Sukuma Proverbs

435. GWISHATYA GO NG’WANA NDILE AGALILA NG’HUNGU IDI YA NDUGUYE

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhuliji bho ng’hungu, bho ng’wana Ndile, iyo yalidi ya nduguye. Ung’wana Ndile wishatyaga kuja gujulila ng’hungu, ukubhanhu abho bhagandika mayange, gaguzumalikilwa na bhadugu bhabho. Bhuli munhu olilaga ng’hunu, ulu nduguye uzumalika.

Uwishatya bhokwe bhunubho, bhugang’wenheleja gulila ng’hungu iyo idiya nduguye. Hunagwene abhanhu bhagayomgaga giki, ‘gwishatya go ng’wana Ndile agalia ng’hungu idiya nduguye.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitulaga bhumani bho bhuli ginhu, nulu mhayo, gashinaga adagumanile.

Umunhu ng’wunuyo ahayile giki, bhuli mhayo gwene aguyombe weyi. Abhiye abhabyedile. Hunagwene ulu uhubhila ginhu jose jose, abhanhu bhagayombaga giki, ‘gwishatya go ng’wana Ndile agalila ng’hungu idiya nduguye.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja gwituula bhumani bho bhuli mhayo, kugiki bhadule gubhiza na widohya bho gwilanga mingi, gufumila kubhichabho abho bhayidebhile.

Yeremia 22:10.

Luka 23:28.

KISWAHILI: KUJITIA KUJUA KWA NG’WANA NDILE A LILIA KILIO AMBACHO SI CHA NDUGUYE

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye uliaji wa mwana Ndile, ambao haukuwa wa ndugu yake. Mwana Ndile alijitia kulia kwenye kilio cha watu waliofiwa na ndugu zao. Kila mmoja alitakiwa kulia kwenye kifo cha mtu, ambaye ni ndugu yake.

Hivyo kujitia kwake mtu huyo, kulimleteleza kulia kwenye kilio ambacho siyo cha ndugu yake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kujitia kujua kwa mwana Ndile alilia kwenye kilio ambacho siyo cha nduguye.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hujidai kufahamu kila kitu, au neno, wakati halifahamu vizuri. Mtu huyo hutaka aongee yeye tu, kwenye kila jambo.

Yeye huwadharau wengine. Ndiyo maana akikosea kitu fulani, watu husema kwamba, ‘kujitia kujua kwa mwana Ndile alilia kwenye kilio ambacho siyo cha nduguye.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kujitia kujua, kwenye kila neno, ili waweze kuwa na unyenyekevu wa kuwawezesha kujifunza vizuri, kutoka kwa wale wanaoelewa.

Yeremia 22:10.

Luka 23:28.

434. LUMUDA LO NG’WIYO UDULWISAGILWA

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile nimo go lumuda, ukubhanhu abho bhali kubhulugu. Ulumuda lugahangija masonga ayo gagalutagwa na bhanishi. Bhuli ng’wene uyo ali kubhulugu agabhizaga na lumuda lokwe, ulogugahangija amasonga geneyo, ulugalutwa.

Kuyiniyo lulu, idichiza umunhu uguja kubhulugu wisagilagwa lumuda lo ng’wiye, kunguno ulunulo ludung’wambilija jose jose. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘lumuda lo ng’wiyo udulwisagilwa.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajaga kumilimo yakwe, bho nduhu ugusola ijitumamilo ja nimo gunuyo. Umunhu ng’winuyo agisagilwaga jitumamilo ja ng’wiye, ukumilimo yakwe yiniyo.

Uweyi adamanile igiki, ijitumamilo ja ng’wiye jinijo, jidadulile ugung’wambilija, kunguno nu ng’wiye naajisanije ijinijo, igiki agujitumamila. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘lumuda lo ng’wiyo udulwisagilwa.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gujibhucha ijitumamilo jabho, ulu bhalije ukumilimo yabho, kugiki bhadule uguyitumama chiza, imilimo yabho yiniyo.

