Sukuma Proverbs

568. IZUMO LIGALANDAGA.

Imbuki ya lusumo lunulo, ilolile izumo. Ilizumo linilo, bhuli bhubhi ubho bhugampandika umunhu uyo wita mihayo ibhengwe kuli myaji okwe, nulu kuli ntale ungi uyo adimilile wasa bho myaji okwe.

Uyo ozung’wa ng’wunuyo, agitaga mihayo ya bhubhi, iyo abhagalekeja na bhanhu bhakwe, kunguno ya gwilanga nhungwa jabhubhi gubhitila kuli weyi. Hunagwene abhanhu, bhagayombaga giki, ‘izumo ligalandaga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ozung’wa na ntale okwe, kunguno ibhengwe ilo ong’witila. Umunhu ng’wunuyo, agigalaga na miganiko mabhi, kunguno ya kulema kulomba bhulekejiwa bho bhuhubhi bhokwe, ukuli ntale okwe ng’wunuyo.

Uweyi opandika izumo ilo ligalandaga guti lya Adamu nu Eva, abho bhagamhubhila UMulungu, ubhazuma. Ilizumo linilo ligabhashigilaga abhanhu, kunguno ya bhuhubhi bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘izumo ligalandaga.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka gubhitila ibhengwe abhatale bhabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika mbango ja gwikala bho mholele na bhichobho, na gugwasha matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Mwanzo 3:13-17.

Warumi 3:23.

2Petro 2:14.

KISWAHILI: LAANA HUENEA.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia kuenea kwa laana. Laana hiyo, ni ubaya unaompata mtu mwenye maneno au matendo ya dharau kwa mzazi wake, au mtu mwingine ambaye hushika nafasi ya mzazi wake.

Mtu huyo aliyelaniwa, hutenda maovu ambayo huwaambukiza pia wenzake tabia hiyo, kwa sababu ya kuyaiga matendo hayo maovu, kwenye maisha yake mtu huyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘laana huenea.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule aliyelaniwa na mkubwa wake kwa sababu ya dharau aliyo mfanyia. Mtu huyo, huwa na mawazo mengi kwa sababu ya kukataa kwake kuomba msamaha, kwa mkubwa wake huyo.

Yeye alipata laana inayoenea kwa wengine, kama ile ya Adamu na Eva, waliyoipata baada ya kumkosea Mungu. Laana hiyo, huwafikia watu kwa sababu ya ubaya wao wa kukosa utii kwa Mungu. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘laana huenea.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha kuwadharau wakubwa wao, katika maisha yao, badala yake wawaheshimu kwa kuombea, ili waweze kupata baraka za kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Mwanzo 3:13-17.

Warumi 3:23.

2Petro 2:14.

tanzania

nkongo

ethiopia

567. ISAGA LYALALILWA NDAJI.

Imbuki ya lusumo lunulo, ilolile bhulaji bho ndaji hisaka. Ubhulaji bho ndaji yiniyo, bhugolechaga bhuheke bho likasa yiniyo, kunguno indaji yiniyo ilinkumuku umuchalo jinijo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘isaka lyalalilwa ndaji.’

Ulusulo lunulo, lugalenganijiyagwa ku chalo ijo jili na munhu uyo ali nkumuku, guti Nhangi. Ichalo jinijo, jigabhizaga na bhageni bhingi abho bhagajaga gujumhona na gwigwa mihayo yakwe, kunguno umunhu ng’wunuyo, alina bhudula bho gubhawila abhanhu imihayo iyo yizile, umukikalile kabho.

Umunhu ng’wunuyo, abhalomelaga abhanhu mihayo ya ng’wa Mulungu, kugiki bhaleke gwita yabhubhi, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhagadebhaga gwikala chiza na bhichabho, kunguno ya kigalile kakwe, umunhu ng’wunuyo. Uweyi agabhizaga jigemelo ja gwikala bho mholele na bhichabho, umukikalile kabho. Hunagwene abhanhu bhagayomga giki, ‘isaka lyalalilwa ndaji.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu, higulya ya gubhiza bhizang’holo ukubhageni bhabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika mbango ja gwikala bho mholele na bhichacho, na gupandika matwajo mingi, bho gubhambilija abhanhu abho bhali makoye, umuwikaji bhobho.

Mwanzo 49:9.

Kutoka 23:23.

Mathayo 25:40.

Ufunuo 5:5.

