Sukuma Proverbs

471. LIMI LYAFUNGA BHACHILU

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile limi na bhuchilu bho bhanhu. Ubhuchilu bhunubho, bhugabhizaga bho likanza lya limi. Ulu lyusalalila ilimi linilo, abhanhu bhagoyaga nulu guitumama imilimo yabho, kunguno ya kuduma ugubhona chiza. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘limi lyafunga bhachilu.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu, uyo alintumami gete o milimo. Umunhu ng’wunuyo, agaitumamaga imilimo yiniyo, bho bhukamu bhutale, gwingila aho ligafumilaga ilimi, mpaga aho ligagwilaga.

Uweyi agalenganijiyagwa na munhu uyo alimchilu, uyo agafungagwa limi, kunguno nang’hwe, agatumamaga milimo, mpaga, agafungagwa limi duhu. Uweyi agatumamaga milimo mpaga oya ugulibhona ilimi, huna ogodoka, ukumilimo yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘limi lyafunga bhachilu.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza bhakamu bha gutumama milimo, kugiki bhadule gubhiza na matwajo mingi, ayo gadulile gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Yahane 9:4.

Mathayo 11:12.

Joshua 10:12-15.

KISWAHILI:JUA LILIAMUA WAKALI

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia ukali wa watu. Ukali huo huwa unakuwepo wakati wa mchana, jua likiwepo. Jua hilo likizama, watu huacha hata kufanya kazi zao, kwa sababu ya kushindwa kuona vizuri. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘jua liliamua wakali.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule, ambaye ni mchapa kazi kweli. Mtu huyo hufanya kazi zake hizo, kwa bidii kubwa, yaani huanzia wakati wa mawio ya jua, hadi machweo yake.

Yeye hulinganishwa kwa mtu yule ambaye, ni mkali aliyeamliwa na jua, kwa sababu naye, hufanya kazi kwa bidii kubwa, kuanzia asubuhi, mpaka jioni, anapoamuliwa na jua. Mtu huyo, hufanya kazi mpaga anaacha kuliona jua, ndipo anaondoka kazini kwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘jua liliamua wakali.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na bidii ya kufanya kazi, ili waweze kupata mafanikio mengi, yawezayo kuziendeleza vizuri, familia zao, maishani mwao.

Yahane 9:4.

Mathayo 11:12.

Joshua 10:12-15.

470. ULAFUNDA LUGE LWA NGOKO

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile luge lo ngoko, ulo luli ludoo gete. Aliyo kihamo nu bhudoo bhunubho, umunhu adulile gubhiza na ginhu jitale, ubhiza adinalo uluge lunulo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ulafunda luge lwa ngoko.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinsabhi, aliyo agagayiyagwa ginhu jidoo noyi, guti nu luge lo ngoko lunulo. Umunhu ng’wunuyo, nulu agabhiza nsabhi ntale naginehe, jigwigela duhu ijikolo ijo agubhiza adinajo, ahakaya yakwe, nulu jidoo.

Ijikolo ijo alijigayiwa aha ng’wakwe henaho, hijo jikolile na luge lunulo, ulo ngoko. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘ulafunda luge lwa ngoko.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na widohya bho gudula gubhambilija gwikala kihamo, abhasabhi na bhahabhi, kugiki bhuli ng’wene adule kupandika gufumila kuli ng’wiye ijo adinajo, umuwikaji bhobho.

Yakobo 1:9-15.

Yakobo 2:5-7.

Ufunuo 3:17.

KISWAHILI: UTAKOSA MSHIPA WA KUKU

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia mshipa wa kuku, ambao ni mdogo kabisa. Lakini pamoja na udogo wa mshipa huo, mtu aweza kuwa na vitu vikubwa, akawa hana mshipa huo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘utakosa mshipa wa kuku.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni tajiri, lakini hukosa kitu kidogo sana, kama mshipa huo wa kuku. Mtu huyo, hata awe tajiri mkubwa kiasi gani, kitakuwepo tu, kitu kile ambacho hatakuwa na nacho, katika familia yake.

Kitu hicho, akikosacho kwakwe mtu huyo, ndicho hicho kifananacho na mshipa ule wa kuku. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘utakosa mshipa wa kuku.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na unyenyekevu wa kuwawezesha matajiri na maskini, kuishi pamoja, ili kile anachokikosa mmoja wao, aweze kukipata kutoka kwa mwenzake, maishani mwao.

Yakobo 1:9-15.

Yakobo 2:5-7.

Ufunuo 3:17.

