Sukuma Riddles

487. KALAGU – KIZE, ANE ANE MPAGA TANGA: – MADANDALI GA MUNDUKA

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola munduka iyo igikalaga na madandali ane. Imunduka yiniyo, idulile gupejiwa mpaga yushiga kule wikanza iguhi, kunguno ya wiyambilija bho madandali gayo, ayane geneyo.

Kuyiniyo lulu, ijisumva ijo jilina magulu ane, jigasiminzaga wangu wangu, nulu jidulile gupela wangu wangu mpaga jusegenela bho likanza liguhi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ane ane mpaga Tanga:- madandali ga munduka.’

Ikalagau yiniyo, igalenganijiyagwa ku bhanhu abho bhagiyambilija kihamo na bhichabho, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhadebhile ugutumama kihamo na bhichabho, gitu umo gagiyambiligijaga amadandali ayane aga munduka genayo.

Abhanhu bhenabho, bhali jigemelo ja gwikala kihamo bho gwiyambilija, umubhutumami bho milimo yabho. Umukikalile kabho kenako, bhagabhalangaga nabhichabho, ahigulya ya gubhiza halumo ijinaguitumama bho wiyambilija imilimo yabho. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayombaga giki, ‘ane ane mpaga Tanga:- madandali ga munduka.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya guitumama imilimo yabho halumo bho gwiyambilija, kugiki bhadule guimala wangu na kupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho.

Uwiyambilija bhunubho, bhudulile gubhinha nguzu ja kunondela Yesu bho bhukamu bhutale, ubho wikomile gubhashisha mpaga ng’wigulu.

Yahane 14:11-14.

Yohane 14:25-26.

Yohane 15:1-5.

2Wafalme 2:11-12.

Matendo ya mitume 4:32-37.

KISWAHILI: KITENDAWILI   –  TEGA

NNE NNE MPAKA TANGA:- MAGURUDUMU YA GARI.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia gari yenye magurudumu manne. Gari hilo, laweza kuendeshwa mpaka likafika mbali, kwa muda mfupi, kwa sababu ya kusaidiana kwa magurudumu hayo manne.

Kwa hiyo, viumbe vyenye miguu mine, hutembea kwa haraka hata vinaweza kukimbia kwa haraka mpaka vikafika mbali kwa muda mfupi. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘nne nne mpaka Tanga:- magurudumu ya gari.’

Kitendawili hicho, chalinganishwa kwa watu wale wanafahanya kazi zao kwa kusaidiana, maishani mwao. Watu hao, wanaelewa namna ya kuyatekeleza majukumu yao, kwa kusaidiana katika kumoja wao, kama yanavyosaidiana yale magurudumu manne mpaka yanafaulu kulifikisha mbali kwa muda mfupi gari hilo.

Watu hao, ni mfano wa kuigwa katika kuuishi umoja wa kusaidiana katika utekelezaji wa majukumu yao. Maisha yao, huwafundisha wenzao juu ya kuwa na umoja unaowawezesha watu kusaidiana katika kufanya kazi zao. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, ‘nne nne mpaka Tanga:- magurudumu ya gari.’

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuzifanya kazi zao katika umoja wa kusaidiana, ili waweze kuzimaliza mapema na kupata mafanikio mengi zaidi, maishani mwao.

Umoja huo, utawasaidia hata katika kumwamini Yesu na kumfuata hadi kumfikia Yeye mbinguni.

Yahane 14:11-14.

Yohane 14:25-26.

Yohane 15:1-5.

2Wafalme 2:11-12.

Matendo ya mitume 4:32-37.

486. KALAGU – KIZE NTI GONE GULI NA MATAMBI MPUNGATI; AYANE MADOTO, AYABHILI, MOMU, ILIMO LISAJI:- NG’OMBE.

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola ndimu iyo ilitanwa Ng’ombe. Ingombe yiniyo, ili na magulu ane, ha matambi amadoto, ayabhili momu, ha mapembe gayo ing’ombe yiniyo. Ilitambi ilimo lisaji, ugwene hunkila goyo, kunguno gukilalaga gulifilinjiwa ukunu nu kunu. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nti gone guli na matambi mpungati, ayane madoto, ayabhili, momu, ilimo lisaji:- Ng’ombe.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo adebhile ugugalekanya chiza amakanza. Umunhu ng’wunuyo, umulikanza lya jidiku amanile igiki isi igikalaga ndoto, agalimaga kunguno lilikaza lya gulima.

Uweyi agisuyaga umulikanza lya chu, kunguno isi igumaga na malima nago gagimaga. Agatumamaga milimo ya gujilanhana chiza ijiliwa ijo ojipandika aho olimaga.

Ilitambi ilisaji, ligikolaga na bhanhu abho bhagajitumamilaga sagara isabho ijo bhagajipandikaga umubhuchoji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhagajing’welaga walwa mpaga bhandya guyomba mihayo ya sagala, guti bhanhu bhasaji.

