Sukuma Proverbs

835. ULU UMOGA NG’WANA NZWILI JA HA WELELE NANG’HWE ALAGUMOJA NZWI JA KUBHUNAMHALA.

Umunhu ulu ubyala ng’wana agamanaga ujimoja inzwili ja ng’wana okwe ng’wunuyo, ulu jakula. Aliyo lulu, umyaji ng’wunuyo, ulu unamhala, nulu ulu ugiguluha, agazwaga nzwi ijo jigamogagwa nu ng’wana okwe ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “ulu umoga ng’wana nzwili ja hawelele nang’hwe alagumoja nzwi ja kubhunamhala.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhabyaji na bhana bhabho, abho bhagikalaga na bhumo bho gwiyambilija chiza, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhagabhizaga na bhutogwa bho gwigunana bhuli ng’wene uyo opandikaga makoye, kunguno ya bhumo bhobho ubho bhugbhinhaga ilange lwa gwikala bhanumanile makanza gose. Abhoyi bhagabhalangaga na bhichabho inzila ja gwikala ni nilange linilo ilya gwiyambilija kihamo, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga nu wimogi bho myaji na ng’wana okwe, kunguno nabhoyi bhagikalaga na bhumo bho gwiyambilija uguginja amakoye gabho, nu guyitumama imilimo yabho, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “ulu umoga ng’wana nzwili ja hawelele nang’hwe alagumoja nzwi ja kubhunamhala.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhabyaji na bhana bhabho higulya ya gubhiza na bhumo bho gwiyambilija chiza umulikanza lya mayange, nu mumilimo yabho, kugiki bhadule gupandika wasa bho gugamala wangu amakoye gabho.

Yashua Bin Sira 3:12-14.

Wakolosai 3:20-21.

Waefeso 6:4.

KISWAHILI: UKIMNYOA MTOTO  NYWELE ZA UTOTONI NAYE ATAKUNYOA MVI ZA UZEENI.

Mtu akizaa mtoto huwa ana mnyoa nywele zake mtoto huyo kila zinapokua. Lakini basi, mzazi huyo akizeeka, huwa anaota mvi ambazo huwa zinanyolewa na mtoto wake huyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, “ukimnyoa mtoto nywele za utotoni naye atakunyoa mvi za uzeeni.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa wazazi na watoto wao, ambao huwa na umoja wa kusaidiana vizuri, katika maisha yao. Watu hao, huwa wanaupendo wa kuendelea kusaidiana kila mmoja wao kwa sababu ya ushirikiano wao mzuri walio uliyojengwa kwenye malezi mema. Wao huwafundisha wenzao njia za kuendelea kuishi katika malezi hayo mema ya kusaidiana kuyatatua matatizo yao kwa pamoja, katika maisha yao.

Watu hao, hufanana na ushirikiano wa mtoto na mzazi katika kunyoana, kwa sababu nao huwa na ushirikiano wa kusaidiana kwa pamoja katika kuyatatua matatizo yao, maishani mwao. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, “ukimnyoa mtoto nywele za utotoni naye atakunyoa mvi za uzeeni.”

Methali hiyo, hufundisha wazazi na watoto juu ya kuwa na ushirikianao wa kusaidiana vizuri katika matatizo, na katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kupata nafasi ya kuyamaliza mapema matatizo hayo kwa ajili ya kuzijenga vizuri familia zao.

Yashua Bin Sira 3:12-14.

Wakolosai 3:20-21.

Waefeso 6:4.

braid-african-

kenya-school

mother-

834. UJIDUBHUMBA NGUMI KIHAMO NIWE.

Ulusumo lunulo, lulemejije bhubhumbi bho ngumi kihamo niwe. Ubhubhumbi bho ngumi bhunubho, bhuli bho gudimilila liwe na guhadikija kulikumbanija bho nkono gumo uyo gugasadyaga, kunguno ya bhudamu bho liwe linilo.

