Mwanza

1522. UYUJA NANG’HO GUJUPUNGUGIJIWA KUGIKI UYUTOB’ELA GODI YA GUGWINHA IKUJO.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile ikanza lya bhukoloni. Ahikanza linilo ulu giki munhu alina ng’ombe ningi japungujiyagwa jasaga ngehu. Giko lulu ulu giki munhu adina ng’ombe ogabhilagwa inguno hayo nuweyi abhize nsabhi oguyutob’ela godi ya gung’wenhela ikujo lya gusab’a ng’ombe. Hunagwene umunhu nsabhi owilagwa giki, “uyuja nang’ho gujupungugijiwa kugiki uyutob’ela godi ya gugwinha ikujo.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu nsabhi uyo alina witegeleja bho gwicholela sabho na kujitumila bho wizanholo chiza umuwikaji bhokwe bhunubho. Umunhu ng’wunuyo agigulambijaga gutumama milimo yakwe chiza mpaka opandika sabho ja gudula gubhambilija bhanhu bhingi kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho umukikalile kakwe. Uweyi agadujaga gwambililja bhanhu bhingi umuchalo jakwe kunguno ya witegeleja bho gutumama milimo yakwe mpaga opandika sabho jagugunana bhiye umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu nsabhi o ng’ombe uyo agabhambilija bhiye mpaga nabho bhusabha kunguno nuweyi agabhutumilaga ubhusabhi bhokwe bho gubhambilija bhiye umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene agabhawilaga abhiye bhenabho bhuli ng’wene giki, “uyuja nang’ho gujupungugijiwa kugiki uyutob’ela godi ya gugwinha ikujo.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wigeteleja bho gwicholela sabho na gujitumamila bho gubhambilija bhichabho chiza, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

2Wakorintho 9:8-9.

Yoshua 14:4.

Marko 12:44.

KISWAHILI: UWE UNAENDA NA WEWE KUPUNZIWA ILI UWE UNATOZWA KODI UPATE RIDHIKI.

Chanzo cha msemo huo huangalia kipindi cha ukoloni. Kipindi hicho, kilintaka mtu aliyekuwa na ng’ombe kuwapeleka ng’ombe wake kwa kiongozi ili wakapunguzwe na kubhaki nao wachache. Hivyo basi, mtu yule ambaye hukuwa na ng’ombe aligawiwa ili naye aweze kuwa tajiri wa kulipa kodi ya kumpatia heshima. Ndiyo maana mtu aliyekuwa na ng’ombe aliambiwa kwamba, “uwe unaenda na wewe kupunguziwa ili uwe unatozwa kodi ya kukupatia heshima.”

Msemo huo, hulinganiswa kwa mtu tajiri mwenye umakini wa kutafuta mali na kuzitumia kwa ukarimu wa kumpatia heshima maishani mwake. Mtu huyo hujibidisha kufanya kazi zake vizuri mpaka anapata mali za kumwezesha kusaidia watu wengi kwa sababu ya umakini na ukarimu wake huo katika maisha yake hayo. Yeye hufanikiwa kuwasaidia watu wengi katika kijiji chake kwa sababu ya umakini na ukarimu wake huo katika maisha yake hayo.

Mtu huyo, hufanana na yule tajiri wa ng’ombe aliyewasaidia wenzake mpaka nao wakatajirika, kwa sababu naye pia huutumia utajiri wake kwa kuwasaidia wenzake maishani mwake. Ndiyo maana yeye humwambia kila mmoja wao kwamba, “uwe unaenda na wewe kupunguziwa ili uwe unatozwa kodi ya kukupatia heshima.”

Msemo huo, huwafundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kujitafutia mali za kuwawezesha kutumia katika kuwasaidia wenzao vizuri, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

2Wakorintho 9:8-9.

Yoshua 14:4.

Marko 12:44.

ENGLISH: YOU SHOULD ALLOW YOUR WEALTH TO BE REDUCED SO THAT YOU MAY PAY THE TAX OF RESPECT.

The origin of this saying dates back to the colonial period. During that time, people who owned many cattle were required to surrender some of their cows to local leaders so that the wealth could be shared with those who had none. In this way, poorer people could also own cattle, become economically stable, and be able to contribute taxes that earned them dignity and respect within society. Because of this practice, wealthy people were advised that, “You should allow your wealth to be reduced so that you may pay the tax of respect.”

