile ambayo njia nyingi huishia hapo. Sehemu hiyo, ni makutanio ya njia nyingi ambazo huishia hapo. Kwa hiyo basi, hali hiyo ya kusongwa na matatizo mengi, hufanana na sehemu hiyo zinashia njia hiyo nyingi. Ndiyo maana mtu huyo, husema kwamba, ‘yamenisonga kama sehemu zinapoishia njia nyingi.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hupata matatizo kama vile yale magonjwa, na vifo mara nyingi, maishani mwake. Mtu huyo, huishi katika matatizo mengi ambayo humsumbua sana, katika maisha yake.

Yeye huwa kama yuko kwenye sehemu ile ambayo matatizo ya kila aina hufikia, kwa sababu ya matatizo hayo humkumba yeye tu. Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘yamenisonga kama sehemu zinapoishia njia nyingi.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu katika matatizo wanayokumbana nayo, maishani mwao, ili waweze kupata njia  za kuyatatulia matatizo yao, katika maisha yao.

nzila

kaniki1

kanigini1

578. NGEGEMEJI IDIKOJAGA.

Imbuki ya lusumo lunulo, yililola nzagamba ya Ng’ombe iyo idapandaga inhima. Inzagamba yiniyo, igamanaga yugegemela bho gujilimhila ng’hima, nugupanda nduhu. Iyiniyo, idudula ugwikoja nulu ng’wana (ndilanha). Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ngegemeji idikojaga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga nimo bhogususanya, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adiko gubyedecha nimo gosegose, kunguno ya gwikala bho nduhu ugutumama chiza imilimo yakwe.

Uweyi agikolaga ni nzagamba iyo igagegemelaga duhu, bho nguhu ugupanda, kunguno nuweyi agasusanyama uguitumama imilimo yakwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ngegemeji idikojaga.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kutumama milimo bho nduhu ugususanya, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Mathayo 7:15-20.

Mathayo 7:21-28.

Waroma 12:11-12.

Yakobo 2:14-17.

KISWAHILI: ANAYESITASITA HAWEZI KUFANIKISHA KUPATA MTOTO ANAYEFANANA NAYE.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia fahari wa ng’ombe ambaye apandi majike. Fahari huyo, ni dume la ng’ome ambalo haliwezi kupata majike, badala yake lenyewe huishia kujalibia tu, bila kuyapanda. Yeye hawezi kuwa na ndama anayefanana naye. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘anayesitasita hawezi kufanikisha kupata mtoto anayefanana naye.’

Methali hiyo, hufananishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi kwa kusitasita, maishani mwake. Mtu huyo, hawezi kufanikiwa katika kazi yoyote ile, kwa sababu ya kuishi bila kuyatekeleza vizuri majukumu yake.

Yeye hufanana na fahari ambaye husitasita kupanda majike, kwa sababu naye husitasita kuyatekeleza majukumu yake. Mtu huyo, hajiwekei mikakati ya kufanya kazi kwa badii hadi kuzimaliza. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘anayesitasita hawezi kufanikisha kupata mtoto anayefanana naye.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuyatekeleza majukumu yao kwa ukamilifu hadi kuyamaliza, ili waweze kupata mafanikio mengi katika maisha yao.

Mathayo 7:15-20.

Mathayo 7:21-28.

Waroma 12:11-12.

Yakobo 2:14-17.

nzagamba ngegemeji

bull

buli1

577. NG’HALA NINGI JIDISIMBILAGA MYOB’O.

Imbuki ya lusumo lunulo, yililola ndimu iji jigitanagwa Ng’hala. Indimu jinijo, jigikalaga mu mang’ob’o. Bhuli Ng’hala igikalaga mung’ob’o goyo uyo yagusimba yoyi. Aliyo lulu, ulu jigwa ng’wichajo oyogolwa, pye jigafumaga gujung’wambilija. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ng’hala ningi jidisimbilaga myob’o.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na ng’wigwano go gwiyambilija wangu ulu ng’wichabho opandikaga makoye. Abhanhu bhenabho, bhiyiigwile chiza mukikalile kabho, kunguno bhuli ng’webe agatumamaga imilimo yakwe chiza, ukunhu alumanile nabhiye ijinagubhamilija abho bhapandikaga mayange.