KISWAHILI: KICHAKA KIMELALIWA NA SHUJAA.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia ulalaji wa shujaa kwenye kichaka. Ulalaji huo, huonesha upekee wa kichaka hicho kilicholaliwa, kwa sababu ya umaalufu wa shujaa huyo kwenye kijiji hicho. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kichaka kimelaliwa na shujaa.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwenye kijiji kile ambacho mtu maalufu kama Nabii, yupo. Kijiji hicho, hupata wageni wengi ambao huenda pale kwa lengo la kumuona mtu huyo, na kusikia maneyo yake, nabii huyo mwenye uwezo wa kuwatabilia watu juu ya maisha yajayo.

Mtu huyo, huwaeleza watu maneno ya Mungu, ili waweze kuacha uovu, maishani mwao. Watu hufahamu namna ya kuishi vizuri na wenzao, kupitia mfano wa maisha yake nabii huyo. Yeye ni mfano wa kuigwa na wenzake katika kuishi wa amani, maishani mwao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kichaka kimelaliwa na shujaa.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa wakarimu kwa wageni wao, maishani mwao, ili waweze kujifunza namna ya kuishi kwa amani na wenzao, kwa kuwasaidia wenye matatizo, kunakoweza kuwapatia baraka za kufanikiwa, katika maisha yao.

Mwanzo 49:9.

Kutoka 23:23.

Mathayo 25:40.

Ufunuo 5:5.

isaka

566. KUMAJA USAJE UGUKUMYA NA HANGI.

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kubhubhoni bho ginhu ijo jilijagukamaja. Umunhu ulu ubhona ginhu ijo jilijigeni ukuli weyi, agakamalaga na gwandya gukumya. Hunagwene abhiye bhagang’wilaga giki, ‘kumaja usaje ugukumya na hangi.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agigwaga mhayo ngeni nulu gupya, okumya mpaga obhitilija. Umunhu ng’wunuyo, agadumaga lulu gusiminza chiza kunguno, ya bhukumya bhokwe ubho mhayo gunuyo. Uweyi agabhizaga ugwiganika bhuli makanza, umhayo gunuyo.

Aliyo lulu, ulu ubhona ginhi jingi ijipya, nulu ulu ugwigwa mhayo gungi ugupya gulebha ugogwandya, agakumyaga hangi kulebha nulu umo oliokumija igwandya. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘kumaja usaje ugukumya na hangi.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka gukumya bho gupitilija, kunguno imihayo iya gukumya idashilaga, kugiki bhadule gutumama milimo yabho chiza, nulu bhabhonaga ginhu ijo jilipya, umukikalile kabho.

Luka 4:36.

Marko 1:21-28.

KISWAHILI: SHANGAA UBAKIZE UTASHANGAA NA MARA NYINGINE.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye uonaji wa kitu kinachoshangaza. Mtu akiona kitu kile ambacho ni kigeni kwake, yeye hushangaa sana. Ndiyo maana wenzake humwambia kwamba, ‘shangaa ubakize utashangaa na mara nyingine.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye husikia neno jipya na kushangaa mpaga kupita kiasi. Mtu huyo, hushindwa hata kufanya kazi zake, wala kutembea vizuri, kwa sababu ya kushangaa kwake huko. Yeye huendelea kulifikilia nelo hilo, kila wakati.

Lakini basi, akiona kitu kingine ambacho ni kigeni kwake, hushangaa tena mara hii zaidi ya namna yile, alivyoshangaa mwanzoni. Ndiyo maana watu, humwambia kwamba, ‘shangaa ubakize utashangaa na mara nyingine.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha kushangaa kupita kiasi, kwa sababu maneno ya kushangaza huwa hayaishi, wala vitu kama hivyo haviishi, ili waweze kufanya kazi zao, hata wanapoona kitu cha kushangaza, maishani mwao.

Luka 4:36.

Marko 1:21-28.

namibia-himba

nkima umasai

562. SELEKALI YA NKONO NIHU.

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kubhutumami bho nkono go Selekali. Iselekali igatumamaga milimo yayo, bho gwiyambilija, kugiki idule gubhashigila pye abhanhu bhayo. Iyoyi igatumamaga bho guja bhaliinhilija abhanhu, guti munhu uyo ali nkono nihu. Hunagwene abhanhu bhabayombaga giki, ‘selekali ya nkono nihu.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagatumamaga milimo yabho bho gwiyambilija, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhagatumamaga milimo yabho, bho guja bhagwiinhilijaga mpaga nose gugashigaga nigo uko goligujile.

Abhoyi abhagabhalanjaga na abhichabho, ahigulya ya kubhiza na wiyambilija bhunubho, kugiki bhadule nulu, guishisha nyalubha yoseyose, bho guja bhagwiyinhilijaga. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘selekali ya nkono nihu.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gonjeja gubhiza na wiyambilija bhutale, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho.

Kutoka 18:22.

Mathayo 28:19.