This saying is used to describe a wealthy person who works hard to gain riches and then uses those riches generously for the benefit of others. Such a person understands that true respect does not come merely from possessing wealth, but from using it wisely and compassionately to help fellow human beings. Through seriousness, hard work, and generosity, that person succeeds in supporting many people within the community.

This person resembles a rich man who helped his companions until they also became prosperous, because he used his wealth to uplift others in his life. That is why he encourages people by saying, “you should allow your wealth to be reduced so that you may pay the tax of respect.”

This saying teaches people to work seriously in search of wealth so that they may use it to help others, support their families, and improve the well-being of their communities.

Second Epistle to the Corinthians 9:8–9

Book of Joshua 14:4 Gospel of Mark 12:44

1521. SUKUMA: ONG’WELELA UNG’WIYO.

Imbuki ya ulusumo lunuyo ifumilile kubhana bha mabhasa abho bhitanagwa bha Kulwa na Dotto. Uumo obhana bhenabho uli obyalwa na mili ntale gulebha ung’wiye uyo ali na mili ndoo. Abhanhu abho bhabhabhonaga bhagabhudebha ubhuheke bhobho. Hunagwene bhagang’wila uyo ali na mili ntale giki, “ong’welela ung’wiyo.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumilaga wiza, milimo nulu bhutengeke bho ng’wa munhu bho gwicholela solobho yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo agatumilaga bhunwani nulu ubhukihamo umo idi nhana mpaga wenheleja makoye ukubhiye kunguno ya gwicholela solobho jakwe ng’winikili umuwikaji bhokwe. Uweyi agabhenhelaga makoye abhanhu bha ha kaya yakwe yiniyo kunguno ya gwitogisha bho gwilola weyi ng’winikili umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuumo obhana abha mabhasa uyo alina mili ntale kulebha ung’wiye, kunguno nuweyi agabhapunjaga abhanhu bha ha kaya yakwe bho gubhalilila jiliwa mpaga bhapandika makoye, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki “umempunja mwenzako.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhunhana, bhutungilija ni kujo kubhichabho, kugiki bhadule gwikala na bhuyegi umukaya jabho. Lulibhalemeja ugugwikala na wiminholo, wibhoneji, na gwicholela solobho jabho yiyene umuwikaji bhobho bhunubho, kugiki bhadule kujibheja chiza ikaya yakwe jinijo.

Wagalatia 6:2.

Mithali 22:16.

Mika 6:8.

Luka 6:31.

SWAHILI: UMEMPUNJA MWENZAKO.

Methali hii inatokana na mapacha yaani Kulwa na Dotto. Mmojawapo ya mapacha hao alizaliwa akiwa na mwili mkubwa kuliko yule mwingine ambaye mwili wake ulikuwa mdogo. Watu waliowaona waliona tafauti kubwa kati yao. Ndiyo maana walimwambia yule pacha aliyekuwa na mwili mkubwa kwamba, “Umempunja mwenzako.”

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutumia wema, udhaifu, kazi, au uaminifu wa mtu mwingine kwa manufaa yake binafsi maishani mwake. Mtu kama huyo hutumia urafiki au ushirikiano isivyo haki na kuacha mateso kwa wengine kwa sababu ya ubinafsi wake huo maishani mwake. Yeye husababisha mateso kwa wanafamilia wake kwa sababu ya ubinafsi wake huo wa kula peke yake huku wengine wakiwa na njaa, maishani mwake.

Mtu huyo hufanana na yule pacha aliyezaliwa akiwa na mwili mkubwa kuliko yule mwingine aliyekuwa na mwili ndogo, kwa sababu naye pia huwapunja wanafamilia wake hadi kuwasababishia mateso maishani. Yeye hula peke yake huku wengine wakiwa na njaa, kama kiongozi anayewalemea wengine lakini anakataa kuwasaidia.

Yeye hufanana pia na mfanyabiashara asiye mwaminifu anayepata faida kwa kuwadanganya wenzake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “Umempunja mwenzako.”

Methali hiyo huwapa watu mawazo kuhusu, haki, uaminifu, na heshima kwa wengine. Huonya dhidi ya uchoyo, uonevu, na ubinafsi katika mahusiano, familia, mahali pa kazi, na jamii. Inawahimiza watu kuishi kwa huruma na usawa.

Wagalatia 6:2. “Chukueni mizigo ya kila mmoja, na hivyo kuitimiza sheria ya Kristo.”