Abhanhu bhenabho, ulu bhuhaya guja gujung’wa walwa, bhagiwilaga giki, bhaje ukubhusaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nti gone guli na matambi mpungati, ayane madoto, ayabhili, momu, ilimo lisaji:- Ng’ombe.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gugatumila chiza amakanza gabho aga milimo, na gujitumila chiza isabho ijo bhalijipandika, umumilimo yabho yiniyo, kugiki, bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 16:1-4.

Mathayo 24:32-38.

KISWAHILI: KITENDAWILI   –   TEGA

MTI WANGU UNA MATAWI SABA MANNE MABICHI, MAWILI MAKAVU, MOJA KICHAA:- NG’OMBE.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia mnyama aitwaye Ng’ombe. Ng’ombe huyo, ana miguu, minne, ndiyo matawi mabichi, yale mawili ambayo ni makavu, ni pembe zake ng’ombe huyo. Lile moja ambalo ni jehu, ni mkia wake, maana huwa hautulii, kwa sababu huwa unachezeshwa chezeshwa tu. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘mti wangu una matawi saba, manne mabichi, mawili makavu, moja kichaa:- ng’ombe.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye afahamu kutofautisha vizuri majira mbalimbali ya mwaka. Mtu huyo, hufahamu huutumia wakati wa masika kwa kulima, kwa bidii kubwa, kwa sababu wakati huo, ardhi huwa ni mbichi.

Yeye hupumzika wakati wa kiangazi, kwa sababu wakati huo, ardhi huwa ni ngumu na kavu. Huo ni muda wa kuyakusanya mazao yake vizuri, na kuyahifadhi sehemu ambayo yaweza kuyatunza vizuri.

Tawi jehu huonesha wakati wa kiangazi, ambao baadhi ya watu huyatumia mafanikio ya kilimo chao, au mali zao, kwa kunywea pombe. Baadhi yao hulewa mpaka kufikia hatua ya kuanza kuongea maneno yasiyofaa, kama wehu.

Watu hao, hualikana kwenda kunywa pombe wakielezana kwamba, waende kwenye wehu wao. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘mti wangu una matawi saba, manne mabichi, mawili makavu, moja kichaa:- ng’ombe.’

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuutumia muda wao wa kazi vizuri, na kuyatumia mafanikio ya kazi zao hizo vizuri, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

Mathayo 16:1-4.

Mathayo 24:32-38.

484. KALAGU – KIZE ADALALAGA BHUJIKU NA LIMI:- LIMI

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola liginhu ilo lilitanwa limi. Ilimi linilo, lidimaga utima kunguno, pye amakanza ligabhizaga lilitumama duhu. Ilyoyi lidanogaga ugutima kunguno, lyabhejiwa chene.  Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘adalalaga bhujiku na limi:- Limi.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu, uyo alina bhukalalwa bho gutumama imilimo yakwe, bho nguvu jakwe pye ijose. Umunhu ng’wunuyo, ogumanilija umili gokwe kutumama milimo yiniyo, bho makanza malilu, kunguno uweyi adanogaga wangu.

Umunhu ng’wunuyo agalenganijiyagwa ni Limi ilo lidanogaga ugutima, kunguno, nang’hwe umunhu ng’wunuyo, adanogaga wangu uguitumama imilimo yakwe yiniyo. Uweyi agabhalangaga nabhiye ahigulya ya guitumama imilimo yabho, bho bhukamu bhutale. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘adalalaga bhujiku na limi:- Limi.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhukalalwa bho guitumama imilimo yabho, bho bhukamu bhutale, kugiki bhadule gupandika, matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

2Wakorintho 4:16-18.

2Wakorintho 5:1-3.

Mathayo 24:35.

KISWAHILI: KITENDAWILI   –  TEGA

HALALI USIKU NA MCHANA:- JUA

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia kitu kinachoitwa Jua. Jua hilo, halisimami kuangaza, kwa sababu lenyewe hufanya hivyo kwa muda wote. Lenyewe halichoki kumulika, kwa sababu liliumbwa hivyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘halali usiku na mchana:- Jua.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mwenye bidii, na hamu ya kufanya kazi zake kwa nguvu zake zote. Mtu huyo, ameuzoesha mwili wake kufanya kazi hizo kwa muda mrefu, bila kuchoka mapema.

Mtu huyo, hulinganishwa na Jua, ambalo huwa halichoki kumulika, kwa sababu naye pia huwa hachoki mapema kuzitekeleza kazi zake hizo. Yeye huwafundisha pia wenzake, namna ya kuyatekeleza majukumu yao, kwa bidii kubwa. Ndiyo maana yeye huwahadithia watu kwamba, ‘halali usiku na mchana:- Jua.’

