proverbs

999. UNYAGA GONONDEJA UMUNHU KUNUMA.

Ulusumo lunulo, luhoyelile nyaga uyo guganondeja munhu. Unyaga gunuyo, gugahuyembaga guja bhuli kwene uko gudeb’eleja, kunguyo gudi na lwande lumo. Aliyo ugoyi guganondeja munhu nhebhe, mpaga abhanhu bhuyukumya. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayomba giki, “unyaga gonondeja umunhu kunuma.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ohubhaga mhayo upela aliyo wigela uyo omonaga. Umunhu ng’wunuyo, agakubhijiwa mpaga ugading’wa kunguno ya gutongelwa nu munhu ng’wunuyo uyo umona aha alihuba henaho. Uweyi agading’wa na gulipishiwa majikolo ayo galenganilile nu bhuhub’i bhokwe bhunubho, kunguno ya gwita yabhabhi yiniyo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu munhu uyo guganondeja unyama ukunuma, kunguno nuweyi aho ohub’a upela, agalondejiwa na bhanhu mpaga ugading’wa na gulipishiwa majikolo mingi, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “unyaga gonondeja umunhu kunuma.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwita mihayo ya bhubhi, umukikalile kabho, kugiki bhadule kujilanhana chiza isabho jabho, na gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Kutoka 2:11-15.

KISWAHILI: UPEPO UNAMFUATA MTU NYUMA.

Methali hiyo, huongelea juu ya upepo uliomfuata mtu nyuma. Upepo huo, huvuma kwenda kokote utakakoelekea kwa sababu hauna upande mmoja. Lakini upepo huo ulimfuata mtu fulani mpaga watu wakashangaa. Ndiyo maana walisema kwamba, “upepo unamfuata mtu nyuma.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule aliyetenda kosa akakimbia wakati yupo aliyemuona. Mtu huyo, alifuatwa mpaga akakamatwa kwa kufuata maelekezo ya mtu yule aliyemuona alipokuwa akitenda kosa hilo. Yeye alikamatwa na kupewa adhabu ya kulipa mali nyingi, zilizolingana na kosa hilo, kwa sababu ya kutenda uovu huo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyefuatwa na upepo kwa nyuma, kwa sababu naye alifuatwa na kukamatwa kule alikokimbilia baada ya kutenda kosa, katika maisha yake. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “upepo unamfuata mtu nyuma.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha kutenda uovu, katika maisha yao, ili waweze kuzitunza vizuri mali zao, na kuishi kwa amani na watu wao, maishani mwao.

Kutoka 2:11-15.

  

996. IGUSHAGE NA MUNHU O JIKOLO, UDIZIGUSIJA JIKOLO.

Ulusumo lunulo, luhoyelile higulya ya wigusija bho jikolo na wigusha na munhu ijikolo. Umunhu uyo agigushaga na munhu o jikolo agapandikaga bhuyeji uweyi kihamo nuyo alinajikolo ng’wunuyo, bho gongeja masala gagusab’ila.

Aliyo lulu, umunhu uyo agigusijaga jikolo agajib’ipyaga na gujimala bho gujitumamila sagala, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agapandikaga makoye ga guhab’ika kunguno ya kujigusija sagala ijikolo jakwe jinijo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “igushage na munhu o jikolo, udizigusija jikolo.”

Ulusumo lunulo, lugayombagwa kuli munhu uyo agajikenagulaga bho gujitumila sagala ijikolo jakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agajib’ipyaga ijikolo jakwe bho gujigusija sakala na gujigulila maginhu ayo gadina solobho yoseyose, kunguno ya gugayiwa masala na witegeleja bho katumamilile ka sabho jakwe jinijo. Uweyi agajimalaga gujib’ipya na gujikenagula sagala isabho jakwe jinijo kunguno ya gujigusija sagara chiniko, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agajimala gujigusija sagala ijikolo jakwe, kunguno nu weyi agajimalaga isabho jakwe bho gujigusija sagala umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “igushage na munhu o jikolo, udizigusija jikolo.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na masala ga gujilang’hanila chiza isabho jabho bho gujitumamila na witegeleja bhutale, kugiki jidule gubhambilija chiza, umuwikaji bhobho.