Kuyiniyo lulu, unkono gunuyo gugadumaga uponya ingumi yiniyo, kunguno ya guminyiwa ni liwe linilo na gugwinha nimo goguliluta iliwe linilo. Ung’winikili nkono gunuyo, agahuganyiwaga ni milimo iyo ilibhili yiniyo, gwandija ugoguponya iliwe nu goguponya ingumi yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ujidubhumba ngumi kihamo niwe.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agadimaga milimo ibhili iyo idikolile ku likanza limo, iyo agayihadikijaga ikole bho nguzu, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agasanjasanjaga mihayo ibhili iyo idikolile bho guyihadikija ikole, umuwikaji bhokwe. Uweyi agadumaga ugupandika amatwajo amingi, kunguno  ya gutumama milimo ibhili iyo idajilanijije, ku likanza limo, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo ubhumbaga ngumi kihamo niwe, kunguno nuweyi agadimaga milimo, nulu mihayo ibhili iyo idikolile ku likanza limo, iyo agayihadikijaga ikole bho nguzu, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ujidubhumba ngumi kihamo niwe.”

Ulusumo lunulo, lolemeja bhanhu higulya ya kutumama milimo ibhili iyo idikole kuli kanza limo, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umubhutumami bhobho.

Mathayo 6:24.

Luka 16:13.

KISWAHILI: USIFUMBATE NGUMI PAMOJA NA JIWE.

Methali hiyo, hukataza ufumbataji wa ngumi pamoja na jiwe. Ufumbataji huo wa ngumi, ni wa kushikilia jiwe na kulazimisha kulikumbatia kwa mkono mmoja, ambao huuma kwa sababu ya ugumu wa hilo jiwe.

Kwa hiyo basi, mkono huo hushindwa kutupa ngumi hiyo, kwa sababu ya kuumizwa na jiwe hilo, na hushindwa kufanya kazi ya kulitupa jiwe hilo. Mwenye mkono huo, huchanganywa na kazi hizo mbili ambazo ni kutupa ngumi na kutupa jiwe kwa wakati mmoja. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “usifumbate ngumi pamoja na jiwe.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hushiga kazi mbili zisizofanana kwa wakati mmoja, ambazo huzilazimisha zifanane kwa nguvu, katika maisha yake. Mtu huyo, huchanganya maneno mawili ambayo hayafanani kwa kuyalazimisha yafanane, katika maisha yake. Yeye hushindwa kupata mafanikio mengi katika utekelezaji wa majukumu yake, kwa sababu ya kushika mambo mawili yasiyofanana kwa wakati mmoja, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyefumbata ngumi pamoja na jiwe kwa wakati mmoja, kwa sababu naye hushika kazi mbili zisizofanana kwa wakati mmoja, maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “usifumbate ngumi pamoja na jiwe.”

Methali hiyo, hukataza watu juu ya kushika mambo mawili yasiyofanana kwa wakati mmoja, katika maisha yao, ili waweze kupata maendelea mengi, katika utekelezaji wa majukumu yao.

Mathayo 6:24.

fist-

boxer-

stone-age-

         

833. KANUNGU KA MINZI KAGAJAGA UKO KAFUMILE.

Oliyohi munhu uyo oliadafunyaga ijikolo jakwe ukubhiye. Umunhu ng’wunuyo, wiganikaga giki adalapandika makoye, umukikalile kakwe. Lushigu lumo, agagayiwa minzi aha kaya yakwe, ugalomba ha bhazenganwa bhakwe aliyomba, “nigunanagi minzi nagayiyagwa gete agagung’wa.”

