Sukuma Proverbs

459. NG’WANA WA NTEMI ADAJAGA BHUSESE

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhuji bho bhusese na kikalile ka bhana bha Ntemi. Abhanhu, akale bhajaga bhusese, abho bhadi bhatale umuchalo jabho.

Aliyo lulu, abhana bha bhatale bhali bhadajaga ubhusese bhunubho, kunguno nabho bhadulile gubhiza bhatale, aha shigu ijahabhutongi. Hunagwene abhanhu abhagayombaga giki, ‘ng’wana wa ntemi adajaga bhusese.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali ng’wana o ntale guti ntemi. Ung’wana ng’wunuyo adikomile uguja ubhusese, nulu guchola milimo iyo ikolile na bhusese, kunguno ali ng’wana o ntale. Gashinaga lulu, ung’wana o ntale nang’hwe ali ntale. Hunagwene abhanhu abhagayombaga giki, ‘ng’wana wa ntemi adajaga bhusese.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza ni kujo kubhatale bhabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele, nabhichabho, umuwikaji bhbho.

Yohane 15:15.

 Wagalatia 4:7

KISWAHILI: MTOTO WA MAFALME HAENDI UTUMWANI

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia uendaji wa utumwani, na maisha ya watoto wa mfalme. Hapo zamani, watu walipelekwa utumwani, hasa wale ambao hawakuwa viongozi wakubwa.

Lakini basi, watoto wa wafalme, hawakuenda utumwani kwa sababu nao wanaweza kushika nafasi ya ukubwa huo wa kuwa wafalme, kwenye siku za mbeleni. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtoto wa mfalme haendi utumwani.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mtoto wa kiongozi mkubwa, anayelingana na mfalme. Mtoto huyo hawezi kuchukuliwa kwenda utumwani. Wala hawezi kufanya kazi za watumwa, kwa sababu ni mtoto wa mkubwa. Kumbe mtoto wa mkubwa, naye ni mkubwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtoto wa mfalme haendi utumwani.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na heshima kwa watu wao, hasa wakubwa wao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Yohane 15:15.

 Wagalatia 4:7.

457. NG’HWAJA NG’HULYA AGALYA HA NSALE GUDI GOKWE

 Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhuli bho ng’wa ng’hwaja, muchalo ijo jidi jakwe. Umunhu ng’wunuyo olinyungi ogumana uja mumakaya ga muchalo umo oyungilaga.

Umo mubhuyungi bhokwe bhunubho, nose agalya ng’wigunguli ilo lidi lyakwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Ng’hwaja ng’hulya agalya ha nsale gudi gokwe.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nshiya, nulu ng’wibhi. Umunhu ng’wunuyo agalenganijiyagwa na Ng’hwaja ung’hulya, uyo agalya higunguli ilo lidi lyakwe, kunguno nang’hwe agalyaga ijo jidi jakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga umunhu ng’wunuyo giki, ‘Ng’hwaja ng’hulya agalya ha nsale gudi gokwe.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja bhushiya, na wibhi, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mithali 6:25-26.

 Waebrania 13:4.

 Yeremia 2:9.

KISWAHILI: NG’HWAJA MZURURAJI ALIKULA KWENYE KIJIJI KISICHOKUWA CHAKE

Chanzo cha methali hiyo chaangalia ulaji wa Ng’hwaja kwenye kijiji ambacho siyo chake. Mtu huyo alikuwa mzururaji ambaye alikuwa anakwenda kula kwenye miji ya watu vijijini.

Mwishowe, alikula kwenye kijiji kisichokuwa chake katika uzururaji wake huo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Ng’hwaja mzururaji alikula kwenye kijiji kisichokuwa chakwe.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mzinzi, au mwizi. Mtu huyo hulinganishwa na Ng’hwaja mzururaji aliyekula  kwenye kitongoji kisichokuwa chake, kwa sababu naye huyo, hula visivyokuwa vyake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Ng’hwaja mzururaji alikula kwenye kijiji kisichokuwa chakwe.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za uzinzi na wizi, ili waweze kuishi vizuri na watu wao, maishani mwao.

