Sukuma Proverbs

991. HAMBO HAMBO GWIGUMHA GUGULU GUKILA GWIGUMHA KULULIMI.

Olihoyi munhu uyo agigumha gugulu ulab’uka. Umunhu ng’wunuyo, agagulagula ugugulu gokwe gunuyo bho gugukandila minzi maseb’u mpaga gupila kunguno ya bhudiliji bho mmili gokwe bhunubho. Uweyi agapandika bhageni bhingi abhagungisha aho wigunha henaho. Hunagwene agabhawila giki, “hambo hambo gwigumha gugulu gukila gwigumha kululimi.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agayombaga mihayo yakwe bho witegeleja bhutale, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agamanile amakoye ayo gagenhelejiyagwa na lulimu ulu munhu uyomba mihayo mibhi ukubhiye, kunguno imihayo yiniyo yigabhaminyaga bhanhu bhingi. Abhangi bhagashidakagwa kunguno ya kuyomba mihayo yagubhaminya bhichabho yiniyo, iyo bhagayiyomba bho gugayitegeleja. Uweyi agikalaga na bhanhu chiza kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umukayombele kakwe.

Umunhu ng’unuyo, agikolaga nuyo agigumha gugulu ugulagula bho witegeleja bhutale mpaga gupila, kunguno nuweyi agayombaga mihayo yakwe bho witegeleja bhutale, umumahoya gakwe genayo. Hunagwene agabhawilaga abhanhu bhakwe giki, “hambo hambo gwigumha gugulu gukila gwigumha kululimi.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuyomba mihayo yabho bho witegeleja bhutale, kugiki bhadule gujilang’hana chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Yakobo 3:5-6.

Waefeso 4:29.

1Petro 3:10-11.

Zaburi 50:14-20.

KISWAHILI: NI AFADHALI KUJIKWAA MGUU KULIKO KUJIKWAA ULIMI.

Alikuwepo mtu aliyejikwaa mguu wake mpaka ukaumia. Mtu huyo, aliuuguza mguu wake huo kwa kutumia maji ya moto mpaka ukapona, kwa sababu ya umakini wake mkubwa wa kuujali mwili wake huo. Yeye alipata wageni wengi wa kumsalimu na kumpa pole kwa kuumia mguu wake huo. Ndiyo maana aliwaambia kwamba, “ni afadhali kujikwaa mguu kuliko kujikwaa ulimi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule anayeongea maneno yake kwa umakini mkubwa, katika maisha yake. Mtu huyo, anazifahamu hasara za kuutumia ulimi kwa kusema maneno mabaya kwa wengine, kwa sababu maneno hayo huwaumiza watu wengi. Wengine hushitakiwa kwa sababu ya kuongea maneno yaliyowaumiza wengine katika maisha yao. Yeye huishi na watu vizuri kwa sababu ya umakini wake huo katika kuongea maneno yake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyejikwaa mguu wake akauuguza kwa umakini mkubwa mpaga ukapona, kwa sababu naye huongea maneno yake kwa umakini mkubwa ili asije akawaumiza wenzake, katika maongezi yake. Ndiyo maana huwaambia watu wake kwamba, “ni afadhali kujikwaa mguu kuliko kujikwaa ulimi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuongea maneno yao kwa umakini mkubwa, ili waweze kuzilinda vizuri familia zao, maishani mwao.

Yakobo 3:5-6.

Waefeso 4:29.

1Petro 3:10-11.

Zaburi 50:14-20.

