Sukuma Proverbs

190. MUNHU UYO ADINA NG’HOLO

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo inolile munhu uyo agapelenaga wangu umung’holo yakwe. Umunhu ng’wunuyo ulu ukenyiwe nulu hadoo  agab’izaga ng’wangu ugupelana.  Adadulile ugwiyumilija, kunguno ing’holo yakwe idinshikanu. Hunagwene, abhanhu bhagang’witana umunhu ng’wunuyo giki, ‘munhu uyo adina ng’holo.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo adinabho uwiyumilija ubho wikala na bhiye bho mholele na bhuyegi. Umunhu ng’wunuyo agikalaga adakile umung’holo yakwe, kunguno ya kubhapelelanila abhiye abho bhankenyaga, nulu hadoo duhu.

Umunhu ng’wunuyo adib’aga wangu ulukenyiwa na bhiye, kunguno ya ng’holo yakwe yiniyo gub’iza idinabho ubhukomezu ubho gubhalekega abho bhankenyaga. Umunhu ng’wunuyo atogilwe gwikala bhung’wene aha ng’wakwe, kunguno adinayo ing’holo ya gwikala bho mholele na bhiye.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gub’iza na wiyumilija, ubho gudula gwikala na bhanhu bho mholele na bhuyeji. Uwiyumilija bhunubho bhugubhab’egeja bhutogwa ubho gubhalekeja abhobhab’akenyaga, umumyoyo yabho. Umugwita chiniko, bhagudula gwikala na bhanhu bho mholele ya gudula gujibheja chiza ikaya jabho.

Ayubu 2:9-10.

KISWAHILI: MTU ASIYE NA ROHO

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mtu ambaye hukasirika upesi moyoni mwake akikosewa. Mtu huyo ni mwepezi sana wa hukasirika akikosewa hata kidogo tu na wenzake. Huwa hawezi kuvumilia kwa sababu ya roho yake kukosa ukomavu, wa kuishi kwa kupatana vizuri na wenzake. Ndiyo maana watu humwita mtu hiyo,  kwamba ni ‘mtu asiye na roho.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu asiyekuwa na uvumilivu wa kumwezesha kuishi kwa furaha na amani na wenzake. Mtu huyo huwa amekasirika moyoni mwake kwa sababu ya kuwakasirikia wenzake waliomkosea, hata kama amekosewa kwa kiwango kidogo kiasi gani.

Mtu huyo akikosewa na wenzake, huwa hasahau upesi kwa sababu ya roho yake hiyo kukosa ukomavu wa kuwasamehe wenzake waliomkosea moyoni mwake. Mtu huyo hupenda kuishi peke yake nyumbani kwake, kwa sababu ya kukosa roho ya kuishi kwa amani na wenzake.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kuwawezesha kuishi na watu kwa furaha na amani. Uvumilivu huo huwajengea watu hao upendo mioyoni mwao wa kuwawezesha kuwasamehe wenzao waliowakosea. Kwa kufanya hivyo, wataweza kuishi na watu kwa amani iwezayo kuziendeleza vizuri familia zao.

Ayubu 2:9-10.

189: ISHANKOLA NG’WIYO NAG’HO SHILAGUKOLA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile munhu uyo witilagwa yabhubhi. Umunhu uyo alimakoye ng’wunuyo adulile gub’iza ohakaya, nulu umuchalo jako. Uweyi opandikaya makoye ayo bhagamanile na ab’iye. Umub’iye munumo bhalihoi abhagunsunduhalia na abhagunsega.

Gashinaga ugunsega munhu uyo witilagwa yabhubhi, nulu uyo apandikaga makoye, ikolile na gwiseka b’eb’e ng’winikili, kunguno ahashigu ijahabhutongi, nang’ho udulile gupandika makoye ayo galagukola. Hunagwene bhagahayaga giki, ‘ishankola ng’wiyo nang’ho shilagukola.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agayegaga ulu ng’wiye witilagwa yabhubhi. Agansekaga umunhu ng’winuyo. Aliyo lulu, ulu witilwa weyi iyabhub’i yiniyo agukolwa. Gashinaga guligonghana igiki, ‘Ishankola ng’wiyo nang’ho shilagukola.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya guleka guyega ulu b’ichab’o bhitilagwa yabhub’i, kunguno nabho, bhagukolwa ulu b’itilwa iyabhubhi yiniyo. Hichine guhaya giki, ‘ishankola ng’wiyo nang’ho shilagukola.’ Gashinaga lulu, ulu ulu umona  ng’wiyo agwitilagwa, yabhubhi udizuyega, kunguno ulu witilwa nu bhebhe ugukolwa. Dudizubhaseka abhanhu abho bhalina makoye.