Mithali 22:16. “Anayemdhulumu maskini kwa ajili ya faida yake mwenyewe atakuwa maskini.”

Mika 6:8. “Fanya haki, penda rehema, na uende kwa unyenyekevu na Mungu wako.”

Luka 6:31. “Watendee wengine kama vile ungependa wakutendee.”

ENGLISH: YOU HAVE EXPLOITED YOUR COMPANION.

This proverb is originated from the twings namely Kulwa and Dotto. One of these twings was born with bigger body than the other one whose body was small. The people who saw them noticed such difference between them. That is why they told the twing who had bigger body, “You have exploited your companion.”

This saying is matched to a person who takes advantage of another person’s kindness, weakness, labor, or trust for selfish benefit in life. Such a person uses friendship or partnership unfairly and leaves the other suffering because of his selfishness in life. He causes sufferings to his family members because of his selfishness of eating alone while others are hungry, in life.

This person resembles the twin who was born with bigger body than the other one, because he also takes advantage of his family members to the point of causing sufferings to them, in life. He eats alone while others are hungry like a leader who burdens others but refuses to help them.

He also resembles a dishonest trader who gains profit by cheating companions. That is why people tell him, “You have exploited your companion.”

This proverb imparts in people ideas about justice, fairness, honesty, and respect for others. It warns against greed, oppression, and selfishness in relationships, families, workplaces, and communities. It encourages people to live with compassion and equality.

Galatians 6:2. “Bear one another’s burdens, and so fulfill the law of Christ.”

Proverbs 22:16. “Whoever oppresses the poor for his own increase will come to poverty.”

Micah 6:8. “Do justice, love mercy, and walk humbly with your God.”

Luke 6:31. “Do to others as you would have them do to you.”

1520. SUKUMA: B’IZAGA NA SUNGE YA NG’HANA.

Imbuki ya kahayile kenako ifumilile kukikalile kabhasuguma. Abhanhu bhenabho bhabhuchaga sunge ya jiliwa guti mandege, busiga nulu jiliwa jingi ulubhajile ku nimo guti go winga bho bhazenganwa bhabho. Hunagwene bhagiwilaga bhuli ng’wene giki, “b’izaga na sunge ya ng’hana.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agayegaga nijo alinajo na adikalaga na wiminholo umuwikaji bhokwe bhunubho. Umunhu guti ng’wunuyo, agalonjaga mbango, bho gutumama milimo yakwe bho bhutungilija na wizanholo kunguno ya nhungwa jakwe ijawiza jinijo, umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agabhalelaga chiza abhanhu bha ha kaya yakwe yiniyo kunguno ya bhutungilija bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga na bhasuguma abho bhagachala sunge ukuwinga bho mazenganwa bhabho, kunguno nuweyi agabhalelaga chiza abhanhu bha ha kaya yakwe mpaka bhakula chiza, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene agang’wilaga bhuli ng’wene giki, “b’izaga na sunge ya ng’hana.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutungilija bho guyega na ginhu ijo bhalinajo, na kutumama milimo yabho bho wizanholo na widohya, kugiki bhadule kujilela chiza ikaya jabho umuwikaji bhobho bhunubho.

Wafilipi 4:11–12.

1 Timotheo 6:6.

Waebrania 13:5.

Mithali 15:16.

SWAHILI: UWE NA ZAWADI YA KURIDHISHA.

Asili ya msemo huo inaweza kufuatiliwa hadi kwenye maisha ya kitamaduni ya wasukuma. Watu hawa hubeba chakula kwenye ndoo zao wanapoenda kwenye sherehe za majirani zao zikiwemo zile za harusi kama michango yao kwenye sherehe hizo. Ndiyo maana wao huambiana kwamba “uwe na zawadi ya kuridhisha.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huridhika na kile alicho nacho na haishi na uchoyo au wivu usioisha maishani mwake. Mtu kama huyo huthamini baraka, hufanya kazi kwa uaminifu, na huepuka malalamiko yasiyo ya lazima kwa sababu ya tabia yake hizo njema maishani mwake. Yeye huwalea vyema wanafamilia wake kwa sababu ya uaminifu wake huo katika maisha yake ya kila siku.