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuwa na bidii ya kuzitekeleza kazi zao kwa umakini mkubwa, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

2Wakorintho 4:16-18.

2Wakorintho 5:1-3.

Mathayo 24:35.

483. KALAGU – KIZE OZA ALINAMBA OPI: – MOTO NA FUGO

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola moto na fugo, ahikanza lya bhuzugi. Umubhuzugi bhunubho, uoza ng’wunuyo humoto, uyo gugabhagaka. Uopi hi fugo iyo igazugilagwa ijiliwa. Umoto gunuyo, gugabhizaga guti guliilamba ifugo yiniyo, ulu gulibhaka, kunguno ugoyi gukikalaga hasi, huna yatulwa ifugo ahigulya yago. Ifugo yiniyo, igatulwaga hamashiga adatu, haho guli umoto gunuyo, uyo gugaisebhyaga ifugo yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘oza alinamba opi: moto na fugo.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kubhanhu, abho bhagikalaga halumo umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhadilekanijaga umubhutumami bho milimo yabho, kunguno, bhadebhile igiki abhanhu bha makabhila gose, ni rangi jose, bhali sawa ahabhutongi ya yakwe, uyo obhasumba.

Abhanhu bhenabho, bhikolile ni fugo nu moto, ijo jigiyambilijaga ugubisha chiza ijiliwa, kunguno nabho bhagiyambilija halumo ijinaguitumama imilimo yabho yiniyo. Hunagwene, abhanhu bhenabho, bhagabhalangaga na bhichabho, nzila ja gwiyambilija halumo chiniko, bho gwiganila giki, ‘oza alinamba opi: moto na fugo.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gwikala bho gwiyambilija halumo, yaya gubhakomanya abhanhu, kunguno ya makabhila, nulu rangi jabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele, na kupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho.

1Wakorintho 12:4-11.

1Wakoritho 3:1-8.

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA

MWEKUNDU ANAMBA MWEUSI:- MOTO NA CHUNGU

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia moto na chungu cha kupikia chakula wakati wa upikaji huo. Kinapopikwa chakula, mwekundu huyo, ni moto, na mweuzi, ni chungu ambacho hupikiwa chakula.

Moto huo, huonekana kama unakilamba kile chungu cha kupikia, kwa sababu ya kuwa kinakigusa, unapowaka moto huo, kwa vile, wenyewe huwa chini ya chungu hicho. Chungu hicho, huwekwa kwenye mafiga matatu, ambapo moto huo, huwekwa juu yake. Ndiyo maana watu huhadithiana kwa kusema kwamba, ‘mwekundu ana mlamba mweusi: – moto na chungu.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa watu wale ambao huishi katika umoja wa kusaidiana, maishani mwao. Watu hao, hawatelekezani katika kuyatekeleza majukumu yao, kwa sababu ya kuelewa kwamba, wanadamu wote, wako sawa mbele ya muumba wao, bila kujali kabila au rangi.

Watu hao, hufanana na chungu chakupikia na moto, ambazo husaidiana katika kuivisha chakula, kwa sababu ya kusaidiana kwao na wenzao. Wao hutunza umoja wao huo, katika utekelezaji wa majukumu yao. Ndiyo maana, watu hao, huwafundisha watu juu ya kusaidiana kwa pamoja hivyo, kwa kusema kwamba, ‘mwekundu ana mlamba mweusi: – moto na chungu.’

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuishi kwa kusaidiana katika umoja, bila kuwabagua watu kwa misingi ya ukabhila au rangi, ili waweze kuishi kwa amani, itakayowapatia mafanikio mengi, maishani mwao.

1Wakorintho 12:4-11.

1Wakoritho 3:1-8.

482. KALAGU – KIZE LILINAMBUDULILE MBI:- LING’OBHO LYA NAGA

Imbuki ya kalagu yiniyo, ilolile ng’obho go Naga. Inaga ili ndimu iyo igasimbaga mang’obho matale. Amang’obho genayo, gangi abhabhizaga ga makanji matale gete, ayo ndimu jingi jigadulaga gwikala moyi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga bho guyomba giki, ‘lilinambudulile mbi:- Ling’obho.

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu, uyo ali ndoshi, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhasondagulaga abhanhu, kunguno ya ng’hungwa jakwe ijagubhadalaha abhiye bhenabho.

Uweyi agalenganijiyagwa na ng’obho gunuyo ugo naga, kunguno alinibhengwe ukubhanhu, ilo likolile nu ng’obho gunuyo. Uweyi adulile nulu, gusiminza bho nduhu guzwala myenda. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘lilinambudulile mbi:- Ling’obho.

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja bhudoshi, umukikalile kabho, kugiki, bhadule guileka iyabhubhi, umuwikaji bhobho. Yigelelilwe abhanhu bhenabho, bhabhize na witogwi, ubho bhudulile gubhambilija ijinagujibheja chiza, ikaya jabho.