Ijinagongeja ulusumo lunulo lolanga bhanhu hugulya ya kub’ambilija chiza abhichab’o abho b’itilagwa yabhubhi, nulu abho bhapandikaga makoye, kunguno nabho bhagamikaka gutumo bhagaminyikilaga abhoi. Yigelelilwe bhab’ize kihamo nabho abhichab’o bhenabho umumakoye gabho, kunguno ‘Ishankola ng’wiyo nang’ho shilagukala.’

Zaburi 35:13.

Waroma 12:15-18.

Waebrania 13:3.

KISWAHILI: KILICHOMKASILISHA MWENZAKO NAWE KITAKUKASILISHA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mtu afanyiwaye maovu. Mtu huyo aliyeko kwenye matatizo aweza kuwa mwanafamilia au mkaazi wa kwenye kijiji chako. Yeye amepata matatizo  ambayo na wenzake wayafahamu. Kati ya hao wenzake, wapo wa kumhurumia, na wale watakaomcheka.

Kumbe kumcheka mtu aliyefanyiwa uovu au yule aliyepata matatizo hufanana na kujicheka wewe mwenyewe, kwa sababu katika siku za mbeleni, nawe waweza kupata matatizo yatakayokukasilisha. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Kilichomkasilisha mwenzako nawe kitakukalisilisha.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu mwenye tabia ya kuwacheka wenzake wafanyiwapo maovu. Huwacheka watu hao, lakini kama akifanyiwa yeye maovu hayo hukasilika. Kumbe, kuna ukweli kwamba, ‘Kilichomkasilisha mwenzako nawe kitakukasilisha.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuwacheka watu waliofanyiwa maovu, kwa sababu, wakifanyiwa wao maovu hayo, watakasilika. Ndiyo kusema hivi, ‘kilichomkasilisha mwenzako, nawe kitakukasilisha.’ Kumbe basi, usimcheke mwenzako aliyefanyiwa maovu, kwa sababu, ukifanyiwa wewe maovu hayo, utakasilika. Kwa hiyo, tusiwacheke watu walio na matatizo.

Zaidi ya hayo, methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwasaidia vizuri wenzao waliotendewa maovu, au wale waliopata matatizo, kwa sababu nao huumia kama waumiavyo wao. Yafaa tuwe pamoja nao, wenzetu hao, kwenye matatizo yao, kwa sababu, ‘kilichomkasilisha mwenzako, nawe kitakukasilisha.’

Zaburi 35:13.

Waroma 12:15-18.

Waebrania 13:3.

187. IJACHA BHUJIKU NINGI

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya Lusumo lunulo ilolile mito ayo galigabhubhi umubhanhu. Amito genayo gagitagwa bhujiku, kunguno abhobhagagitaga b’adahayile ugubhonwa na bhanhu. Hichene bhagahayaga giki, ‘ijacha bhujiku ningi.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina nhungwa ja gwita mito ga bhub’i umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo agiitaga iyabhab’i yiniyo wib’isile kugiki atizubhonwa na bhanhu.

Uwibhisi bhunuyo wikolile na bhujiku umo bhanhu agagitililaga amito agabhub’i genayo.  Umunhu ng’wunuyo agabhizaga atogilwe ugwikala umugiti, kugiki adule ugwib’eja iyabhab’i yiniyo bho nduhu abhangi ugumona. Amito agabhub’i genayo gagasalambanyaga kaya ja bhanhu.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka ugugita amito agabhub’i, kunguno gagakenagulaga kaya ja bhanhu. Hangi gaginjaga mholele uku mioyo ya bhanhu. Yigelelilwe abhanhu bhab’ize na nhungwa ja gwita mito ayo galigawiza. Amito genayo hayo gadulile gubhambilija abhanhu bhenab’o umujigujib’eja chiza ikaya jabho.

Ijinagongeja ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya guleka gulunga bhunwani na bhanhu abho bhalinanhungwa ja gwita mito gabhab’i umukikalile kabho. Yigelelilwe abhanhu bhanwane na bhanhu abho bhalina nhungwa ja wiza, kugiki bhadule ugujib’eja chiza ikaya jabho.