Mathayo 19:-23-24.

Luka 15:11-13.

KISWAHILI: CHEZA NA MTU MWENYE MALI, USICHEZEE MALI.

Methali hiyo, huongelea juu ya uchezeaji wa mali na kucheza na mtu mwenye mali. Mtu yule ambaye hucheza na mtu mwenye mali hupata furaha ya kujifunza namna ya upataji wa mali wakiwa pamoja na mwenye mali hizo.

Lakini mtu achezeae mali huziharibu na kuzimaliza kwa kuzitumia hovyo katika maisha yake. Mtu huyo, hukumbwa na tatizo la umaskini kwa sababu ya kuzichezea hovyo mali zake hizo. Ndiyo maana watu humuonya kwa kumwambia kwamba, “cheza na mtu mwenye mali, usichezee mali.”

Methali hiyo, hutumiwa kwa mtu yule ambaye huiharibu mali yake kwa kuitumia hovyo, katika maisha yake. Mtu huyo, huviharibu vitu vyake hivyo kwa kuzichezea hovyo kwa sababu ya kukosa akili ya umakini katika matumizi ya mali zake hizo. Yeye huzimaliza mali zake hizo, na kukumbwa na tatizo la umaskini kwa sababu ya kuzichezea hovyo mali zake hizo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyevimaliza vitu vyake kwa kuvichezea hovyo, kwa sababu naye huzimaliza mali zake kwa kuzichezea hovyo, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “cheza na mtu mwenye mali, usichezee mali.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na akili ya kuwawezesha kuzitunza mali zao kwa kuzitumia wakiwa na umakini mkubwa, ili ziweze kuwasaidia vizuri, maishani mwao.

Mathayo 19:-23-24.

Luka 15:11-13.

995. JA NG’WINIKILI JIGALIYAGWA NA NG’WENEJO.

Ung’winikili jikolo ali munhu uyo adebhile umo ujicholela isabho jinijo. Umunhu uyo agikalaga na jikolo jakwe agajilyagwa weyi bho nduhu uo gunemeja kunguno jili sabho jakwe. Uweyi agabhalemeja abho bhagamonelaga wilu umubhuli bho jikolo jakwe jinijo. Hunagwene agabhawilaga giki, “ja ng’winikili jigaliyagwa na ng’wenejo.”

Ulusumo lunulo, lugayombagwa kuli munhu uyo agabhabhonelaga wilu abhanhu abho bhagalyaga sabho jabho. Umunhu ng’wunuyo, alina nhungwa ja gubhakolwa abhiye abho bhagajilyaga chiza isabho ijo bhajichola bhoyi b’inikili, kunguno ya wilu bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe. Uweyi agitindikaga gutumama milimo yakwe sagara kunguyo ya guhoyela mihayo ya abhiye abho bhagajitumilaga jikolo getumo bhatogelilwe bhoyi bhinikili, umuwikaji bhobho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo omonelaga wilu umunhu uyo alyaga jikolo jakwe, kunguno nuweyi agabhabhonelaga wilu abhasabhi abho bhagajitumilaga isabho jabho gitumo bhatogelilwe bhoyi b’inikili, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ja ng’winikili jigaliyagwa na ng’wenejo.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja gubhabhonela wilu abhanhu abho bhagalyaga jikolo jabho, kugiki bhadule gwigulambija gutumama milimo ya gubhenhela matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Yoshua Bin Sira 31:8.

Yoshua Bin Sira 3:8.

KISWAHILI: ZA MWENYEWE HULIWA NA MWENYEWE.

Mwenye mali ni mtu anayefahamu jinsi alivyojitafutia mali hizo. Mtu huyo, huzitumia mali hizo kwa kuzila akiwa na uhuru kwa sababu ni haki yake kutumia mali zake kama apendavyo. Yeye huwakataza wale wanaomuonea wivu azitumiapo vizuri mali zake hizo, kwa sababu hawana haki ya kumzuia kuila atakavyo mali yake hiyo. Ndiyo maana huwaambia kwamba, “za mwenyewe huliwa na mwenyewe.”

