proverbs

404. NGULU NA NGULU JIDATUNGWANHAGA ABANHU B’ADULILE

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kukigelele ka ngulu. Ingulu jidadule nulu gusiminza guti umo b’agasiminzilaga abhanhu. Ijoyi jigasagaga na naho jilili duhu.

Aliyo lulu, abhanhu b’agasimingaza. Hunagwene abhanhu ulu bhoya kale ugwib’ona, ulushigu bhibhonaga, bhagayombaga giki, ‘ngulu na ngulu jidatung’wanaga abhanhu bhadulile.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho b’itogilwe umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho bagiyambilija uguitumama imilimo yabho, na bhagigenihaga.

Abhoyi b’agab’alangaga na bhichab’o akikalile kenako. Hunagwene ulu bhigenihaga bhagayombaga giki, ‘ngulu na ngulu jidatung’wanaga abhanhu bhadule.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gub’iza na witogwi bho gudula gwigeniha, kugiki bhadule gwiyambilija halumo, umiwikaji bhobho.

Mathayo 17:20.

KIWAHILI: MILIMA HAIKUTANI BINADAMU HUKUTANA

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye muonekano wa milima. Milimo huo haiwezi hata kutembea atembeavyo mwanadamu. Yenyewe hubakia pale ilipo tu. Lakini wanadamu hutembea. Ndiyo maana watu wasipoonana kwa muda wa  siku nyingi, siku ya kuonana husema kwamba, ‘milima haikutani binadamu hukutana.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale ambao wanapendana maishani mwao. Watu hao husaidiana katika kufanya kazi zao, na hutembeleana.

Wao huwafundisha pia wengine namna ya kuyaishi maisha hayo. Ndiyo maana watu hao, wakitembeleana husema kwamba, ‘milima haikutani binadamu hukutana.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwawezesha kutembeleana, ili waweze kusaidiana kwa pamoja katika kuyatekeleza majukumu yao, maishani mwao.

Mathayo 17:20.

403. UNG’WOLO ATAPANDIKAGA JOSE JOSE

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhudumi bho gupandika jikolo, kunguno ya b’ukokolo bho gutumama milimo bho jisumva jileb’e. Ijisumva jinijo jidahayile ugutumama imilimo yajo. Ijoyi jidahayile ugwilulya, kunguyo ya bholo bhojo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ng’wolo adapandikaga josejose.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alingokolo ugutumama imilimo yakwe. Umunhu ng’wunuyo adatogilwe uguguluhya umili gokwe.

Uweyi atogilwe gwikala wigashije duhu. Kuyiniyo lulu, uweyi adapandikaga isabho, Agikalaga wilombeleja kubhanhu bhangi, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘ng’holo adapandikika josejose.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kutumama milimo yabho na bhukamu bhutale, kugiki bhadule gupandika jikolo ja gujib’eja chiza ikaya jabho.

Wafilipi 2:12.

1 Petro 3:6-10.

KISWAHILI: MZEMBE HAPATI CHOCHOTE

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye hali ya kushindwa kupata mali kwa kiumbe ambaye ni mvivu wa kufanya kazi. Kiumbe huyo hataki kuutesa mwili wake kwa kuufanyisha kazi hizo. Yeye hutaka kukaa tu na kula chakula apewacho, kwa sababu ya uvivu wake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mzembe hapati chochote.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu ambaye ni mvivu kufanya kazi zake. Mtu huyo hapendi kufanya kazi zake. Yeye hupenda kukaa tu.

Kwa hiyo basi, yeye hapati mali ya kutosha kumsaidia maishani mwake. Yeye huishi kwa kuomba omba tu. Kwa hiyo basi, yeye hapati mali itakiwayo kumwezesha kuishi bila kuomba omba, kwa watu wengine Maishani mwake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mzembe hapati chochote.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kufanya kazi kazi zao kwa bidii kubwa, ili waweze kujipatia mali za kuwasaidia ndugu zao mbalimbali maishani mao.

Wafilipi 2:12.