Yohana 3:18-21.

Waroma 13:11-14.

KISWAHILI: VILIVYOKUFA USIKU NI VINGI

Chanjo cha methali hiyo chaangalia matendo maovu kwa watu. Matendo hayo hufanywa usiku kwa sababu wale wayafanyao hawataki watu wengine wawaone. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘vilivyokufa usiku ni vingi.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye ana tabia ya kutenda matendo maovu katika maisha yake. Mtu huyo huyafanya matendo hayo maovu akiwa amejificha ili watu wasiweze kumuona.

Hali hiyo ya kujificha hufanana na usiku ambao watu huutumia kufanya maovu. Mtu huyo hupenda kuishi gizani ili aweze kutenda matendo hayo maovu bila kuonekana kwa watu. Matendo hayo husambalatisha familia.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kutenda maovu kwa sababu tabia hiyo, husambalatisha familia za watu. Tabia hiyo pia huondoa amani mioyoni mwa watu. Yafaa watu wawe na tabia njema ya kuwasaidia katika kutenda matendo mema badala ya maovu. Matendo hayo mema huwasaidia watu katika kuzijenga vizuri familia zao.

Zaidi ya hayo, methali hiyo hufundisha watu juu ya kuvunja urafiki na watu wenye tabia ya kutenda maovu maishani mwao.Yafaa watu wawe marafiki wa watu walio na tabia njema, kwa ajili ya kuziletea maendeleo familia na jumuiya zao.

Yohana 3:18-21.

Waroma 13:11-14.

182. BEBENE BEBENE GWAGWA BHULI LUSHIGU, NGOSO IGAMALA NDILI YA MHULI

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ililola Ngoso. Ingoso jilisumbwa ijo jilidololo gete. Aliyo lulu, ingogo yiniyo yajaga gwagwagwa gujubebena, nulu gujulya ndili ya mhuli, iyo ili ndimu noi na hangi ilinhale gete. Iki ingoso yiniyo bhuligwa ikalaga igujaga yagabebena, nose igimala yose ndili yiniyo kihamo nubhudimu, nu bhutale bhoyo bhunubho.

Ulusulo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga nimo ntale na ndimu bho gumana uja bhuli lushigu ogagutumama. Umunhu ng’wunuyo agadulaga ugugumala unimo gokwe gunuyo, kimamo na bhutale bhogo, kunguno ya gumana uja ogagutumama bhuli lushigu.

Gashinaga yigelelilwe umunhu agudilile chiza unimo gokwe bhogumana uja bhuli lushugu ogagutumama, nose agugumala duhu, ahashigu ijahabhutongi, mumo gugakulila, nulu mumo gugadamila unimo gunuyo.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhukamu bho guyuja gujuitumama chiza imilimo yabho bhuli lushuku. Ubhukamu bhunubho bhugubhambilija chiza uguimala pye iyose imilimo yabho, na gupandika matwajo mingi ayogadulile gujibheja chiza ikaya ni jumuiya jabho.

Ijinagonja, ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bhoguitumama chiza imilimo yabho gosegose, iyo ilimitale guti gulimila ngese ingitu nulu inhale gete. Uwiyumilija bhunubho bhugubhambilija uguitumama bhuli lushigu mpaga bhuimala imilimo yabho yiniyo.

KISWAHILI: TAFUNA TAFUNA KILAKUKICHA  KILA SIKU, PANYA ALIMAZA NGOZI YA TEMBO.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia Panya. Panya ni kiumbe kidogo kabisa. Lakini basi, Panya huyo alikuwa akienda kila siku kutafuna au kula ngozi ya Tembo ambayo ni ngumu sana, tena ni kubwa kabisa. Kwa vile panya huyo alikuwa akienda kila siku kuitafuna au kuila, mwishowe, aliimalima ngozi hiyo, pamoja na ugumu pia ukubwa wake huo.

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu ambaye hufanya kazi kubwa na ngumu kwa kuendelea kwenda kuifanya kila siku. Mtu huyo huweza kufaulu kuimaliza kazi hiyo yote, pamoja na ukubwa au ugumu wa kazi hiyo, kwa sabahu ya kuendelea kwake kwenda kuifanya kila siku.