Mathayo 24:40-41.

Mathayo 16:27.

1 Wakorintho 9:25.

Ufunuo 2:10.

USITEGEMEE NGAO YA MWENZIO VITANI

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kazi ya ngao kwa wale walioko vitani. Ngao hiyo, huzuia mishale ilushwayo kutoka kwa maadui. Kila mmoja aliyeko vitani hutakiwa kuwa na ngao yake ili aweze kuizuia mishale hiyo.

Kwa hiyo basi, siyo vizuri kwa mtu kwenda vitani bila kuchukua ngao hiyo, akitegemea ngao ya mwenzake, kwa sababu, ngao hiyo, haitaweza kumsaidia kwa lolote.  Ndiyo maana watu humuonya mtu anayetegemea ngao hiyo, kwa kumwambia kwamba, ‘usitegemee ngao ya mwenzio vitani.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye, huenda kazini bila kuchukua vitendea kazi. Mtu huyo hutegemea vitendea kazi vya mwenzake.

Yeye hafahamu kwamba, vitendea kazi hivyo vya mwenzake, haviwezi kumsaidia yeye kwa sababu, hivyo ndivyo avitegemeavyo huyo mwenzake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘usitegemee ngao ya mwenzio vitani.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kubeba vitendea kazi vyao wakati waendapo kufanya kazi zao, ili waweze kuzitekeleza kazi hizo vizuri.

Mathayo 24:40-41.

Mathayo 16:27.

1 Wakorintho 9:25.

Ufunuo 2:10.

432. GWISAGILWA NG’HANGA YA KIMBULU

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile wisagiji bho nyama ya kimbulu. Uwisagiji bho kimbulu bhunubho, bhuli bho gwisagilwa ginhu ijo jidaliyagwa, kunguno ikimbulu ili nyabhu ya mumapolu, iyo idasugagwa na hangi idaliyagwa. Kunguno yiniyo lulu, ‘gwisagilwa ng’hanga ya kimbulu,’ mumho gwisagilwa nyama iyo idaliyagwa.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agisagilagwa ginhu, ijo jidadulile gung’wambilija, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo adulile nulu gwisagilwa bhukumilijiwa, ubho adadulile gubhulya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, uweyi olendela ‘gwisagilwa ng’hanga ya kimbulu.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwisagilwa ginhu ijo jidina solobho, ukuwikaji bhobho, kugiki bhadule ugujisagilwa ijo jidulile gubhambilija, ugujibheja chiza ikaya jabho.

Kumbukumbu la Torati 14:8-10.

Marko 7:2-4.

Marko 7:14-15.

Warumi 4:14.

KISWAHILI: KUTEGEMEA KANGA WA PAKA SHUME

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye utegemeaji wa nyama ya paka shume. Utegemeaji huo ni wa kutumaini kitu ambacho hakiliwi, kwa sababu paka shume ni paka wa polini ambaye hafugwi, wala haliwi.  Hivyo basi, ‘kutegemea kanga wa paka shume,’ maana yake ni kutumaini kupata nyama ambayo hailiwi.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule, ambaye hutegemea kitu ambacho hakiwezi kumsaidia maishani mwake. Mtu huyo aweza hata kutegemea sifa, ambayo hawezi kuila. Ndiyo maana watu husema kwamba, mtu huyo anapoteza wakati wake kwa ‘kutegemea kanga wa paka shume.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kutegemea kitu kisichokuwa na faida maishani mwao, ili waweze kutegemea kile kiwezacho kuwasaidia katika kuziendeleza vizuri familia zao.

Kumbukumbu la Torati 14:8-10.

Marko 7:2-4.

Marko 7:14-15.

Warumi 4:14.