Abhazenganwa bhakwe bhagashosha, “dudugwinha aminzi ayise kunguno ubhebhe udabhinhaga abhiyo abho bhali na makoye.” Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “kanungu ka minzi kagajaga uko kafumile.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo adabhambilijaga abhiye abho bhali na makoye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agalemaga ugwikala kihamo nabhiye, kunguno ya wiming’holo bhokwe. Uweyi agalemaga ugubhambilija abhanhu abho bhagajaga gujunomba bhugunanwa bhokwe ubho bhudulile kubhingija amakoye gabho genayo.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo olemaga ugufunya ijikolo jakwe kubhiye abho bhanombaga, kunguno nuweyi adabhambilijaga abhiye abho bhali na makoye, umukikalile kakwe. Uweyi agagayiyagwa umunhu uo gung’wambilija ulu opandikaga makoye, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “kanungu ka minzi kagajaga uko kafumile.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wizang’holo bho gubhambilija abhichabho abho bhagapandikaga mayange, umukikalile kabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Matendo ya mitume 2:44-45.

KISWAHILI: CHUNGU CHA MAJI HUENDA KINAKOTOKA.

Alikuwepo mtu mmoja ambaye alikuwa hatowi vitu alivyo navyo kwa wenzake. Mtu huyo, alifikiri kwamba hatapata matatizo, katika maisha yake. Siku moja, aliishiwa maji kwenye familia yake, akaenda kuomba kwa majirani zake akisema, “nisaidieni maji ya kunywa nimeishiwa kabisa.”

Majirani zake walijibu, “hatukupi maji sisi kwa sababu wewe huwa huwapi wenzako waliokumbwa na matatizo.” Ndiyo maana watu husema kwamba, “chungu cha maji huenda kinakotoka.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa hawasaidii wenzake waliokumbwa na matatizo, katika maisha yake. Mtu huyo, hukataa kuishi pamoja na wenzake kwa sababu ya uchoyo wake huo. Yeye hukataa hata kuwasikiliza wale wanaomuomba msaada wake uwezao kuwaondolea matatizo yao.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyekataa kutoa vitu vyake kwa wenzake wanaomuomba, kwa sababu naye huwa hawasaidii wenzake walioko kwenye matatizo. Yeye hukosa watu wa kumsaidia anapopata matatizo, maishani mwake.Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “chungu cha maji huenda kinakotoka.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na ukarimu wa kuwasaidia wenzao waliokumbwa na matatizo, katika maisha yao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

Matendo ya mitume 2:44-45.

pot water

pot water1

832. NVA IYO ILINANYAMA MNOMO IDAYOGANYAGA.

Inva ulu yusola nyama igaidimilaga bho guyiluma bho mino gayo. Inva yiniyo, igayichalaga inyama yiniyo bho sele uko yijile, kunguno igogohaga guyigwisha ulu yasama bho guyoganya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “nva iyo ilina nyama mnomo idayoganyaga.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu bhasabhi bha jikolo, abho bhagabhibhaga abhahabhi, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhagabhibhaga abhichabho ukunhu bhahumulile sele kugiki bhadizumanyika. Abhoyi, bhagikalaga bhalemile ugujijimija isabho jinijo, kunguno bhagikalaga bhabhanile abho bhagabhibhilaga. Giko lulu, bhagajisolaga ijikolo ja bhichabho jinijo, bhibhisa bho guhumula sele, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga ni nva iyo idayoganyaga ulu yalumaga nyama umunomo goyo, kunguno nabhoyi bhagahumulaga sele ulu bhasolaga jikolo ja bhichabho, umukikalile kabho. Hunagwene bhagabhawilaga abhanhu giki, “nva iyo ilina nyama mnomo idayoganyaga.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka gwibha sabho ja bhichabho bho kujilang’hana chiza isabho ijo bhalinajo, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Luka 16:19-21.

KISWAHILI: MBWA MWENYE MNOFU MDOMONI HAPIGI KELELE.