990. B’AKONGI B’ALIHO B’AB’ULILWA GUDUHU.

Ulusumo lunulo, lwandija kubhanhu abho bhankogaga ng’wana uyo olilaga. Abhanhu bhenabho bhikomejaga ugunhumuja ung’wana ng’wunuyo, bho nduhu uguyimana inguno iyo olililaga, kunguno oliadayiyombaga. Abhoyi bhagagayiwa uogumb’ulila kunguno ya bhuliji bhokwe bhunubho ung’wana ng’wunuyo. Hunagwene bhagayomba giki, “b’akongi b’aliho b’ab’ulilwa guduhu.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agapandikaga makoye ochilwa mpaga wandya gulima, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, ulu upandika amakoye, bhanhu bhingi bhagajaga ugujumkonga kunguno ya bhutogwa bhobho ukuli weyi. Abhoyi bhagadumaga ugunshidaka UMulungu uyo adulile kunsola munhu oseose, kunguno ya bhudula bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu ng’wana uyo okongagwa na bhakongi bhakwe, kunguno nuwei agapandikaga makoye wandya gulila mpaga opandika bhakongi bha gunhumuja. Hunagwene abhakongi bhenabho, bhagayombaga giki, “b’akongi b’aliho b’ab’ulilwa guduhu.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gugabokela amakoye gabho bho kunzunya Mulungu, kugiki bhadule gwilunguja chiza umumayange gabho genabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 3:1-3.

Luka 21:35-36.

Wafilipi 1:21.

Ayubu 1:21-21.

Ufunuo 14:13.

Ayubu 7:7-9.

Ayubu 7:15-16.

KISWAHILI: WENYE KUMTULIZA WAPO WENYE KULAUMIWA HAWAPO.

Methali hiyo, ilianzia kwa watu waliokuwa wakinyamazisha mtoto aliyekuwa akiliwa. Watu hao, walijibidisha kumtuliza mtoto huyo bila kufahamu sababu ya kulilia kwake kwa sababu ya yeye kutoitaja. Wao walikosa wa kumlaumu kwa sababu ya kuendelea kulia kwake mtoto huyo. Ndiyo maana walisema kwamba, “wenye kumtuliza wapo wenye kulaumiwa hawapo.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hupata matatizo ya msiba na kuanza kulia, katika maisha yake. Mtu huyo, akipata msiba, hupata watu wengi wa kumtuliza kwa sababu ya upendo wao kwake. Wao hukosa wa kumshitaji kwa sababu ya imani yao kwa Mungu mwenye uwezo wa kufanya lolote atakalo kwa viumbe wake.

Mtu huyo, hufanana na yule mtoto aliyepata watulizaji alipokuwa akilia, kwa sababu naye hupata watulizaji hao anapopata matatizo mbalimbali yakiwemo yale ya msiba. Ndiyo maana watulizaji hao husema kwamba, “wenye kumtuliza wapo wenye kulaumiwa hawapo.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kupokea mapenzi ya Mungu kwa kumwamini Yeye aliyewaumba, ili waweze kufarijiana vizuri, katika misiba itokeayo maishani mwao.

Mathayo 3:1-3.

Luka 21:35-36.

Wafilipi 1:21.

Ayubu 1:21-21.

Ufunuo 14:13.

Ayubu 7:7-9.

Ayubu 7:15-16.

989. DUJAGI DUGITUJE MBILU.

Ulusumo lunulo, lwingilile kubhanhu abho bhikomikaga kuja gujituja mbilu. Imbilu jili ng’honge ja bhugali. Ugwituja mbilu mumho gwikumhya ng’honge ulu bhalibhulya ubhugali bhunubho.

Gashinaga lulu, abhanhu bhenabho bhikomikaga gujulya bhugali, kunguno ulu bhalilija ilikubhi jidulile gwikumya ing’honge jabho, iki bhagajilanijaga moyi. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagikomikaga giki, “dujagi dugituje mbilu.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu bhanhu abho bhagalyaga jililwa bho gupuganila, umukikalile kabho. Abhanhu bhanebho, bhagabhizaga na nhungwa ja bhulaku bho jiliwa kunguno ya gugayiwa ililange ilya gulwa bho gwishib’ila, chiza. Abhoyi bhagapuganilaga ugulya ijiliwa kunguno ya bhulaku bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga nabho bhikomikaga gujituja ng’honge, kunguno nabho bhagitujaga amakono gabho ulu bhalilya bho gupuganila ijiliwa, umukikalile kabho. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagiwilaga giki, “dujagi dugituje mbilu.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gub’iza ni lange lya gulya nilange liza ijiliwa bho nduhu ugupuganila, kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho.