1 Petro 3:6-10.

402. GULAMBA MAMILA

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhulambi bho mamila. Amamila genayo gali maginhu mab’i ayo gagolechaga bhusoso. Agenayo gagafumilaga mulyulu. Kuyiniyo lulu, gadab’elelile ugulambwa. Gashinaga, idichiza ugulamba mamila.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina mito gab’ub’i, giti b’ushiya, wib’i, b’ugwiliji, na mihayo mingi iyo ili guti yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga umunhu ng’wunuyo giki, ajileke inhungwa jinijo ija ‘gulamba mamila.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwita ya bhub’i, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhob’o.

Wagalatia 5:19-21.

1 Wakorintho 6:18-19.

KISWAHILI: KULAMBA MAKAMASI

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye ulambaji wa makamasi. Makamasi hayo ni vitu vichafu vitokavyo puani. Kwa hiyo basi, havifai kulambwa.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye ni mtenda maovu kama yale ya uzinzi, wizi, ubakaji na mengine mengi yafananayo na hayo. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, aziache tabia hizo za ‘kulamba makamasi.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kutenda maovu, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Wagalatia 5:19-21.

1 Wakorintho 6:18-19.

400. JILAMBA LUME

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhulambi bho lume. Ubhulambi bho lume bhunubho, bhuli bhojisumba ijo jigab’itaga  sagara na bho duhu ugudililia, nulu mulume jigab’ululaga duhu. Hunagwene abhanhu bhagajitanaga ijisumva jinijo giki, ‘jilamba lume.’

Ulusumo lunulo lugalnganijiyagwa kuli munhu uyo alingwiliji o bhakima. Ungwiliji ng’wunuyo, agamishaga dilu ogitegela bhanhu abho alihaya gub’agwilila. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘jilamba lume.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja b’ugwiliji bho bhanhu, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Marko 7: 21-23.

KISWAHILI: MLAMBA UMANDE

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye ulambaji wa umande. Ulambaji huo wa umande, ni wa kiumbe kile ambacho hupita hovyo bila kujali uchafu kiupatao. Hata kwenye umande chenyewe hupita tu. Ndiyo maana watu hukiita, ‘mlamba umande.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mbakaji wa wanawake. Mbakaji huyo, huamuka mapema asubuhi ili aweze kuwanyemelea watu anaotaka kuwabaka. Ndiyo maana watu humwita mtu huyo kwamba ni ‘mlamba umande.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za ubakaji katika maisha yao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao.

Marko 7: 21-23.

399. BHULAMANZUKU BHULI BHUBHI

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kujisumva ijo jigikalaga jisangab’alile. Ijisumva jinijo jigitaga yombo nhale aho jili. Jigab’ayoganijaga abhichajo mpaga bhaganogaga ugujidegeleka. Hunagwene abhanhu bhayombaga giki, ‘bhulamanzuku bhuli bhubhi.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga uyomba mamihayo wilaka lyahigulya. Umunhu ng’wunuyo agafunyaga mbisila ja bhiye, kunguno ya guyomba mihayo iyo idinasolobho. Agalisanyaga bhanhu bho kuyomba mihayo ya b’ulomolomo.  Alinsigani noyi umunhu ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘bhulamanzuku bhuli bhubhi.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu gighulya ya kuleka nhungwa ja bhuyombagani bho nyalomolomo, kugiki bhadule goya gubhalisanya abhichab’o. Yigeleliwe abhanhu bhenabho, bhabhize na b’ulyehu bho gudula gwikala na bhanhu chiza.

Zaburi 34:14.

 Yakobo 3:16.

1 Petro 3:10.

KISWAHILI: UPAYUKAJI NI MBAYA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kiumbe ambacho hupiga kelele sana pale kilipo. Kiumbe hicho huendelea kuongea kwa sauti kubwa kule kiendako, mpaka wale wanaokisikiliza hukerwa nacho. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘upayukaji ni mbaya.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa anaongea maneyo kwa sauti ya juu. Mtu huyo hutoa siri za watu kwa sababu ya uongeaji wake huo wa maneno mengi. Huchonganisha watu kwa kusema maneno ya uongo. Yeye husengenya watu pia. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘upayukaji ni mbaya.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kupayuka maneno ya uongo maishani mwao, ili waweze kuacha kuwagombanisha wenzao. Yafaa watu hao wawe na upole wa kuwawezesha kuishi kwa amani na wenzao.