Mtu huyo hufanana na wale wasukuma waliotuma zawadi nzuri kwenye harusi za majirani zao kwa sababu naye pia huwalea vyema wanafamilia wake kama zawadi yake kwao, maishani mwake. Ndiyo maana huwafundisha kwa kusema “uwe na zawadi ya kuridhisha.”

Msemo huo huwafundisha watu kuhusu kuridhika, kuwa na shukrani, unyenyekevu, na amani ya moyo. Unawakumbusha kwamba kuridhika huleta furaha, huku uchoyo mara nyingi ukileta migogoro, wivu, na huzuni. Mtu mwenye shukrani huthamini baraka za Mungu na anaheshimu ustawi wa wengine.

Wafilipi 4:11–12. “Nimejifunza kuridhika katika hali yoyote.”

1 Timotheo 6:6. “Utauwa pamoja na kuridhika ni faida kubwa.”

Waebrania 13:5. “Ridhika na ulicho nacho.”

Mithali 15:16. “Afadhali kuwa na kidogo pamoja na kumcha Bwana, kuliko kuwa na mali nyingi pamoja na masumbufu.”

ENGLISH: HAVE A GIFT OF SATISFACTION.

The origin of this saying can be traced back to the traditional life of the Sukuma people. These people carry food in their bucket while going to their ceremonies like weddings of their neighbors as their contributions to such party. That is why they encourage one another by saying “have a gift of satisfaction.”

This saying is compared to a person who is content with what he or she has and does not live with endless greed or jealousy in life. Such a person appreciates blessings, works honestly, and avoids unnecessary complaints because of his sound behavior in life. He nicely nurtures his family members because of his being honest in his daily life.

This person resembles those who sent nice gifts to the weddings of their neighbors because of he also nurtures well his family members in his life. That is why he encourage them by saying “have a gift of satisfaction.”

This saying teaches people about contentment, gratitude, humility, and peace of heart. It reminds them that satisfaction brings happiness, while greed often brings conflict, envy, and sorrow. A thankful person values God’s blessings and respects the welfare of others.

Philippians 4:11–12. “I have learned to be content whatever the circumstances.”

1 Timothy 6:6. “Godliness with contentment is great gain.”

Hebrews 13:5. “Be content with what you have.”

Proverbs 15:16. “Better a little with the fear of the Lord than great wealth with turmoil.”

1519. SUKUMA: NOMO LOMO AGULISAMULAGA.

Akahayile kenako kahoyelile munhu nomo lomo uyo agasambajaga mihayo ya bhulongo kubhangi. Umunhu ng’wunuyo agaponanjaga mihayo ya bhulongo kubhangi iyo igasambalaga wangu kunguno ya kuiyombela habhanhu bhingi giti munhu uyo agalutaga mawe bho nduhu ugumana uko galigwila. Hunagwene abhanhu bhaganhayaga giki, “nomo lomo agulisamulaga.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agasambajaga wangu mihayo ya bhulomo lomo bho nduhu ugudilila amafumilo gayo, umukikalile kakwe kenako. Umunhu ng’wunuyo, adayiganikaga chiza iyo idulile gwenhelejiwa na mihayo yakwe iya bhulongo yiniyo kunguno ya nhungwa jakwe ijabhubhi jinijo umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agayiminyaga sagala ikaya yakwe kunguno ya kusambaja mihayo ya bhulongo iyo igenhaga widumi ukubhanhu bhakwe bhenabho, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu nomo lomo uyo oyombaga mihayo ya bhulongo bho nduhu ugudebha amafumilo gayo, kunguno nuweyi agayombaga mihayo ya bhulongo mpaga obhenheleja gwiduma abhanhu bhakwe bhenabho umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhakwe bhaganhayaga giki, “nomo lomo agulisamulaga.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho kuleka kuyomba mihayo ya bhulongo ukubhichabho, kugiki bhadule kujilanga chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mithali 12:22.

Waefeso 4:25.

Yakobo 3:5.

Katika Mithali 12:19.

SWAHILI: MUONGO ANALIRUSHA.

Msemo huu unamzungumzia mwongo anayeeneza maneno ya uongo kwa wengine. Mtu huyu hutupa maneno yake ya uongo kwa wengine ambayo huenea haraka kwa sababu ya kuzungumza mbele ya watu kama mtu anayetupa mawe bila kujua yatatua wapi. Ndiyo maana watu husema “muongo analirusha.”