Mithali 6:25-26.

 Waebrania 13:4.

 Yeremia 2:9.

456. BHUZENGWANWA BHUGIDAHULILAGA MAKUBI

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kuwikaji bho bhazenganwa, abho bhagidahulilaga makubhi, ulu umo obho ogayiyagwa.

Abhanbhu bhenabho bhagigunanaga bho gwidahulila makubhi genayo, kunguno bhitogilwe. Hunagwene ulubhalilomba ginhu bhagayombaga giki, ‘bhuzenganwa bhugidahulilaga makubhi.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhitogilwe umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho bhagigunanaga bho gwiinha ginhu ijo umo obho ojigayiyagwa.

Abhoyi bhagalenganijiyagwa na bhuzenganwa ubho bhugidahulilaga makubhi, kunguno nabho bhagigunanaga bhuli ng’wene, uyo ugayiyagwa nulu jiliwa, abhiye bhadulile gung’winha. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagayombaga giki, ‘bhuzenganwa bhugidahulilaga makubhi.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witogwi, bho gwiyambilija bhuli ng’wene uyo ogayiyagwa ginhu jilebhe, kugiki bhadule gwikala bho bhuyegi pye abhose, umuwikaji bhobho.

Waebrania 13:16.

KISWAHILI: UJIRANI HUCHOTEANA MBOGA

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye maisha ya majirani wanaosaidiana, kwa kuchoteana mboga. Watu hao husaidiana kwa namna hiyo, kwa yule aliyekosa, ambaye huenda kuomba kwa majirani.

Wao hufanya hivyo kwa sababu ya upendo walio nao kwa kila mmoja wao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘majirani huchoteana mboga.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu, wale wanaopendana maishani mwao. Watu hao husaidiana kwa kupeana vitu mbalimbali, ambavyo mmoja wao ameishiwa.

Wao hulinganishwa na majirani ambao huchoteana mboga, kwa sababu nao husaidiana kila mmoja anayeishiwa vitu kama vila chukula, ambaye hupewa na wenzake anaowaomba. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, ‘majirani huchoteana mboga.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kusaidiana kila mmoja anayeishiwa kitu fulani, ili wote waweze kuishi kwa furaha, maishi mwao.

Waebrania 13:16.

455. MAKUNZA ADAJAGA NG’WAMASAGINGHI NG’WIYE

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile kikalile ka ng’wa makunja ako kali ka heke. Uweyi olialemile ugukaleka akikalile kakwe, ako kagang’wenheleja kubhiza masaginghi.

Umunhu ng’wunuyo oliadajaga ukuli masaginghi ng’wiye. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘makunja adajaga ng’wa masaginghi ng’wiye.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo adebhile igiki, bhuli ginhu jili na jimile jajo. Umunhu ng’wunuyo, agalenganijiyagwa na makunja uyo adajaga ng’wa masaginghi ng’wiye, kunguno nanghwe agajisomelaga iginhu giti numo jili, umujimile jajo.

Uweyi agikalaga akadimilile akajile kakwe kenako, guti nu makunja umo oliakadimililile akajile kakwe. Adajigaluchaga iginhu jinijo, kugiki jifade akimile kakwe uweyi, agajilekaga numo jili. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga, ‘makunja adajaga ng’wa masaginghi ng’wine.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyabhi, bho gujitumila chiza ijinhiwa jabho, kugiki bhadule kupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho.

Yohana 3:12.

1 Wakorintho 12:12.

KISWAHILI: MAKUNJA HAENDI KWA MASAGINGHI MWENZAKE

Chanzo cha methali hiyo chaangalia maisha ya makunja yalivyokuwa ya pekee. Yeye alikuwa hataki kuacha mwenendo wake huo wa maisha, ambao ulimfanya aitwe masaginghi, yaani mtu wa pekee.