Zaburi 34:14.

 Yakobo 3:16.

1 Petro 3:10.

 

398. WIZA BHO BHULAB’U BHUDALAMAGA

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kuwiza bho bhulabhu. Ub’ulab’u bhunubho jiliginhu ijo jigazwaga jab’iza na b’ulab’u wiza, ulu litali likanza lya dilu, niyo jigalabhaga noyi. Aliyo lulu, ulu lyushiga iliknza ilya mhindi jigikunaga jab’ipila. Hungagwene abhanhu bhabayombaga giki. ‘wiza bho bhulabhu bhudalamaga.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo atali nyanda, nulu ng’waniki. Umunhu ng’wunuyo agab’izaga nab’u noyi. Aliyo lulu, ulu unamhala nulu, ulu ugiguluha, agoyoga ugulab’a. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘wiza bho bhulabhu bhudalamaga.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gudilila wiza bho nhungwa ja ng’wa munhu kuleb’a, ubhulab’u bhokwe, ulu bhalihaya gwitola.

Ayubu 14:1-2.

1 Petro 1:24.

KISWAHILI: UZURI WA UA HAUDUMU

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye uzuri wa ua. Ua hilo ni kitu ambacho huota na kutoa ua ambalo hung’ara sana wakati wa asubuhi. Lakini ukifika muda wa jioni, huinama na kuwa baya. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘uzuri wa ua haudumu.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye bado ni kijana. Mtu huyo huwa anang’aa kwa maana ya kuwa na sura nzuri sana. Lakini akiwa mzee atakoma kung’aa, badala yake atainama na kuonesha sura mbaya. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘uzuri wa ua haudumu.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kujali uzuri wa tabia  ya mtu zaidi, kuliko ule wa sura yake, ili waweze kuwaelewa vizuri wenzao, hasa wale wanaotaka kuoana.

Ayubu 14:1-2.

1 Petro 1:24.

flowers

397. NGOKO JALEKANILA MAZUNZE

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kumazunze ayo gali mawe gagung’wisija ngoko mingi. Amazunze genayo, gali mashimu gagudula gulang’hana minzi mingi. Ingoko ijo jigagang’welaga amazunze genayo, ulu jikenya jigalekanaga amang’welo gajo, kunguno jiditogagwa. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ingoko jalekanila mazunze.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali bhaludugu lumo. Abhanhu bhenabho ulub’iduma bhagoyaga nulu gwigisha. Hunawene bhagalenganijiyagwa ku ngoko ijo jikenya, bho guyomba giki, ‘ngoko jalekanila mazunze.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya guleka widumi, kugiki bhadule gwikala na b’ichabho b’itogilwe na bho mholele, umuwikaji bhobho.

1 Wakorintho 11:17-34,

Mathayo 10:34.

KISWAHILI: KUKU WAMEACHANIA MAWE YA KUNYWEA MAJI

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye mawe ya kunyweshea kuku maji. Mawe hayo yana kina kirefu cha kutosha kutunzia maji hayo ya kuku. Kuku hao ambayo hunywea maji kwenye mawe hayo, wakigombana, hutengana hata sehemu hizo za kunywea maji kwa sababu hawapendani. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kuku wameachania mawe ya kunywea maji.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale ambao wanaundugu mmoja. Watu hao wakikosana huacha hata kusalimiana wakutanapo. Ndiyo maana watu huwafananisha na kuku waliogombana, kwa husema kwamba, ‘kuku wameachania mawe ya kunywea maji.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha ugonvi ili waweze kuishi pamoja na wenzao kwa upendo na amani, maishani mwao.

1Wakorintho 11:17-34,

Mathayo 10:34.

hens drinking