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hueneza uongo haraka na bila kujali matokeo yake, katika maisha yake. Mtu kama huyo hafikirii madhara ambayo maneno yake yanaweza kusababisha kwa wengine kwa sababu ya tabia yake hiyo mbaya maishani mwake. Yeye huwajeruhi wanafamilia wake kwa sababu ya kuwatupia maneno hayo ya uongo ambayo husababisha migogoro na mgawanyiko kati yao, katika maisha yake.

Mtu huyo hufanana yule muongo aliyesema maneno ya uongo bila kujua matokeo yake, kwa sababu naye pia hufurahia kusema uongo unaowadhuru wanafamilia wake hadi kusababisha mkanganyiko na mgawanyiko kwao kati yao. Ndiyo maana wanafamilia wake hao husema kwamba “muongo analirusha.”

Msemo huu huwafundisha watu kuhusu hatari ya kusema uongo na kusambaza taarifa za uongo. Inaonya kwamba uongo unaweza kusafiri haraka na kusababisha madhara makubwa, hata unaposemwa kwa upole. Inahimiza ukweli, uwajibikaji katika usemi, na kufikiria kwa makini kabla ya kusema.

Mithali 12:22 “Bwana huchukia midomo ya uongo, bali hupendezwa na watu waaminifu.”

Waefeso 4:25 “Kwa hiyo kila mtu aache uongo na aseme kweli na jirani yake.”

Yakobo 3:5 “Ulimi ni kiungo kidogo cha mwili, lakini hujisifu sana.” Ulimi unaelezewa kuwa mdogo lakini wenye nguvu, unaoweza kusababisha madhara makubwa, kama moto.

Katika Mithali 12:19 “Midomo ya kweli hudumu milele, bali ulimi wa uongo hudumu kwa muda mfupi tu.”

Msemo huu unatukumbusha kwamba maneno yana nguvu yakitolewa, hayawezi kudhibitiwa kwa urahisi. Kwa hivyo, hekima iko katika kusema ukweli na kulinda ulimi wa mtu.

ENGLISH: THE LIE IS THROWING IT

This saying talks about a liar who spreads false words to others. This person throws his false words to others which spreads quicks because of speaking infront of people like someone who throws stones without knowing where they will land. That is why people say “the lie is throwing it.”

This saying is compared to a person who spreads lies quickly and carelessly, in his life. Such a person does not consider the harm their words may cause to others because of his wicked behavior in life. He injures his family members because of throwing those false words to them which cause conflicts and division to them, in his life.

This person resembles the liar who spoke false words without knowing their consequences, because he also enjoys speaking lies which injure his family members to the point of causing confusion and division to them. That is why his family members say “the lie is throwing it.”

This proverb teaches people about the danger of lying and spreading false information. It warns that lies can travel fast and cause great harm, even when spoken lightly. It encourages truthfulness, responsibility in speech, and careful thinking before speaking.

Proverbs 12:22 “The Lord detests lying lips, but he delights in people who are trustworthy.”

Ephesians 4:25 “Therefore each of you must put off falsehood and speak truthfully to your neighbor.”

James 3:5 “The tongue is a small part of the body, but it makes great boasts.” The tongue is described as small but powerful, capable of causing great harm, like a fire.

In Proverbs 12:19 “Truthful lips endure forever, but a lying tongue lasts only a moment.”

This saying reminds us that words have power once released, they cannot be easily controlled. Therefore, wisdom lies in speaking the truth and guarding one’s tongue.

1518. SUKUMA: BAGUSOLEJA AB’A MINZA.

Imbuki ya lusumo lunulo ifumilile kubhab’inza abho bhali bhalishilimu. Abhanhu bhenabho bhigemeja nzila ja bhatemi bhangi ija kubhatongela abhanhu bhabho bho nduhu ugwiganika chiza ukunhu bhalijibhisa ijabho kugiki bhadizujigemeja abhangi. Hunagwene abhanhu bhagayomba giki, “bagusoleja ab’a minza.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agimejaga ginhu kubhiye umo bhalitila bho nduhu ugwiganika chiza umuwikaji bhokwe bhunubho. Umunhu ng’wunuyo, agalondelaga kajile, nhungwa, nulu bhulamuji bho bhangi kunguno ya giki duhu abhangi bhagitaga chine. Uweyi agaikenagulaga ikaya yakwe kunguno ya gwigemeja nhungwa ja bhangi bho nduhu ugwiganika chiza umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga na b’aminza abho bhigemejaga nzila ja bhatemi bhangi, ugubhatongela abhanhu bho nduhu ugwiganika chiza, kunguno nuweyi agimejaga nhungwa ja bhangi ugubhatongela abhanhu bhakwe mpaga oyikenagula ikaya yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “bagusoleja ab’a minza.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya solobho ya gubhiza ni kujo, na witegeleja ubho gudula gubhambilija gubhiza na nhungwa jawiza kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Warumi 12:2.