Mbwa akichukua nyama huishikiria kwa meno yake. Mbwa huyo, huipeleka nyama hiyo kule aendako akiwa kimya kwa sababu ya kuogopata kuiangusha akiachama kwa kupiga kelele. Ndiyo maana watu husema kwamba, “mbwa mwenye mnofu mdomoni hapigi kelele.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale waliona mali ambao huwaibia maskini, katika maisha yao. Watu hao, huwaibia maskini hao huku wakiwa kimya ili wasije wakajulikana. Wao huo hawataki kuziachilia mali za watu hao maskini kwa sababu ya kujijali wao wenyewe zaidi kuliko wenzao, maishani mwao. Hivyo wao huwaibia wenzao hao maskini na kujificha kwa kukaa kimya, katika maisha yao.

Watu hao, hufanana na yule mbwa asiyepiga kelele akiwa na nyama mdomoni mwake, kwa sababu nao huwaibia maskini hao na kukaa kimya wakiwa nazo mali hizo. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, “mbwa mwenye mnofu mdomoni hapigi kelele.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya wizi kwa kuzitunza vizuri mali walizo nazo, katika maisha yao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Luka 16:19-21.

dog--4

dog--3

 

 

831. MBULI IYO IDAFULAGA MAFA AGALIBIHI NAYO NG’HALILO KULYA MALWA.

Imbuli igalyaga mafa ayo galibihi nayo aho agikalaga. Aliyo lulu, imbuli iyo idafulaga amafa genayo, igajaga gujugalya ayo gali kule nayo. Amafa genayo, gagabhizaga ga mbuli jingi ijo jigayilemejaga imbuli yiniyo bho gwikenya nayo. Hunagwene abhanhu bhagayomgaga giki, “mbuli iyo idafulaga mafa agalibihi nayo ng’halilo gulya malwa.”

Ulusumo lunulo, lugalenanijiyagwa kuli munhu uyo adafulaga ni jikolo ijo alijo, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agajilekagaga ijikolo jakwe ogasola ja bhangi, kunguno ya lwaha lokwe lunulo, ulo gwikumva sabho ja bhiye. Abhinikili bha jikolo jinijo, bhaganemejaga ugujisola mpaga nose bhikenya nang’hwe. Uweyi agaikenagulaga ikaya yakwe bho guyenhela mamihayo ga sagala, kunguno ya bhujidafula bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni mbuli iyo yalidafulaga amafa gayo, kunguno nuweyi adafulaga ijikolo ijo alinajo, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “mbuli iyo idafulaga mafa agalibihi nayo ng’halilo gulya malwa.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka lwaha lo gwikumbwa jikolo ja bhichacho, umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gujibheja bho gujilela chiza ikaya jabho, umukikalile kabho.

Luka 15:12-16.

KISWAHILI: MBUZI ASIYERIDHIKA NA NYASI ZILIZOKO KARIBU NAYE KULA MAPIGANO.

Mbuzi hula nyazi ambazo ziko karibu naye pale alipo. Lakini basi, mbuzi yule aliyetosheka na nyazi hizo, huenda kula zile zilizoko mbali naye. Nyazi hizo, huzuiliwa na mbuzi walioko kwenye maeneo hayo kwa kupigana na mbuzi huyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, “mbuzi asiyeridhika na nyazi zilizoko karibu naye hula mapigano.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa hatosheki na mali alizonazo, katika maisha yake. Mtu huyo, huziacha mali zake hizo na kwenda kuchukua mali za wenzake kwa sababu ya tamaa yake mbaya aliyo nayo. Wenye mali hizo, humzuia kuzichukua mpaga kufikia hatua ya kupigana naye.  Yeye huikaribu familia yake kwa kuiletea ugonvi wa hovyo unaosababishwa na tamaa yake hiyo mbaya, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule mbuzi asiyetosheka na nyazi zake, kwa sababu naye huwa hatosheki na vitu vyake, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mbuzi asiyeridhika na nyazi zilizoko karibu naye hula mapigano.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuachana na tamaa za kuchukua mali za wenzao, katika maisha yao, ili waweze kuzilea vizuri familia zao, maishani mwao.

Luka 15:12-16.

goats-

goats-1

goats-2