KISWAHILI: SELEKALI YA MKONO MREFU.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye utendaji wa nkono wa Selikali. Selikali hutenda kazi zake kwa kusaidiana na watu wengi, ili iweze kuwafikia watu wake wote kwa haraka. Yenyewe kutenda kazi kwa kupokezana kama mtu mwenye mkono mrefu. Ndiyo maana watu huiita kwamba ni, ‘Selikali ya mkono mrefu.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale ambao huyatekeleza majukumu yao kwa kusaidiana, katika maisha yao. Watu hao, husaidiana katika kufanya kazi zao, kwa kupokezana mpaga wanafaulu kuufikisha ujumbe kule unakotakiwa kwenda.

Wao huwafundisha pia wenzao juu ya kuwa na ushirikiano huo, ili waweze kuufikisha ujumbe wao, kule unakotakiwa kufika, kwa haraka iwezekanavyo. Ndiyo maana watu huiita kwamba ni ‘Selikali ya mkono mrefu.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuongeza bidii za kuwa na ushirikiano mkubwa wa kuwawezesha kusaidiana vizuri katika maisha yao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Kutoka 18:22.

Mathayo 28:19.

migration

nkono

560. NUMBA IGABHINZIKILAGA HANYANGO.

Imbuki ya Lusumo lunulo, ilolile bhubhinziki bho numba. Inumba yiniyo, ulu yubhinzikila hanyango goyo, igabhachibhilaga abha hakaya yiniyo ugufuma ihanze, nu ugwingila umukaya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘numba igabhinzikilaga hanyango.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa ku bhanhu abho abhitolile, umukikalile ka ndoa yabho. Abhanhu bhenabho, bhadebhile ugwikala kihamo bho gwiyambilija chiza, umutumami bho milimo yabho.

Abhoyi bhalijigemelo ukubhubheja bho kaya, ukubhichabho, kunguno ya witogwi bhutale ubho bhali nabho, umuwitoji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhagabhakomelejaga abho bhitoliwe gubhulanghana chiza uwitogwi bhobho.

Abhoyi bhamanile igiki, abhanhu abho bhali mundoa yao, ulu bhoya ugusangila ung’wenda, (uumo obho ujijiwa ugwingila umukaya), ikaya yeniyo idulama. ‘Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘numba igabhinzikilaga hanyango.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu bha ndoa higulya ya gwikala na witogwi bho  gwiyambilija guitumama imilimo yabho shigu jose, kugiki bhadule gwikala bho mholele, umuwikaji bhobho.

Ufunuo 3:20.

KISWAHILI: NYUMBA HUVUNJIKIA KWENYE MLANGO.

Chanzo cha Methali hiyo, chaangalia uvunjikaji wa nyumba kwenye mlango wake. Nyumba hiyo, ikivunjikia kwenye mlango wake, huwazuia watu kupita pale, kwa maana ya wale wa ndani hubaki ndani, na wale walioko nje, hubaki huko nje. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘nyumba huvunjikia kwenye mlango.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale waliofunga ndoa, wanaofahamu kuyaishi maisha yao hayo ya ndoa. Watu hao, wanafahamu kuishi katika umoja wa kushirikiana vizuri katika utekelezaji wa majukumu yao, katika maisha yao.

Wao ni mfano wa kuigwa na wana  ndoa wenzao, katika kuuishi upendo wao kwenye maisha yao hayo ya ndoa. Watu hao, huwahimiza wana ndoa kuulinda vizuri upendo wao kati yao.

Wao wanaelewa kwamba, wana ndoa waakiacha kuchangia nguo (maana mmoja anazuiliwa kuinga ndani), familia hiyo huteteleka. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘nyumba huvumjikia kwenye mlango.’

Methali hiyo, hufundisha wana ndoa juu ya kuuishi upendo wao kati yao, kwa kushirikiana katika kuyatekeleza majukumu yao siku zote, ili waweze kuishi kwa amani, maishani mwao.

Ufunuo 3:20.

numba1

555. UYO AGAFUGAGA MABHELE NGOKO JIDINAHILA ADALALAGA.

Mbuki ya lusumo lunulo, yingilile kubhufugi bho mabhele. Amabhele  genayo, gagafugagwa nulu gagasegesagwa mpaga gapya chiza. Aliyo lulu, ulu galisegeswa chiniko, gagamalaga likanza lilihu gagufugagwa, nulu gagusegesagwa huna gapya. Ulu gupya gagisungula amaguta gabhiza galihigulya, amabhele gasaga hasi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo agufugaga mabhele ngoko jidinahila adalalaga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo utunga ndoa, uyo atogilwe gwigusha nu ng’wuye uyo bhitolilwe nawe, bhujiku pye. Umunhu ng’wunuyo, agadumamaga ugutumama imilimo yakwe, ulu wela ubhujiku, kunguno ya gwikala na tulo ningi, ijo adajimalile ibhujiku.