Kumbe yafaa mtu aijali kazi yake kwa kwenda kuifanya kila siku, mwishowe ataimaliza tu katika siku za mbeleni, hata kama kazi hiyo itakuwa kubwa au ngumu kiasi gani.

Methali hiyo yafundisha watu juu ya kuwa na bidii ya kwenda kufanya kazi kila siku. Bidii hiyo itawasaidia katika kuzimaliza kazi zao na kupata mavuno mengi yawezayo kutumika katika kuziletea maendeleo familia na jumuiya zao.

Zaidi ya hayo, methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu  katika kuyatimiza majukumu yao, yakiwemo yale ya kufanya kazi ngumu za kupalilia palizi zenye nyasi kubwa au zile zilizoshonana kabisa. Uvumilivu huo utawasaidia katika kuzifanya kazi hizo kila siku mpaka watazimaliza.

Luka 9:62.

Wagalatia 6:9.

Waebrania 10:38.

Wafilipi 3:12.

181. JA MUNDA JIDI NA MHOMELE

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ililola nyama ja munda giti: itima, nholo, ihela, na mg’higo. Inyama jinijo jidakomelagwa kunguno jigab’izaga jilijangu ugub’ipa na jidazunije ugutandwa. Jigazugagwa  wangu wangu haho jitali ugub’ipa.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo aganguhaga uguitumama imilimo yakwe. Umunhu ng’wunuyo agab’izaga adeb’ile ugujib’igeja milimo  ijikolo jakwe haho jitali ugub’ipa. Igelelilwe abhanhu bhaitumame wangu wangu imilimo yabho kugiki bhadule uguimala bho nduhu ugukeleja.

Ijinagongeja, igelelilwe bhuli munhu agadeb’e amakanza agagujitumamila chiza ijikolo jakwe haho jidinamipila, kunguno bhuli jikolo jigabhizaga na makanza gajo agajitumila.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gwanguha ugujutumama imilimo yabho na kuitumama chiza, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi agagudula gub’apandikila jiliwa, myenda na numba.

Igelelilwe abhanhu bhajilanije chiza na makanza guti gulima gwandya b’ogwanguha haho amaswa gatali uguzwa. Aliyo uyo alalindile, agub’iza okelejaga ugulima na akalimile kakwe kagub’iza kamakoye.

Ijinagongeja, ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gudebha ugujitumila chiza ijikolo ijo bhalijipandika, haho gadinashiga amakanza agagub’ipa gojo. Igelelilwe gujib’egeja milimo bho gujitumila gwandya ijo jigabholaga wangu, haho jitali ugwandya ugubhola.

NYAMA ZA TUMBONI HAZIBANIKWI.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia nyama za ndani kama vile: maini, bandama, moyo na figo. Nyama hizo huwa hazibanikwi kwa sababu huharibika mapema. Pia ni laini mno kuzikata kwa mstali utakiwao katika kuzibanika. Huwa zinaliwa mapema baada ya mnyama kuchinjwa.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye huwahi kuzifanya kazi zake na kuzimaliza ndani ya wakati unaotakiwa kufanyika kwake. Mtu huyo huwa na ufahamu juu ya kuzifanyia kazi pia mali zake au vitu vyake mapema kabla havijaharibika. Yafaa watu wazifanye kazi zao mapema ili waweze kuzimaliza mapema itakiwavyo.

Zaidi ya hayo, yafaa kila mtu afahamu muda wa kuvitumia vizuri vitu vyake na avitumie kabla hazijaharibika, kwa sababu kila kitu kina muda wake maalumu wa kutumika.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwahi kuzifanya kazi zao vizuri ili ziweze kuwapatia mahitaji yao ya kutosha yakiwemo yale ya: kupata chakula, nguo na malazi.

Yafaa watu waendane na muda unaotakiwa katika kuifanya kazi fulani, kama vile kuwahi kulima kabla majani hayajaanza kuota. Lakini mtu akichelewa kufanya hivyo, kazi itakuwa ngumu kiasi cha kumpatia shida mkulima huyo wakati aanzapo kulima.

Zaidi ya hayo, methali hiyo hufundisha watu juu ya kufahamu kuzifanyia kazi vizuri mali zao walizozipata kabla ya muda wake wa kutumika kupita. Yafaa kuvifanyia kazi vitu hivyo kabla hazijaanza kuoza.

2Wakoritho 6:2.