Methali hiyo, hutumiwa kwa mtu yule ambaye huwaonea wivu wale wanaokula mali zao. Mtu huyo, ana tabia ya kuwachukia watu wanaotumia mali zao hizo kama wapendavyo wenyewe, kwa sababu ya wivu wake huo, katika maisha yake. Yeye hujichelewesha bure kufanya kazi zake kwa sababu ya kuongelea wale wanaotumia mali zao kama wapendavyo, maishani mwao.

Mtu huyo, hufanana na wale waliomuonea wivu yule aliyekuwa akitumia mali yake kama apendavyo, kwa sababu naye huwaonea wivu matajiri wanaotumia utajiri wao kama watakavyo wao wenyewe, maishani mwao. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, “za mwenyewe huliwa na mwenyewe.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuwaonea wivu watu wanaotumia mali zao kama wapendavyo, ili waweze kuutumia muda wao kwa kujibidisha kufanya kazi zao za kuwaletea mafanikio mengi, maishani mwao.

Yoshua Bin Sira 31:8.

Yoshua Bin Sira 3:8.

994. NOMO GO NTALE GULINA B’UNONU.

Unomo ugo ntale ili mihayo iyo agayiyombaga ulu alifunya ilange ukubhanhu bhakwe. Abhanhu abho bhagayigwaga imihayo yakwe bho gulidimila chiza ililange lwake linilo, bhagapandikaga bhunonu. Ubhunonu bhunubho jili mbango ijo bhagajipandikaga ulu bhalikalana chiza ililange lya ntale obho ng’wunuyo. Hunagwene bhagayombaga giki, “nomo go ntale guli na b’unonu.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhana abho bhali na wigwi bho gwiyikalana chiza imihayo ya myaji obho, umukikalile kabho. Abhana bhenabho, abhayigwaga imihayo ya myaji obho ng’wunuyo na guyikalana gufumila ahabhunigini mpaga ha bhutale bhobho, kunguno ya nhungwa jabho ijawiza jinijo. Abhoyi bhagapandikaga mbango ja gwikala chiza na bhanhu na gub’iza na sabho ningi, umuwikaji bhobho, kunguno ya wigwi bhobho ubho gulikalana chiza ililange lya myaji obho ng’wunuyo.

Abhana bhenabho, bhagikolaga nabho bhagalikalana chiza ililange lya ntale obho, mpaga bhupandika matwajo mingi, kunguno nabho bhali na wigwi bho gulikalana chiza ililange lya myaji bhobho, ilo ligabhenhelaga mpango ja bhusab’i na gwikala chiza na bhanhu bhabho, umuwikaji bhobho. Hunagwene bhagayombaga giki, “nomo go ntale gulina b’unonu.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gub’iza na wigwi bho gulidilila ilange liza lya bhatale bhabho na gulikalana chiza, kugiki bhadule kupandika mbango ja gusab’a na gwikala chiza na bhanhu bhabho, umuwikaji bhobho.

Mithali 7:1-3.

Mithali 6:20-23.

1Yohana 3:18.

Mathayo 23:37-39.

Yohana 1:11-12.

Mithali 22:12.

Waefeso 6:1-4.

KISWAHILI: MDOMO WA MKUBWA UNA UTAMU.

Mdomo wa mkubwa ni maneno anayoyaongea mtu huyo anapowapatia maadili mema watu wake. Watu wanaoyasikia maneno yake hao, kwa kuyajali katika kuyaishi maadili hayo mema, hupata utamu. Utamu huo, ni Baraka wanazozipata wanapoyaishi maadili hayo mema ya mkubwa wao huyo. Ndiyo maana husema kwamba, “mdomo wa mkubwa una utamu.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watoto wale ambao wana utii wa kuyaishi maadili ya mzazi wao, katika maisha yao. Watoto hao, huyaishi maneno ya mzazi wao kwa kuishi katika maadii mema kuanzia utotoni hadi ukubwani mwao, kwa sababu ya tabia yao hiyo njema. Wao hupata Baraka za kuishi vizuri na watu wao na kuwa na mali ninyi maishani mwao, kwa sababu ya utii wao huo kwenye maadili ya mzazi wao.