Luka 22:14-17.

Yohana 6:26-27.

KISWAHILI: TWENDENI TUKAGONGESHANE TONGE.

Methali hiyo, ilianzia kwa watu waliokuwa wakialikana kwenda  kugonganisha tonge. Tonge ni kipande cha ugali anachokiandaa mlaji kwa ajili ya kuchotea mboga kwenye chombo iliyomo. Kugonganisha tonge ni ulaji wa kutumia tonge hiyo kuchota mboga wakati wa kula ugali. Kumbe watu hao walikuwa wakialikana kwenda kula chakula au kula ugali, kwa sababu wakati huo wanaweza kugonganisha tonge wanapoichota hiyo mboga. Ndiyo maana watu hao waliakana kwa kusema kwamba, “twendeni tukagongeshane tonge.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale wanaokula chakula kwa kunyang’anyana, katika maisha yao. Watu hao, wana tabia ya ulafi wa kula chakula, kwa sababu ya kukosa maadili ya kula chakula hicho kwa heshima ya kupeana zamu vizuri. Wao hula chakula hicho kwa kunyang’anyana hivyo, kwa sababu ya ulafi wao huo, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale waliokuwa wakialikana kwenda kugonganisha tonge, kwa sababu nao hula chakula kwa kunyang’anyana hivyo, katika maisha yao. Ndiyo maana hualikina kwa kusema kwamba, “twendeni tukagongeshane tonge.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na maadili ya kula chakula wa heshina bila kunyang’anyana, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Luka 22:14-17.

Yohana 6:26-27.

988. KENAKO HA KAMANILO.

Ulusumo lunulo, luhoyelile higulya ya kamanilo. Akamanilo kenako jili jimanyikijo ja hape iji jigengelekile kunguno jili jagulolela bhuli munhu uyo ulolela koyi. Ijoyi jigang’wambilija nulu munhu uyo alija lugendo bho gwinhiwa lumeng’ho ulo lulihoyi kunguno lugikalaga lumanyikile ukubhanhu abho bhagikalaga koyi. Hunagwene abhanhu bhayombaga giki “kenako ha kamanilo.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina nhungwa ja wiza ijo jili lumeng’ho lukwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga amanyikile uku abhanhu bha umuchalo jakwe, kunguno ya nhung’wa ja gubhagunana abhiye abho bhali na makoye. Uweyi agikalaga na bhageni bhingi aha kaya yakwe, kunguno ya lumeng’ho lokwe lunulo, ulo gwikala na bhanhu chiza, umuchalo jakwe jinijo.

Inhungwa ijawiza jinijo, jikolile nuyo alina jimanyikijo ja gubhambilija bhanhu ugumpandika wangu, kunguno ni joyi jigang’wambilija umunhu uyo alinajo, ugushigilwa wangu na bhageni bhakwe. Hunagwene abhanhu bhagajiyombaga giki, “kenako ha kamanilo.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kubhiza na nhungwa jawiza bho gubhambilija abho bhalina makoye, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya yabho, umuwikaji bhobho.

Luka 6:43-45.

2Wakorintho 12:12.

KISWAHILI: HIKI NDICHO KIJULISHO.