Wagalatia 6:9.

Luka 12:54-56.

Waroma 12:11.

179. NG’WANA KI OWIZA?

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ililola munhu uyo ali na bhana bhakwe. Umunhu ng’wunuyo agachola nzila ya kujidebhe inhungwa ja bhana bhakwe kugiki adule ugundebha uyo adulile ugunhabhila na gujilanghana chiza isabho yakwe.

 Unamugi ohakaya yiniyo, agabhenghela abhana bhakwe jikolo guti pipi, na agabhagab’anghya bhuli ng’wene, jilenganilile, kugiki adule ugundebha uyo alajilye wangu wangu na gujimala gandya, munho ung’winuyo adadulile ugujilanghana chiza isabho. Uyo agajilya wangu wangu na gujimala, agandebha igiki gashinaga ung’wunuyo, alinkenaguji ojikolo. Adadulile ugunhabhila ahashigu ijahabhutongi.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo adadebhile ugujilanghana chiza isabho jakwe. Agamanaga ujikenagula bho gujigulila ginhu ijo jidinasolobho. Ijinghi agabhinhaga bhanhu abho bhadadulile ugujilanghana chiza.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhumani bho gujitumamila chiza isabho. Igelelilwe abhanhu bhajilabhile chiza isabho jabho. Bhadizujilekanija sagara nulu gujikenagula bho bhugujigulila maginhu ayo gadinasolobho umuwikaji bhobho.

Ijinagongeja, ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gufunya bhulangwa bhusoga ukubhana bhabho, nulu ukubhana jumuiya bhabho. Ubhulangwa bhunubho bhugubhinha nhungwa jawiza umubhulabhiji bho jikolo jabho ni jabhangi. Bhugubhambilija ugubhadebha abhakenaguji bhajikolo, na kuleka ugubhinha isabho jinijo.

Kuyiniyo lulu, ulu ulinamuzi ahaka yako, igelelilwe gubhenhela ginhu guti jinijo abhana bhako, na kub’inha jilenganilile bhuli ng’wene. Uyo alajilwe wangu wangu na kujimara, umane igiki, ung’wunuyo adalajilanghana ijikolo.

KISWAHILI: MTOTO YUPI ANA TABIA NJEMA?

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mtu ambaye ana watoto wake. Mtu huyo alitafuta njia ya kufahamu tabia za watoto wake ili aweze kumwelewa yule awezaye kumtunza na kuzitunza vizuri mali zake.

Mzee huyo wa familia hiyo aliwagawia watoto wake vitu kama pipi, vikiwa sawa kwa kila mmoja, ili aweze kumfahamu yule atakayekula haraka na kuwa wa kwanza kuzimaliza. Alifahamu kwamba, atakayekuwa wa kwanza kuzimaliza maana yake, huyo hataweza kumtunza yeye katika siku za mbeleni, wala mali zake hatazitunza vizuri.

Mzee huyo pia alifahamu kwamba, yule atakayekula haraka na kuzimaliza huyo atakuwa anaziharibu mali zake na za wenzake. Mtoto huyo hataweza kuwapatia wengine mali zake, kwa sababu ya tabia yake ya kutokuwajali wengine. Anatabia ya uchoyo moyoni mwake. Mzee huyo alifaulu kufahamu tabia za watoto wake kupitia njia hiyo.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu asiyefahamu namna ya kuzitunza mali zake. Huziharibu mali hizo kwa kuzitumia kwenye mambo yasiyo na faida. Mali zingine huwapatia wale wasioweza kuzitunza vizuri.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na ufahamu wa kuzitumia vizuri mali zao. Yafaa watu wazitunze mali zao hizo kwa kuzitumia kwenye mambo yanayojenga familia zao, badala ya kuzimaliza hovyo. Hivyo wanatakiwa kuzitumia mali zao kwenye mambo yaliyo na faida kwao.

Zaidi ya hayo, methali hiyo hufundisha watu juu ya kutoa malezi mema kwa watoto wao, wanajumuiya wao, na wananchi wao, juu ya utumzaji mzuri wa mali zao na  za wenzao. Malezi hayo, yatawasaidia kuwafahamu wale wanaoharibu mali zao, kabla hawajawakabidhi mali hizo.