Abhoyi bhagikolaga ni ng’hala, ijo jidisimbilaga myob’o, aliyo bhuli yene igajaga wangu ugujubhambilija abhichabho abho bhapandikaga makoye, kunguno nabhoyi bhali na ng’wigwano ugogwiyambilija chiza, umumakoye gabho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ng’hala ningi jidisimbilaga myob’o.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na ng’wigwano go gwiyambilija umumakoye gabho, bho gudima malagilo ga ng’wa Mulungu na ga Kanisa, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umukikalile kabho.

Mathayo 7:13-14.

Luka 13:22-24.

1Timotheo 6:11-12.

Luka 12:58.

KISWAHILI: VICHECHE WENGI HAWACHIMBIANI MAPANGO/MASHIMO.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia wanyama wanaoitwa vicheche. Vicheche hao, huishi kwenye mapango au mashimo mbalimbali ambayo kila mmoja amendaa. Kila mmoja huishi kwenye shimo lake alilolichimba. Lakini basi, vicheche hao wakisikia kwamba mmoja wao amevamiwa, wote hutoka mashimoni mwao, kwenda kumsaidia mwenzao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘vicheche wengi hawachimbiani mashimo/mapango.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale ambao wana uelewano mzuri wa kusaidiana haraka wanapoona kwamba mwenzao amepata matatizo. Watu hao, wanaelewana vizuri katika maisha yao, kwa sababu kila mmoja wao hufanya kazi zake, huku akiwa tayari kwenda kuwasaidia wenzake wenye matatio, kwa haraka inavyo wezekana.

Wao hufanana na vicheche wanaojitegemea katika kuyatekeleza majukumu yao, huku wakiwa tayari kwenda kuwasaidia wenzao waliopata matatizo, kwa sababu nao wana uelewano wa kusaidiana vizuri katika maisha yao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘vicheche wengi hawachimbiani mashimo/mapango.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na uelewano wa kusaidiana vizuri katika kutatua matatizo mbalimbali, kwa kuzishika amri za Mungu na za Kanisa, maishani mwao, ili aweze kuishi kwa amani na wenzao katika maisha yao.

Mathayo 7:13-14.

Luka 13:22-24.

1Timotheo 6:11-12.

Luka 12:58.

ng'hala3

ng'hala2

573. INGI AHO YUNYELA IGALEKAGA BHANA.

Imbuki ya lusumo lunulo, ililola kikalile ka ingi, na kibyalile kayo. Ingi yiniyo, igagwilaga lulu mujiliwa yaleka bhana moyi. Abhana bhayo tugabhizaga tugino tudodo tope, uto tudulile guibhoza nulu nyama iyo yagwilagwa ni ingi yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ingi aho yunyela ikalaekaga bhana.’

Ulusumo lunulo, lugalenaganijiyagwa kuli munhu uyo ali nomolomo umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agayombaga mihayo ya bhulomolomo iyo igabhipyaga kaya ja bhanhu.

Uweyi agikolaga ni ngi iyo igalekaga bhana abho bhagabhipyaga jiliwa ja bhanhu, kunguno nuweyi imihayo yakwe ya bhulomolomo yiniyo, igalisanyaga bhanhu, mpaga nose bhabhulaga kaya jabho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga umunhu ng’wunuyo giki, ‘ingi aho yunyela igalekaga bhana.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka bhulomolomo umukikalile kabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Kutoka 23:1.

Walawi 9:11.

Mathayo 7:15-18.

2Watorintho 4:2.

Yakobo 1:26.

KISWAHILI: INZI AKITUA POPOTE HUACHA WATOTO.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia maisha ya inzi na kuzaliana kwake. Ingi huyo, hutua hata kwenye chakula na kuacha watoto. Watoto hao, huwa funza wadogo wadogo ambao huweza hata kuharibu nyama ambayo wameachwa juu yake na inzi. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘inzi akitua popote huacha watoto.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni muongo katika maisha yake. Mtu huyo, husema maneno ya uongo ambayo husababisha hata kugawanyika kwa wanafamilia, kwa sababu ya uchonganishi wake.