Uweyi agikolaga nu nsegesi o mabhele, uyo adalalaga kunguno ya gugwandya unimo guniyo ngoko jidinahila, kunguno nuweyi igigushashaga nuyo bhatunga ndoa nawe, bhujiku pe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga agutindilaga ilimi, kunguno adalalile ibhujiku. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘uyo agufugaga mabhele ngoko jidinahila adalalaga.’

Ulusumo lunuyo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza ni kanza lya gwibhegeleja uigutumama imilimo yabho, iyo igabhapandikala jililwa, kugiki bhadule gwinja makoye ga nzala aha kaya jabho.

Marko 13:36-37.

KISWAHILI: YULE ANAYECHEKECHA MAZIWA KABLA YA JOGOO KUWIKA HALALI.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye uchekechaji wa maziwa. Maziwa hayo, huchekechwa kwa kutumia muda mrefu sana ndipo yaive. Kuiva kwake ni kufikia hatua ya kujitenga mafuta kuwa juu ya maziwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘yule anayechekecha maziwa kabla ya jogoo kuwika halali.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mwana ndoa yule, ambaye hucheza na mwenzake wa ndoa usiku kucha. Mtu huyo, hushindwa kufanya kazi kesho yake, kwa sababu ya kuwa na usingizi mwingi, ambao hakuumaliza vizuri usiku uliopita.

Yeye hufanana na yule anayechekecha mazima kablaya jogoo kuwika, maana yake, usiku kucha bila kulala, kwa sababu naye, hucheza na mwenzake wa ndoa usiku kucha, hali ambayo hunfanya aonekane mchovu wakati wa mchana. Mtu huyo, hushinda kutwa nzima akisinzia kwa sababu ya kutolala vizuri usiku uliopita. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘yule anayechekecha maziwa kabla ya jogoo kuwika halali.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kutenga muda wa maandalizi yatakayo wawezesha kuyatekeleza vizuri majukumu yao, yanayowawezesha kupata chakula, ili waweze kupata mafanikio mengi katika kuzijenga vizuri familia zao. Mu wa maandalizi hayo, utawawezesha kuondoa tatizo la njaa kwenye familia zao.

Marko 13:36-37.

nhungulume2

african-couple

528. NHABHALA IDATULAGA LUPUNDU.

Imbuki ya lusumo lunulo, yililola Nhabhala. Inhabhala yiniyo, lililiyanga guti sada, nulu lufu. Kuyiniyo lulu, isada nu lufu, jidatulaga lupundu, kunguno jigingilaga duhu ukubhanhu, bho nduhu uguhodisha. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nhabhala idatulaga lupundu.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agiyumilijaga ulu opandigaga mayange. Uweyi adebhile igiki inhabhala yiniyo, igajaga ukubhanhu duhu, iyo igabhapandikaga bho nduhu ugudebha, kunguno idatulaga lupundu.

Uweyi agabhalanjaga na bhiye inzila ja gudula gwiyumilija ulu bhapandikagaga mayange, kunguno alijigemelo jawiza ugubhitila umuwiyumilija bhokwe bhunubho. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘nhabhala idatulaga lupundu.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija ulu bhapandikaga mayange, kunguno agoyi gagajaga kubhanhu duhu, kugiki bhadule gugamala chiza, umuwikaji bhobho.

Mathayo 24:36-44.

Mathayo 26:38-41.

Marko 14:37-38.

KISWAHILI: MATATIZO HAYAPIGI KIGELEGELE.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia matatizo mbalimbali. Matatizo hayo, ni pamoja na ugonjwa, na kifo. Kwa hiyo basi, ugonjwa na kifo huwa havipigi kigelegele, kwa sababu huwa vinaingia tu kwa watu, bila kubisha hodi. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘matatizo hayapigi kigelegele.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huvumilia katika matatizo mbalimbali, maishani mwake. Mtu huyo, anafahamu kwamba, matatizo hayo, huenda kwa watu, ambayo huwapata bila kuelewa, kwa sababu yenyewe hayapigi kigelegele yanapomfikia mtu fulani.

Yeye huwafundisha na wenzake namna ya kuweza kuyavumilia matatizo hayo yanapowapata, kwa sababu ya yeye kuwa mfano wa kuigwa kupitia uvumilivu wake. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘matatizo hayapigi kigelegele.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wanapopata matatizo mbalimbali, kwa sababu matatizo hayo huwapata watu, ili waweze kuyamaliza vizuri, maishani mwao.

Mathayo 24:36-44.

Mathayo 26:38-41.

Marko 14:37-38.

sad-woman

ngosha njinja