Kwa hiyo basi, kama wewe ni mzee nyumbani kwako inafaa kuwaletea watoto wako vitu kama hivyo au vitu vingine na kuwapatia idadi iliyosawa wote. Atakayekula haraka haraka na kuwa wa kwanza kuzimaliza, utaelewa kuwa, huyo hatatunza kitu.

2Wathesalonike 2:1-2.

Zaburi 25:27-28.

178. MANAGA MILIMO UDIZUMANA MBINA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile munhu gumana mihayo ya ng’hana gukila guimana iyo iliya sagala. Ulusumo lunulo agawilagwa munhu uyo adaitumamaga imilimo, nguno atogilwe guyunga. Ubhuyungi bhunub’o bhuli guti bhub’ini bho mbina, kunguno abhab’ini bhambina bhagamanaga bhuyunga bhagucholaga mbina.

Abho bhadebhile i solobho ya milimo, bhagabhakomelejaga abhichab’o giki bhamane milimo, bhadizumana mbina, kunguno imbina jigenhaga bhukokolo, ahakaya ya bhanhu bhenobho. Ubhukolo bhunubho bhugwenha makoye ga nzala ahakaya yiniyo, kunguno ya bhanhu bhenobho gugatumile amakanza gabho imingi bho bhub’ina mbina, gukila uguitumama imilimo yabho.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo atogilwe kukubhija mbina, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo akailekaga imilimo yakwe kunguno ya kub’ina mbina. Igelelilwe umunhu adebhe milimo iyo idulile gunmegeja kaya yakwe. Hichene guhaya giki, ‘Managa milimo udizumana mbina.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu hugulya ya gubhiza bhakamu uguitumama imilimo yabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho. Ubhukamu bho gutumama milimo, bhugabhenhelaga sabho umukaya jabho na jiliwa, jizwalo na numba. Igelelilwe abhanhu bhaitumame imilimo yabho na bhukamu ubho bhukomile gubhasabhya umuwikaji bhobho.

Ijinagongeja, ulusumo lunulo, lolanga bhanhu hugulya ya kuleka gujimija makanza gabho kumihayo iyo iliyasagara. Imihayo yiniyo, igalenganijiyagwa na bhumani bho gub’ina mbina. Igelelilwe umunhu, alekane ni mihayo iyo itinasolobho ukuwikaji bhokwe.

KISWAHILI: FAHAMU KAZI USIFAHAMU MICHEZO

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mtu kufahamu maneno ya maana badala ya yale ambayo ni ya hovyo.  Methali hiyo huambiwa mtu ambaye huwa hafanyi kazi kwa sababu ya kupenda kwake kutembea akifuata michezo ya ngoma. Utembeaji huo hujumuisha uchezaji wa ngoma, kwa sababu wacheza ngoma huwa na kawaida hiyo ya kutembea akitafuta kucheza michezo hiyo.

Wale wafahamuo hasara za kupenda kucheza michezo hiyo ya ngoma badala ya kufanya kazi, huwaambia wenzao kwamba, wapende kufanya kazi, kuliko kucheza michezo, kwa sababu, michezo kama hiyo huleta uvivu katika kufanya kazi kwenye familia za wapenda michezo hao. Uvivu huo hupelekea kuwepo kwa matatizo ya njaa katika familia hiyo, kwa sababu ya watu wake kuutumia muda wao zaidi kwenye maswala ya kucheza ngoma badala ya kufanya kazi.

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule apendaye kutembea kwa sababu ya kutafuta michezo hiyo ya ngoma badala ya kazi ambazo zaweza kumletea maendeleo yeye na familia yake. Ndiyo, kusema kwamba, ‘Fahamu kazi usifahamu michezo.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na bidii ya kufanya kazi zao, ili waweze kujiletea maendeleo kwenye familia zao. Bidii hiyo, huwapatia nafasi ya kujipatia mahitaji yao ya kila siku, yakiwemo yale ya: chakula, mavazi na malazi, mpaka kufikia hatua ya kuwa matajiri. Yafaa watu wafanye kazi kwa bidii iwezayo kuwatajirisha maishani mwao.

Zaidi ya hayo, methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuachana na tabia ya kupenda kufuata michezo ya ngoma, ambayo ni sawa na kufuata maneno ya hovyo. Maneno hayo, hufananishwa na kucheza michezo hiyo ya ngoma. Yafaa watu waachane na yote ambayo hayana faida maishani mwake.

Mithali 6:6-9.

2Wathesalonike 3:10.