Yeye hufanana na inzi ambaye huwaacha watoto kila anapotua ambao huharibu chakula cha watu, kwa sababu naye hugonganisha watu hata kufikia hatua ya kuvunjika kwa mji wao, kwa sababu ya uongo wake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘inzi akitua popote huacha watoto.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kusema uongo matika maisha yao, ili waweze kuishi kwa amani na watu  wao, maishani mwao.

Kutoka 23:1.

Walawi 9:11.

Mathayo 7:15-18.

2Watorintho 4:2.

Yakobo 1:26.

ngi

ngi1

ngi2

572. INGILI YA BHANA IDALUMAGWA MATIMBA.

Imbuki ya lusumo lunulo, yililola ndimu iyi igitangwa ngili. Indimu yiniyo, igikalaga ikingilwe na bhana bhayo umumagulu gayo. Kuyiniyo lulu, abhana bhayo bhenabho, bhagagashigijaga amatimba gayo, kugiki gadizulung’wa na ginhu. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ingili ya bhana idalumagwa matimba.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina bhana bhingi abho bhagang’wimbilijaga, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agagunanagwa na bhana bhenabho, ulu opandikaga makoye.

Uweyi agikolaga ni ngili iya bhana iyo idalumagwa matimba, kunguno nuweyi, agalanghanagwa na bhana bhake bhenabho, bho gwambilijiwa umumakoye gakwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ingili ya bhana idalumagwa matimba.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhalela chiza abhanhu bhabho, kugiki bhadule gubhambilija chiza, ijinagubhinja umumakoye, umukikalile kabho.

Mathayo 28:16-20.

Marko 3:14-19.

Zaburi 127:3-5.

KISWAHILI: NGILI MWENYE WATOTO HANG’ATWI MIGUUNI.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia mnyama poli anayeitwa ngili. Mnyaga huyo, huwa na watoto ambao huzunguka miguuni pake. Kwa hiyo basi, watoto hao huizuia miguu yake kung’atwa na kitu chochote. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘ngili mwenye watoto hang’atwi miguuni.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana watoto wengi wa kumsaidia katika maisha yake. Mtu huyo, hupata msaada wa kuyatatua matatizo mbalimbali maishani mwake.

Yeye hufanana na ngili mwenye watoto waizuiao miguu yake kung’atwa na kitu, kwa sababu naye ana watoto ambao humsaidia anapopata matatizo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘ngili mwenye watoto hang’atwi miguuni.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwalea vyema watu wato, ili waweze kuwasaidia vizuri katika kutatua matatizo mbalimbali, katika maisha yao.

Mathayo 28:16-20.

Marko 3:14-19.

Zaburi 127:3-5.

ngili2

571. AHA NHEGA BHADASAYAGA.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile ligusha lya gutula Nhega. INhega yiniyo, igatulagwa yaja gwigulya guti boli. Ulu yutulwa chiniko, idulile guntula oseose ulu ishokile aha hasi. Uyo ilantule inhega yiniyo, adizusaya, kunguno adakililwe gwiyumilija duhu nulu agatulanijiwa na ng’wiye. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘aha nhega bhadasayaga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agiyumilija ulu opandikaga makoye, umubhutumami bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agaidililaga na witegeleja bhutale imilimo yakwe, kunguno iyiniyo, hiyo igang’winhaga sabho ja gudula gung’wambilija uguilanghana chiza, ikaya yakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nabho bhaligusha na nhega, kunguno nuweyi agalabhukagaga ulu aliitumama imilimo yakwe, wiyumilija chiza mpaka oyimala. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga uweyi giki, ‘aha nhega bhadasayaga.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kubhiza bhiyumilija umubhutumami bho milimo yabho, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi umubhumami bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho.

1Wakorintho 10:13.

1Wathesalonike 1:6.

2Timotheo 4:4-8.