431. NG’WIZA HONGO ADAPEJIWAGWA

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile munhu uyo ali nsese. Umunhu ng’wunuyo agacholaga milimo ya gutumama, kubhanhu abho bhali bhasabhi. Uweyi agazunijiyagwa uguitumama imilimo yiniyo, kunguno ali munhu owiza, uyo adulile guitumama chiza imilimo yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ng’wiza hongo adapejiyagwa.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagabhakaribhushaga chiza, abhanhu abho bhagacholaga milimo ya gutumama.

Abhanhu bhenabho bhagabhadililaga chiza abhatumami bhabho, bho gubhalipa gitumo bhidebhela, kunguno bhali bhatumami bhawiza. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayombaga giki, ‘ng’wiza hongo adapejiyagwa.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza bhanhu bha wiza, abho bhadulile guitumama imilimo chiza, na gubhadilila chiza abhatumami bha milimo yabho.

Yoshua Bin Sira 33:26-32.

KISWAHILI: MTUMWA HAFUKUZWI

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mtu ambaye ni mtumwa. Mtu huyo hutafuta kazi za kufanya kwa watu walio matajiri.

Yeye hukubaliwa kuzifanya kazi hizo, kwa sababu yeye ni mtu mwenye tabia njema, ambaye anao uwezo wa kufanya kazi hizo vizuri. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtumwa hafukuzwi.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale ambao huwakaribisha vizuri watu wanaotafuta kazi za kufanya. Watu hao huwajali wafanyakazi wao vizuri, kwa kuwalipa kama walivyokubaliana, kwa sababu ni watu wenye tabia njema. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtumwa hafukuzwi.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na tabia njema ya kuwawezesha kufanya vizuri kazi wapewazo, na kuwajali wafanya kazi wao.

Yoshua Bin Sira 33:26-32.

428. INZAGAMBA ULU YUPYENWA IGAZONGAGA

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhuzongu bho nzagamba iyo yapyenagwa. Inzagamba, igabhizaga nhyangamumku ulu itemile ung’widale.

Aliyo lulu, ulu yupyenwa niyagamba lingi, igazongaga noyi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘inzagamba ulu yupyenwa igazongaga.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo olintongeji o bhanhu, aho atali ugupejiwa. Umunhu ng’wunuyo agakindwa na ng’wiye abho wiza ubhuchaji, ukija uguchagulwa. Agingila ungi umunimo gokwe gunuyo.

Kuyiniyo lulu, uweyi nanghwe agazongaga guti ni nzagamba iyo yapyenwa yiniyo. Agamalaga ulubhango umuwikaji bhokwe, kunguno hamo obhitilaga yabhubhi abhanhu abho obhatongelaga. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘‘inzagamba ulu yupyenwa igazongaga.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhitila yawiza abhanhu abho bhalibhatongela, kugiki nulu bhaginga umubhotongeji, bhadule gwikala bho bhuyeji na bhanhu abho bhabhatongelaga.

Luka 15:13-16.

Daniel 4:30-33.

KISWAHILI: FAHARI AKISHINDWA NA FAHARI NG’WINGINE HUSONONEKA

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye kusononeka kwa fahari aliyeshindwa na fahari mwenzake kwenye kundi. Lakini basi, akizidiwa na fahari mwenzake, husononeka sana. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘fahari akishindwa na fahari mwingine husononeka.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye alikuwa kiongozi kablya hajafukuzwa. Mtu huyo alishindwa na mwenzake kwenye uchaguzi akaingia mwingine kwenye nafari yake.

Kwa hiyo basi, yeye naye husononeka kama yule fahari aliyeshindwa. Fahari huyo hukosa Baraka au furaha maishani mwake, kwa sababu pengine aliwatendea mabaya wenzake alipokuwa kiongozi. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘fahari akishindwa na fahari mwingine husononeka.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwatendea mema watu wanaowaongoza, ili wakiacha kazi hiyo ya uonngozi, waweze kuishi kwa furaha na watu waliowaongaza.