Mtu huyo alikuwa haendi kwa masaginghi mwenzake, kwa maana ya kuiacha namna yake yakuishi, iliyompatia mafanikio mengi maishani mwake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘makunja haendi kwa masaginghi mwenzake.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule anayeelewa kwamba, kila kitu kina asili yake. Mtu huyo hulinganishwa na makunja asiyeenda kwa masaginghi mwenzake, kwa sababu naye huvisoma vitu hivyo katika asili yake, ili aweze kuuelewa ukweli wa vitu hivyo.

Yeye huwa havibadilishi vitu hivyo, vifuate alivyo yeye, bali huviacha vibaki vilivyo. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, ‘makunja haendi kwa masaginghi mwenzake.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na uhuru wa kuvitumia vizuri vipaji vyao, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao.

Yohana 3:12.

1Wakorintho 12:12.

454. WICHEMBA INGELE WANIJIMBA

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile bhuchembi bho ngele, ubhogubhajimba abhangi. Umunhu uyo alijinja ginhu ulu uichemba ingele iyo agapimilaga, aguyubhajimba abho bhalingulia. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘wichemba ingele wanijimba.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo aling’wiming’holo, umubhusuluja bhokwe. Umunhu ng’wunuyo agabhajimbaga abhanhu abho agabhajingijjga.

Uweyi agalenganijiyagwa na munhu uyo oyichemba ingele yakwe, kunguno, nanghwe abhagapunjaga abhaguji bha jikolo jakwe, bho nyashilimu. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘wichemba ingele wanijimba.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja wiming’holo, umubhusuluja bhobho, kugiki bhadizubhajimba abhaguji bha jikolo jabho.

Amosi 8:4-6.

 1 Wathesalonike 4:6.

ULIKIKATA KIPIMO UMENIPUNJA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia ukataji wa kipimo anachokitumia mtu katika biashara yake, kwa lengo la kuwapunja wateja wake.

Mtu akikikata kipimo chake hicho cha kufanyia biashara yake, atawapunja wale wanaonunua vitu vyake. Ndiyo maana watu hao wakigundua kwamba anawapunja kwa sababu ya kukipunguza kipimo chake, humwambia kwamba, ‘ulikikata kipimo umenipunja.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mchoyo katika uendeshaji wa biashara zake. Mtu huyo huwapunja wale anaowauzia vitu vyake, kwa kutumia ujanja wa namna mbalimbali.

Yeye hulinganishwa na mtu aliyekikata kipimo chake cha kufanyia biashara, kwa sababu, naye hutumia ujanja wa kuwapunja wale wanaonunua vitu vyake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘ulikikata kipimo umenipunja.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za uchoyo wa kuwapunja watu katika biashara zao, ili waache kuwadhulumu wateja wao.

Amosi 8:4-6.

1Wathesalonike 4:6.

450. NDUHU MHAYO NU MHAYO GULIHO

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kuwikaji bho bhanhu, na mihayo yabho iyo bhuli ng’wene, aliiganika umung’holo yakwe.

Umuwikaji bho bhanhu bhenabho, ulu bhalihoya bhagashoshaga giki, nduhu mhayo, aliyo gashinaga bhaliganika mhayo, umumioyo jabho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nduhu mhayo nu mhayo guliho.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo okenyiyagwa na ng’wiye, uyo agalekejaga bho mihayo duhu, aliyo umung’holo yakwe adalekejije.

Umunhu ng’wunuyo agalemaga nulu gulipwa nu ng’wiye uyo onkenyaga, kunguno ya giki, ongu onhekejaga. Aliyo lulu, umunhu  ng’wunuyo, agandyaga guyunhaya shibhi ukubhanhu, uyo onkenya ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nduhu mhayo nu mhayo guliho.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gufunya bhulekaja bho ng’hana, ukubhanhu abho bhabhakenya, kugiki bhadule gwikala bho mholele, na bhichabho bhenabho,  umuwikaji bhobho.

Mathayo 6:6:14-15.

 2 Wakorintho 2:10.

 Waefeso 4:32.