Watoto hao, hufanana na wale walioyaishi maadili ya mkubwa wao, mpaga wakapata mafanikio mengi, kwa sababu nao wana utii wa kuyaishi maadili ya mzazi wao, yanayowaletea Baraka za kuishi na watu wao vizuri. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, “mdomo wa mkubwa una utamu.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na utii wa kuyajali maadili ya wakubwa wao na kuyaishi vizuri, ili waweze kupata Baraka za kutajirika na kuishi vizuri watu wao, maishani mwao.

Mithali 7:1-3.

Mithali 6:20-23.

1Yohana 3:18.

Mathayo 23:37-39.

Yohana 1:11-12.

Mithali 22:12.

Waefeso 6:1-4.

993. AHA WELELO WASA B’O GWIGUGANIJA.

Ulusumo lunulo, luhoyelile higulya ya wasa bho gutumama milimo bho guyigunija. Uwiguganija bhunubho bhuli bhutumami bho gwiyambilija kugiki gushile wangtu unimo gunuyo.

Yalihoyi kaya iyo ikalaga na bhatumami bha mbika ningi. Abhatumami bhenabho bhatumamaga milimo yabho bho gwiyambilija chiza na bho nduhu ugulijimija sagala ilikanza lyabho. Hunagwene bhiwilaga giki, “aha welelo wasa b’o gwiguganija.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagajitumilaga chiza ijinhilwa jabho, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhajidebhile ijinhilwa jabho ijo bhagajitumilaga bho gutumama milimo mingi iyo bhayidebhile, kunguno bhahayile gubhutumila chiza uwasa bhobho umo gwiza kuwelelo. Abhoyi bhagapandikaga sabho ningi umubhutumami bhobho, kunguno ya bhukamu bhobho ubho gujitumila chiza ijinhilwa jabho jinijo, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na bhanhu bhaha kaya iyo bhatumamaga milimo yabho bho gwiyambilia chiza, kunguno nabhoyi bhagajitumilaga chiza ijinhilwa jabho umubhutumami bho milimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho. Hunagwene bhagabhawilaga abhanhu bhabho giki, “aha welelo wasa b’o gwiguganija.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gujitumila chiza ijinhilwa ja kufuma kuli Wangaluke, bho gwigulambija kutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule kupandika sabho ningi, umuwikaji bhobho.

Yeremia 1:4-10.

Mathayo 20:1-16.

KISWAHILI: DUNIANI NAFASI YA KUPOKONYANA.

Methali hiyo, huongelea juu ya nafasi ya kufanya kazi hapa duniani kwa kupokonyana. Kupokonyana kazi ni kufanya kazi kwa ushirikiano ili kuweza kuimaliza mapema kazi hiyo.

Yilikuwepo familia ya watu waliofanya kazi za aina nyingi. Wafanya kazi hao, waliyatekeleza majukumu yao kwa kusaidiana vizuri bila kuupoteza hovyo muda wao. Ndiyo maana waliambiana kwamba, “duniani nafasi ya kupokonyana.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale ambao huvitumia vizuri vipaji vyao, maishani mwao. Watu hao, hujitahidi kuvifahamu vipaji vyao hivyo ambavyo huvitumia kwa kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao, kwa sababu ya kupenda kuitumia vizuri nafasi yao ya kuja hapa duniani. Wao hufanikiwa kupata mali nyingi katika utekelezaji wa majukumu yao, kwa sababu ya bidii yao hiyo ya kuvitumia vizuri vipaji vyao, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale wanafamilia walioyatekeleza majukumu yao kwa kusaidiana vizuri, kwa sababu nao huvitumia vizuri vipaji vyao katika kuyatekeleza majukumu yao vyema, maishani mwao. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, “duniani nafasi ya kupokonyana.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuvitumia vizuri vipaji walivyopewa na Mwenyezi Mungu, kwa kujibidisha kufanya kazi zao vizuri, ili waweze kupata mali nyingi za kuziendelezea familia zao, maishani mwao.

Yeremia 1:4-10.

Mathayo 20:1-16.