1 Wakorintho 11:1.

SWAHILI: WA MINZA WATAIGA.

Asili ya methali hii yaweza kufuatiliwa hadi kwa watu wa minza ambao walikuwa wajanja. Watu hawa kwa kawaida waliiga njia za wafalme wengine za kutawala watu wao huku wakificha zao ili wasiigwe na wengine. Ndiyo maana watu walisema kwamba, “wa minza wataiga.”

Methali hii hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mwepesi wa kuiga kile ambacho wengine wanafanya bila uelewa wa kina au tafakari ya kibinafsi. Mtu kama huyo hufuata mitindo, tabia, au maamuzi kwa sababu tu wengine wanafanya hivyo. Yeye huwapotosha wanafamilia wake kwa sababu ya kuiga tabia bila kufikiria kwa makini vya kutosha kujua kilicho sahihi maishani mwake.

Mtu huyo hufanana na watu wa minza ambao waliiga njia za wafalme wengine za kutawala bila kujua kinachowahusu, kwa sababu naye pia huiga matendo mema na mabaya bila utambuzi, kama vile mtoto anayeiga kila kitu anachokiona, au umati unaoelekea upande mmoja bila kuuliza kwa nini, hadi kufikia hatua ya kuwapotosha wanafamilia wake maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “wa minza wataiga.”

Methali hiyo huwafundisha watu kuhusu: umuhimu wa hekima, uhuru, na utambuzi. Inaonya dhidi ya kuiga bila kufikiri na inawahimiza watu kufikiri kwa makini vya kutosha kuchagua kilicho sahihi, na kukuza uelewa wao wenyewe badala ya kuiga wengine tu.

Katika Biblia, Warumi 12:2 inafundisha: “Msiifuatishe mfano wa ulimwengu huu, bali mgeuzwe kwa kufanywa upya nia zenu.”

1 Wakorintho 11:1 inahimiza kuiga, lakini kwa busara: “Fuateni mfano wangu, kama mimi ninavyoiga mfano wa Kristo.”

Mfano wa Yesu Kristo unaonyesha kwamba kuiga kunapaswa kuelekezwa kwenye haki, si kwa upofu kuelekea tabia za kibinadamu.

Methali hii ya Sukuma inatukumbusha kwamba kuiga kuna nguvu kwa sababu kunaweza kujenga au kuharibu. Kwa hivyo, mtu lazima achague kwa uangalifu ni nani na nini cha kuiga.

 

ENGLISH: “THE MINZA PEOPLE WILL IMITATE.”

The origin of this proverbs can be traced back to the minza people who were cunning ones. These people normally imitated other kings’ ways of ruling their people while hiding theirs to be imitated by others. That is why people say “the minza people will imitate.”

This proverb is compared to a person who is quick to copy what others are doing without deep understanding or personal reflection. Such a person follows trends, behaviors, or decisions simply because others are doing so. He misleads his family members because of imitating behaviors without thinking carefully enough to know what is right in his life.

This person resembles the minza people who imitated other kings’s ways of rulling without knowing what is relevant to them, because he also imitates both good and bad actions without discernment, much like a child copying everything they see, or a crowd moving in one direction without asking why, to the point of misleading his family members in his life. That is why people tell him, “the minza people will imitate.”

This proverb teaches people about: the importance of wisdom, independence, and discernment. It warns against blind imitation and encourages people to think carefully enough to choose what is right, and develop their own understanding instead of merely copying others.

In the Bible, Romans 12:2 teaches: “Do not conform to the pattern of this world, but be transformed by the renewing of your mind.”

1 Corinthians 11:1 encourages imitation, but wisely: “Follow my example, as I follow the example of Christ.”

The example of Jesus Christ shows that imitation should be directed toward righteousness, not blindly toward human behavior.

This Sukuma proverb reminds us that imitation is powerful because it can build or destroy. Therefore, one must choose carefully whom and what to imitate.