 Wakolosai 2:13.

 Wakolosai 3:13.

KISWAHILI: HAKUNA NENO NA NENO LIPO

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye maisha ya watu, na maneno yao yaliyomo ndani ya moyo wa kila mmoja. Maisha ya watu hao, yana maongezi ya kawaida yawapatiayo nafasi ya kuyaeleza yale yaliyomo mioyoni mwao.

Lakini watu hao, wakipewa nafasi ya kutoa mawazo yao, hujibu kwa kusema kwamba, hakuna neno wakati, maneno hayo yamo mioyoni mwao.  Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘hakuna neno na neno lipo.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye amekosewa na mwenzake, ambaye humsamehe mwenzake huyo, kwa maneno tu, lakini moyoni huwa bado ana hasira.

Mtu huyo, hukataa hata kupewa fidia kutoka kwa yule aliyemkosea, akidadi eti, amemsamehe. Lakini basi, mtu huyo huanza kumsema vibaya kwa watu, yule aliyemkosea. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘hakuna neno na neno lipo.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kutoa msamaha wa kweli kwa watu walio wakosea, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Mathayo 6:6:14-15.

 2 Wakorintho 2:10.

 Waefeso 4:32.

 Wakolosai 2:13.

 Wakolosai 3:13.

south-africa

 

449. GWISAGILWA NYAMA YIBUPU

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile wisagiji bho nyama yibupu. Inyama yiniyo ilindololo noyi, iyo igagulagwa bho hela ngehu duhu.

Kuyiniyo lulu, uyo aliisagilwe inyama yiniyo adudula ugwilya mpaga wiguta, kunguno ya bhudoo bhoyo bhunubho. Umunhu ng’wunuyo agitindikaga ugujichola iginhu ijo jilina solobho nhale, kunguyo ya ‘gwisagilwa nyama yibupu.’

Ulusumo lunulo lugalenganijjiygwa kuli munhu, uyo agisagilagwa ginhu ijo jidina solobho, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agalekaga uguitumama imilimo iyo ilina solobho, kunguno ya gwisagilwa ginhu jinijo ijo jidadulile nulu ugung’wambilija, umuwikaji bhokwe bhunubho.

Hunagwene agalenganijiyagwa na ‘gwisagilwa nyama yibupu,’ kunguno nang’hwe, wisagililwe ginhu ijo jidina solobho, umuwikaji bhokwe.

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gwisagilwa ginhu ijo jidulile gubhambilija ijinagujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho, kutinda kujimiza makanza gabho bho gulindila ginhu, ijo jidina solobho.

Warumi 8:25.

Zaburi 62:9.

2 Wakorintho 12:11.

KISWAHILI: KUTUMAINI NYAMA YA KONGOSHO

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia hali ya kutumaini nyama ya kongosho. Nyama hiyo ni ndogo sana na nyepezi, ambayo hununuliwa kwa bei ya chini sana.

Kwa hiyo, mtu yule anayeitumaini nyama hiyo hawezi kuila mpaka akatosheka. Mtu huyo, hujichelewesha kutafuta kitu ambacho kinathamani kubwa, kwa sababu ya ‘kutumaini nyama ya kongosho.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutumaini kupata au hutegemea kitu kisicho na thamani katika maisha yake.

Mtu huyo, huacha kufanya kazi za maana, ambazo zinathamini, kwa sababu ya kutumaini kitu hicho ambacho, hakiwezi kumsaidia katika maisha yake.

Ndiyo maana, watu humlinganisha na ‘kutumaini nyama ya kongosho,’ kwa sababu naye hutegemea kitu kisicho na faida maishani mwake.

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kutumaini kitu ambacho chaweza kuwasaidia katika kuzijenga vizuri familia zao, maishani mwao, badala ya kupoteza muda wao, kwa kutegemea vitu visivyoweza kuwasaidia katika kuziendeleza familia hizo.

Warumi 8:25.

Zaburi 62:9.

2 Wakorintho 12:11.

meat-cow1