469. NTUNGA JILEMEJIJE AGATUNGAGA WIMILILE

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhutungi bho ginhu, ijo jilemejiwe ugutumamilwa. Untungi o ginhu jinijo, agatungaga ukunu wimilile, kugiki adule gupela wangu, ulu bhumhona abhanikili, nulu abho bhajilemejije. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ntunga jilemejije agatungaga wimilile.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu, uyo atogilwe gwita mihayo ya bhubhi, umukalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agiitaga iyo iliyabhubhi yiniyo, ukunu wimilile shangu na gupela, kunguno igabhizaga ilemejiwe imihayo yiniyo.

Uweyi agalenganijiyagwa nu ntunga jilemejije, kunguno nang’hwe agiitaga imihayo iyo ilemejije iyabhubhi yiniyo, ukunu alibihi na kupela, ulu bhumhona abho bhayilemejije. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga umunhu ng’wunuyo giki, ‘ntunga jilemejije agatungaga wimilile.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwita ya bhubhi, kugiki bhadule gujidimila chiza isheria jabho, umuwikaji bhobho.

Mwanzo 4:8-9.

Mathayo 27:3-4.

KISWAHILI: MFUNGAJI WA KILICHOKATAZWA HUFUNGA AKIWA AMESIMAMA

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia ufungaji wa kitu kilichokatazwa kutumiwa. Umfungaji wa kitu hicho, hufunga huku akiwa amesimama, ili aweze kukimbia kwa haraka, wakimuona wale waliokikataza kutumiwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mfungaji wa kilichotazwa hufunga akiwa amesimama.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule apendaye kufanya maovu katika mwenendo wake. Mtu huyo, huyafanya maovu hayo huku akiwa amesimama tayari kwa kukimbia, kwa sababu anafahamu kwamba hayo, yamekatazwa katika jamii.

Yeye hulinganishwa na mfungaji wa kitu kilichokatazwa, afungaye huku akiwa amesimama, kwa sababu, naye huyafanya maovu hayo, kwa kuibia akiwa tayari kukimbia wakati wowote, wakimuona wale wahusikao na sheria ikatazayo maovu hayo. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘mfungaji wa kilichotazwa hufunga akiwa amesimama.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za kufanya maovu katika jamii, ili waweze kuishi kwa kufuata sheria za maeneo yao, katika maisha yao.

Mwanzo 4:8-9.

Mathayo 27:3-4.

468. NJILE NJILE IAGALAJA MZILA

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kuli munhu uyo oli mulugendo, lo guja halebhe. Umunhu ng’wunuyo, ulu oduma ugushiga uko ajile olalijaga habhaduguye. Uweyi agahayiyagwa giki, olalaga mzila. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘njile njile igalaja mzila.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu, uyo agabhuchaga nimo ogudilila bho gugutumama chiza, mpaga ogushisha aha nhalikilo yago.

Umunhu ng’wunuyo, agikalaga na bhanhu bha wiza, abho bhadulile ugung’wambilija ijinagugumala chiza unimo gokwe gunuyo. Uweyi agitaga bhukengeji bho gubhadebha abhanhu, abho bhalibhawiza, umuwikaji bhobho.

Uweyi, agalenganijiyagwa na munhu, uyo olimulugendo uyo agalalija habhaduguye, uhayiwa giki, olalijaga munzila, kunguno nang’hwe agikalaga na bhanhu abho bhadulile ugung’wambilija ijinagugumala chiza unimo gokwe gunuyo. Abhanhu bhenabho, ha bhaduguye nang’hwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘njile njile igalaja mzila.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuitumama chiza imilimo yabho, mpaka bhayimale, bho guhoya na bhanhu bhiza, abho bhadulile ugubhambilija ijinaguyimala chiza, imilimo yabho yiniyo.

Mathayo 21:28- 31.

KISWAHILI: NAENDA NAENDA ILIMLAZA NJIANI

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwa mtu yule, ambaye alikuwa na safari yake ya kwenda sehemu fulani. Mtu huyo, alishindwa kufika kule aendako, akaamua kulala kwa ndugu zake, waliomo njiani. Hali hiyo, watu huisema kwamba, amelala njiani. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘naenda naenda ilimlaza njiani.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule, ambaye huianza kazi yake na kuifuatilia vizuri, kwa kuyitekeleza mpaka kuifikisha kwenye mwisho wake.

Mtu huyo huishi na watu wale wawezao kumsaidia katika kulifikia lengo la kuimaliza vizuri kazi yake hiyo. Yeye hufanya utafiti wa kuwaelewa watu wale wenye nia njema, iwezayo kumsaidia katika kulifikia lengo la kazi yake.