Luka 15:13-16.

Daniel 4:30-33.

427. GWAGULA GO NG’WANA BHUYEGI BHO BHABYAJI

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile bhuyegi bho bhabyaji, kunguno ya gwandya gwagula go ng’wana obho. Abhabyaji bhenabho ulu bhumona ng’wana obho alikula chiza, bho gwandya gwigasha, na gwagula bho weyi bhung’wene, bhagayegaga noyi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘gwagula go ng’wana bhuyegi bho bhabyaji.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhanhela chiza ung’wana obho, mpaga ubheja kaya yakwe, na gwandya gubhambilija.

Abhabyaji bhenabho bhagabhalangaga abhana bhabho higulya ya gutumama milimo yabho, kubhukamu bhatale, na gwikala chiza na bhanhu.

Ugwagula go ng’wana ng’wunuyo, yikolile nu gubhiza na bhukamu bho gutumama milimo yiniyo na gubhalanghana chiza abhabyaji bhakwe, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘gwagula go ng’wana bhuyegi bho bhabyaji.’

Ulusumo lunuyo lolanga bhanhu higulya ya gubhalela chiza abhana bhabho, kugiki, bhadule gubhiza na bhukamu bho gutumama milimo na gwikala chiza, na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Marko 10:13-16.

KISWAHILI: KUTAMBAA KWA MTOTO FURAHA YA WAZAZI

Chanzo cha methali hiyo chaangalia furaha ya wazazi, kwa sababu ya kuanza kutambaa kwa mtoto wao. Wazazi hao wakimuona mtoto wao anakua vizuri kwa kuanza kukaa na kutambaa yeye mwenyewe, hufurahi sana. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kutambaa kwa mtoto furaha ya wazazi.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu ambao wamemlea vizuri mtoto wao, mpaka akatengeneza mji wake, na kuanza kuwatunza wao wenyewe. Wazazi hao huwalea vizuri watoto wao kwa kuwafundisha kufanya kazi zao, kwa bidii kubwa, na kuishi vizuri na watu.

Kutambaa kwa mtoto kwafanana na kuwa na bidii ya kufanya kazi hizo, na kuwatunza wazazi wake, maishani mwake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kutambaa kwa mtoto furaha ya wazazi.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwalea vizuri watu wao, ili waweze kuwa na bidii ya kufanya kazi, na kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao.

Marko 10:13-16.

423. UBHEBHE ULIKALEMEJI

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhulemeji bho ng’wa munhu nebhe. Umunhu ng’wunuyo ulu utung’wa guja gujutumama nimo nebhe, agalemaga.

Uweyi adahamagwa na bhiye umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘ubhebhe ulikalemeji.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo obhalemela abhabyaji bhakwe. Umunhu ng’wunuyo adabhigwaga abhabyaji bhakwe bhenabho, ulu bhang’wila mhayo nebhe. Ulu bhanhugula higulya ya guleka ginhu jilebhe, uweyi agalemaga. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘ubhebhe ulikalemeji.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kubhakuja bhabyaji bhao, kugiki bhadule gupandika wikaji bho shigu ningi ukuwelelo, na bhuyeji bhutale ung’wigulu.

Mithali 19:13.

KISWAHILI: WEWE NI YULE ALIYESHINDIKANA

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye hali ya kushindikana kwa mtu fulani. Mtu huyo akitumwa kwenda kufanya kazi fulani hukataa.

Yeye hukataa kuonywa na wenzake maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘wewe ni yule aliyeshindikana.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ameshindikana kwa wazazi wake. Mtu huyo hawasikilizi wazazi wake, wakimwambia kufanya kitu fulani. Wakimuonya juu ya kuacha kufanya jambo fulani, yeye hukataa. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘wewe ni yule aliyeshindikana.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwaheshimu wazazi wao, ili waweze kuishi siku nyingi hapa duniani, na heri Mbinguni.

Mithali 19:13.