KISWAHILI: KWENYE MCHEZO WA TIARA HAWAKASIRIKI.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia mchezo wa tiara. Tiara hiyo, hupigwa na kwenda juu kama mpila. Ikipigwa hivyo, yaweza kumpiga yeyote, inaporudi chini. Yule itakayempiga asikasirike, kwa sababu ya yeye kutakiwa kuvumilia tu, kama sheria ya mchezo huo inavyodai. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kwenye mchezo wa tiara hawakasiriki.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huvumilia anapopata matatizo katika utekelezaji wa majukumu yake. Mtu huyo, huzijali kwa kuzitekeleza vizuri kazi zake, kwa sababu hizo, ndizo zinazompatia mali za kumwezesha kuiendesha vizuri familia yake.

Mtu huyo, hufanana na wale wachezao tiara, kwa sababu naye huvumilia anapoumia wakati wa utekelezaji wa majukumu yake. Yeye huyatekeleza majukumu hayo kwa uvumilivu mkubwa, hadi mwisho. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘kwenye mchezo wa tiara hawakasiriki.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi, katika kazi zao hizo, maishani mwao.

1Wakorintho 10:13.

1Wathesalonike 1:6.

2Timotheo 4:4-8.

africa-tanzania

ligusha1

570. GASONGA NAGO DILEKE NA NAMBA/NHUMBU.

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kubhulekeji bho mahoya ga bhitogwi. Abho bhitogilwe bhadamalaga imihayo iyagwilomela, kunguno bhuli ng’wene agikalaga na nhumbu nhale ya gwikala bhalilomela nu nywani ng’wiye. Nose bhagilekaga ukunhu bhali na nhumbu yiniyo ya gumana bhalihoya kihamo. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayombaga giki, ‘gasonga nago dileke na namba/nhumbu.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na witogwi, bho gwikala kihamo umutumami bho milimo yabho. Abhanhu bhenabho, bhagahoyaga mihayo ya gwitogisha chiza, umukikalile ka bhutumami bhobho.

Abhoyi bhagikolaga na bhanhu abho bhali na bhunwani bho gutogwa gwilomela kihamo, kunguno nabho bhagilomelaga mihayo ya gwitogisha chiza umubhutumami bhobho.

Ubhikaji bho bhanhu bhenabho, bhugalangaga bhichabho higulya ya gwikala na witogwi bhunubho, ubho gwiyambilija gutumama milimo yabho chiza. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayomgaga giki, ‘gasonga nago dileke na namba/nhumbu.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gwikala na witogwi bho gutumama milimo yabho bho gwiyambilija chiza, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho.

2 Wafalme 2:11.

Luka 21:13-23.

KISWAHILI: TUACHANE TUKIWA NA HAMU YA KUMALIZIA MAONGEZI.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye ubakishaji cha maongezi ya wapendanao. Wapendanao hao, huwa hawamalizi maneno ya kuongea, kwa sababu ya kila mmoja wao kuendelea kuwa na hamu ya kubaki wakiongea na rafiki yake huyo. Mwishowe, watu hao huamua kuachana huku wakiwa bado wana hamu ya kuendelea kuongea wakiwa pamoja hivyo. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, ‘tuachane tukiwa na hamu ya kumalizia maongezi.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale wanaopendana, katika maisha ya utekelezaji  wa majukumu yao. Watu hao, huendelea kuongea maneno ya kufurahishana vizuri katika utendaji wa kazi zao.

Wao hufanana na marafiki wapendao kuongea pamoja, kwa sababu nao huongea maneno ya kufurahishana vizuri, katika utekelezaji wa majukumu yao, maishani mwao.

Maisha ya watu hao, huwafundisha wenzao juu ya kuishi kwa upendo huo wa kusaidiana katika utekelezaji wa kazi zao. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, ‘tuachane tukiwa na hamu ya kumalizia maongezi.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuyatekeleza majukumu yao, kwa kusaidiana vizuri katika maisha yao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

2 Wafalme 2:11.

Luka 21:13-23.

bhakima bha madagascar

bhanwani africa