Mtu huyo, hulinganishwa na mtu yule aliyekuwa safarini, akalala kwa ndugu zake, waliomo njiani, kwa sababu naye, huishi na watu wenye nia njema ya kuweza kumsaidia katika kuimaliza vizuri kazi yake hiyo. Watu hao, ndio ndugu zake mtu huyo, waliomo njiani mwa kulifikia lengo la kuimaliza vizuri kazi yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘naenda naenda ilimlaza njiani.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuyatimiza malengo ya kazi zao, mpaka mwisho, kwa kuongea na watu wale wawezao kuwasaidia katika kuyafikia vizuri, malengo ya kazi zao hizo,

Mathayo 21:28- 31.

467. NJA NA SUNGE AGASHOKAGA NI TONO LYAKWE

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kuli munhu uyo agagenihaga bhanhu, ukunu obhuchaga nidebe lya bhufu. Umunhu ng’wunuyo, agabhulagilagwa ng’ombe ni kaya iyo wigenihaga.

Ulu uhaya gushoka kaya, aginhagwa nyama ya ng’ombe, iyo igakomelgwa mpaga yuma. Iyiniyo hiyo agajaga nayo kaya, pye ni likunza nalyo agachalaga kukaya yakwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nja na sunge agashokaga ni tono lyakwe.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu, uyo adebhile ugubhagunana abhiye bho gubhinha, ijo alinajo. Umunhu ng’wunuyo, alinabhutogwa bho ng’wang’hana ukubhiye, ubho bhugang’wambilijaga ugubhinha na bhiye ijo alinajo.

Abhanhu abho agabhinhaga ginhu, nabho bhagang’winhaga ginhu jitale gulebha nijo ofunyaga uwei. Agalenganijiyagwa nu ngeni uyo agagenihaga na sunge ya bhufu, ogashoga na nyama ya ng’ombe, kunguno nang’hwe agapandikaga jikolo, ijo aginhiyagwa na bhanhu abho agabhambilijaga. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘nja na sunge agashokaga ni tono lyakwe.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhachalila ginhu josejose, abhanhu abho bhalibhageniha, na gubhagalila chiza, abhageni bhabho, kugiki bhadule guchala josejose, ukukaya jabho, ulubhashokile.

Mathayo 2:10-11.

Isaya 9:27.

KISWAHILI: APELEKAYE ZAWADI HURUDI NA ZAWADI

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwa mtu yule, ambaye huanza safari ya kutembelea watu huku amebeba debe la unga. Mtu huyo, huchinjiwa ng’ombe na familia ile aliyoitembelea.

Akitaka kurudi nyumbani kwake, hupewa nyama ya ng’ombe iliyokaushwa, pamoja na ngozi yake, ambazo huzipeleka nyumbani kwake kama zawadi. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘apelekaye zawadi hurudi na zawadi.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule, ambaye anafahamu kuwasaidia wenzake kwa kutumia kile alicho nacho. Mtu huyo, anaupendo wa kweli kwa wenzake, ambao humsaidia katika kuwapatia wenzake hao, kile alichonacho.

Watu nao, humpatia vitu mbalimbali kama zawadi, kwa upendo wake wa kuwaletea zawadi zake. Yeye hulinganishwa na mgeni yule aliyepeleka zawadi kwa wale aliowatembelea, nao wakampatia nyama ya ng’ombe kama zawadi, kwa sababu naye, hupata zawadi mbalimbali kutoka kwa watu anaowasaidia, katika maisha yake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘apelekaye zawadi hurudi na zawadi.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwapelekea zawadi wale wanaowatembelea, na kuwapokea kwa ukarimu wageni wao, ili watakaporudi kwenda kwao, wawe na zawadi za kupeleka nyumbani kwao.

Mathayo 2:10-11.

Isaya 9:27.

465. NKINDA MAHAGALA AKABYALA MHANGA

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kujigano ja ng’wa Sayayi, uyo ocholaga bhusabhi. Usayayi ng’wunuyo, agabhuta ntwe go ng’ombe, nu nkila goyo, ugajichimika mubhulolo.

Aho amala ugwita chiniko, agalija ng’wano, aliyomba giki, ‘ng’ombe yakwe yalibhilaga muludefu. Abhanhu bhagaga hoyi bhingi, bhugidima unkila na mapembe gayo, huna bhandya lulu uguidubula. Aho bhaduta, bhugudubula ntwe nu nkila  gunuyo duhu.