Methali hiyo, huongelea juu ya kijulisho. Kijulisho hicho, ni kitambulisho cha wazi ambacho kinajulikana kwa sababu ya kumuonesha mtu jinsi alivyo alinayekiona. Chenyewe humsaidia hata mtu aliyeko safarini kukitumia kama alama ya kumfikisha kwa haraka kule aendapo kwa sababu ya kujulikana kwake kwa watu wanaoishi huko. Ndiyo maana watu husema kwamba, “hiki ndicho kijulisho.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana tabia njema ambayo ni kitambulisho chake, katika maisha yake. Mtu huyo, huishi na watu vizuri katika kijiji chake kwa sababu ya tabia yake hiyo ya kuwasaidia wenzake walio na matatizo. Yeye huishi na wageni wengi kwenye familia yake kwa sababu ya kitambulisho chake hicho, cha kuishi na watu vizuri, katika kijiji chake hicho.

Tabia hiyo njema, hufanana na kile kijulisho kilichomsaidia msafiri kufika haraka alikokuwa akienda, kwa sababu nacho, huwasaidia watu kumfikia haraka yule aliye nacho. Ndiyo maana watu husema kwamba, “hiki ndicho kijulisho.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na tabia njema ya kuwasaidia wenzao walioko kwenye matatizo, ili waweze kuziendeleza vizuri, familia zao, maishani mwao.

Luka 6:43-45.

2Wakorintho 12:12.

985. JAWIB’I JIDASAB’ILAGWA.

Olihoyi munhu uyo agib’a hela ujituula mumhinda yakwe. Umunhu ng’wunuyo, agandya lugendo lo guja kaya. Aho oshiga ikaya agachala nkono umumhinda yakwe kugiki ajilole ihela jinilo, ujigayiwa kunguno agajigumila mu nzila bho nduhu ugamana uweyi. Gashinaga ihela jinijo, agajigumila haho ojib’ilaga mpaga ujikuga ung’winikili ojo. Hunagwene abhanhu bhagang’wila ung’wib’i ng’wunuyo giki, “jawib’i jidasab’ilagwa.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agib’aga jikolo ijo jidang’wenhelaga solobho yoseyose, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agib’aga jikolo ja bhanhu ogajitumamila sagala duhu kunguno adajinogelile. Uweyi agikalaga ukoya na nzala bhuli makanza kunguno ya gugayiwa jilila ijaguilisha  kaya yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agib’a hela ujigwisha haho ujib’ilaga mpaga jukugwa nu ng’winikili ojo, kunguno nuwei agajikenagulaga sagala ijikolo ijo agajib’aga, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “jawib’i jidasab’ilagwa.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja wib’i bho gwigulambija gutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule gupandika bhusab’i umuwikaji bhobho.

Kutoka 20: 15.

Mithali 15:9-10.

Mithali 16:8.

KISWAHILI: ZA KUIBA HAZITAJIRIKIWI.

Alikuwepo mtu aliyeiba hela na kuiweka mfukoni mwake. Mtu huyo, alianza safari ya kuelekea nyumbani. Alipofipa nyumbani kwake, alipeleka mkono mfukoni ili kuikagua hiyo hela, akaikosa, kwa sababu ilidondoka bila ya yeye kufahamu. Kumbe hela hiyo ilidondokea pale alipoiibia mpaka mwenye nayo, akaiokota. Ndiyo maana watu walimuambia yule mwizi kwamba, “za kuiba hazitajirikiwi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule anayeiba vitu ambavyo havimletei faida yoyote, katika maisha yake. Mtu huyo, huiba vitu vya watu na kuvitumia hovyo, kwa sababu hakuvitolea jasho. Yeye huishi kwa kusumbuliwa na tatizo la njaa kwenye familia yake, kwa sababu ya kukosa chakula cha kuilisha famalia yake hiyo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeiba hela akaidondosha mpaga mwenye nayo akaiokota, kwa sababu naye huvitumia hovyo vitu alivyoviiba, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “za kuiba hazitajirikiwi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya wizi kwa kujibidisha kufanya zao vizuri, ili waweze kupata utajiri, maishani mwao.

Kutoka 20: 15.

Mithali 15:9-10.

Mithali 16:8.