Usayayi ubhawila giki, bhanipe, kunguno bhayibhudikijaga ing’ombe yakwe mubhulolo. Bhaganipa ng’hana, ng’ombe ningi, mpaga ubhiza nsabhi ntale. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nkinda mahagala agabyala mhanga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agapandikaga jikolo, bho gubhalemba abhanhu. Umunhu ng’wunuyo, agatumilaga bhushilimu bho gugalucha mihayo iyo idulile gumpandikila sabho, ija gufumila ukubhiye bhenabho.

Uweyi agalenganijiyagwa na sayayi, uyo agabhalemba abhanhu bho bhushilimu bhokwe, mpaga bhunipa ng’ombe ningi, kunguno nang’hwe agabhutumilaga ubhushilimu bhokwe mpaga opandika sabho, ija gufumila ukubhiye bhenabho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘nkinda mahagala agabyala mhanga.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka gusola sabho ja bhanhu bho gubhalembagula, kugiki bhadule guitumama imilimo iyo idulile gubhapandikila sabho ja gutumila umuwikaji bhobho.

Luka 16:1-8

KISWAHILI: MCHOMEKA PEMBE ALIZAA WAZIMA

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye hadithi ya Sungura, aliyekuwa akitafuta utajiri. Sungura huyo, alikata kichwa cha ng’ombe, na mkia wake, akavichomeka kwenye matope.

Alipomaliza kufanya hivyo, alipiga yowe, akisema kwamba, ng’ombe wake amedidimia kwenye matope. Watu wengi walifika kwenye tukio hilo, wakashika pembe na mkila ili waweze kumtoa ng’ombe huyo kwenye matope hayo. Walipomvuta walitoa kichwa na mkia tu, bila mwili wake.

Sungura aliwaambia wamlipe, kwa sababu wamemkata ng’ombe wake kwenye matope hayo. Watu hayo, kweli walimlipa ng’ombe wengi, mpaka akawa tajiri mkubwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mchomeka pembe alizaa wazima.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu, yule ambaye hupata mali kwa kuwadanganya watu. Mtu huyo, hutumia ujanja wa kugeuza maneno yale yawezayo kumpatia mali za kutoka kwa wenzake hao.

Yeye hulinganishwa na Sungura yule aliyewadanganya watu kwa ujanja wake, mpaka wakamlipa ng’ombe wengi, kwa sababu naye, hutumia ujanja wake ambao humwezesha kupata mali za kutoka kwa wenzake hao. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, ‘mchomeka pembe alizaa wazima.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha kuchukua mali za watu kwa kuwadanganya, ili waweze kufanya kazi zile ziwezazo kuwapatia mahitaji yao, maishani mwao.

Luka 16:1-8

464. KIMBULU NG’WIFA

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile nyabhu ya mumapolu. Inyabhu yiniyo, igikalaga ibhisile mumafa, kunguno ya gogoha gutulwa na bhanhu. Ulu yumhona munhu, igibhisaga kunguno igacholaga gulya ngoko ja bhanhu. Hunagwene abhanhu bhagiitanaga ‘kimbulu ng’wifa,’ kunguno ya gwikala goyo umumafa munumo.

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ogalucha inhungwa jakwe, jibhiza jabhubhi. Ubhubhi bhunuyo, bhuli kihamo  na gwibha jikolo ja bhanhu.

Umunhu ng’wunuyo, agalenganijiyagwa ni kimbulu iyo igalyaga ngoko ja bhanhu, kunguno nang’hwe, agandyaga gwibha jikolo ja bhanhu. Hunagwene abhanhu bhagangwitanaga giki, ‘kimbulu ng’wifa.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja wibhi, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 7:15.

PAKA SHUME

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye paka wa polini. Paka huyo, huishi kwa kujificha kwenye majani, kwa sababu ya kuogopa kupigwa na watu.

Akimuona mtu, hutafuta sehemu ya kujificha, kwa sababu ya yeye kuwa na lengo la kumwibia kuku wake.  Ndiyo maana watu humwita, ‘paka shume.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye amebadilika kitabia na kuwa na tabia mbaya. Tabia hiyo mbaya, ni pamoja na ile ya kuiba mali za watu.

Mtu huyo, hulinganishwa na paka shume ambaye hula kuku za watu, kwa sababu naye, huanza kuiba mali za watu. Ndiyo maana watu humwita mtu huyo kuwa ni ‘paka shume.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia za wizi, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao.

Mathayo 7:15.