Mathayo 5:1-20.

Mathayo 18:6-10.

KISWAHILI: KITENDADAWILI   –  TEGA

LINASHUTAMA VIBAYA:- PANGO LA MHANGA

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia mapango ya mhanga. Mhanga ni myama poli ambaye huchimba mapango makuwa. Mapango hayo, mengine ni ya kutisha kweli, ambayo wanyama wengine, huweza kuishi humo,  baada ya mhanga huyo kutoweka. Ndiyo maana watu huhadithiana kwa kusema kwamba, ‘linashutama vibaya:-  pango la mhanga.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mwenye majivuno maishani mwake. Mtu huyo, huwakashifu wenzake, kwa sababu ya tabia yake ya kuwadharau wenzake hao.

Yeye hulinganishwa na pango hilo la mhanga, kwa sababu ya dharau aliyonayo kwa watu, ambayo hufanana na pango hilo. Yeye aweza hata, kutembea uchu mitaani. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘linashutama vibaya:-  pango la mhanga.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuacha tabia za majivuno ya kuwadharau watu wengine, maishani mwao, ili waweze kuyaacha matendo yaliyo maovu. Yafaa watu hao, wawe na upendo wa kuwawezesha kuzijenga vizuri, familia zao.

Mathayo 5:1-20.

Mathayo 18:6-10.

481. KALAGU – KIZE LINOLELELWA KULE: – LING’WANDU

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola nti, uyo gugitanagwa Ng’wandu. Unti gunuyo, guli ntale kukila imiti iyingi. Hi giko lulu, umunhu adulile gugulolela nulu alikule nu nti gunuyo, kunguno ya bhutale na bhulihu bhogo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘linolelelwa kule: – Ling’wandu.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu, uyo adebhile giki, bhuli ginhu jili na ntale ojo. Umunhu ng’wunuyo, azunije ugutongelwa nu ntale okwe, aho alikalila. Agafunyaga wambilija ubho igelelilwe untale okwe ng’wunuyo, abhupandike, kugiki adule uguitumama chiza imilimo yakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agabhalangaga nabhiye ahigulya ya gubhadegeleka na gubhambilija chiza, abhatongeji bhabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele umusi yabho. Hunagwene uweyi agabhawilaga abhanhu giki, ‘linolelelwa kule: – Ling’wandu.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kubhambilija bho gubhadegeleka chiza abhatongeji bhabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele, na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 11:25-27.

Mathayo 13:51-52.

Mathayo 16:13-20.

1Wafalme 18:30-39.

KISWAHILI: KITENDAWILI –  TEGA

HUONEKANA KWA MBALI:- MBUYU

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia mti unaoitwa Mbuyu. Mti huo, ni mkubwa kuliko miti mingine. Hivyo basi, mtu aweza kuuona hata akiwa mbali nao, kwa sababu ya ukubwa wake huo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘huonekana kwa mbali:- Mbuyu.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule anayefahamu kwamba, kila kitu kina mkubwa wake. Mtu huyo, hukubali kuongozwa na mkubwa wake pale anapoishi. Yeye huonesha ushirikiano mkubwa kwake, ule unaohitajika kwa ajili kumwezesha kuyatekeleza vizuri majukumu yake ya kuwaongoza wananchi.

Mtu huyo, huwafundisha pia wenzake juu ya kuwasikiliza na kusaidia vizuri viongozi wao, maishani mwao, ili waweze kuishi kwa amani katika nchi zao. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘huonekana kwa mbali:- Mbuyu.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwasaidia kwa kuwasikiliza vizuri viongozi wao, ili waweze kuishi kwa amani, na wenzao, maishani mwao.

Mathayo 11:25-27.

Mathayo 13:51-52.

Mathayo 16:13-20.

1Wafalme 18:30-39.

480. KITENDAWILI – TEGA. MODOKA YANE IDAMALAGA MAGUTA:- MAGULU

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola magulu. Bhuli munhu alina magulu gakwe, aliyo lulu, ulu uhaya gwandya lugendo agubhuka duhu na gwadya gusiminza, bho nduhu ni giki, aguditila maguta, umumagulu gakwe yenayo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘modaka yane idamalaga maguta:- magulu.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu, uyo ashikanile umubhutumami bho milimo yakwe. Umunhu ng’wunuyo, alina bhushikanu bho guja gujutumama milimo makanza gosegose, guti na magulu ayo gagandyaga lugengo, bho nduhu gulinda guditilwa maguta.

Uweyi agabhalangaga nabhiye, ahigulya ya kubhiza na bhushikanu bhunubho, ubho gutumama milimo yabho chiza. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘modaka yane idamalaga maguta:- magulu.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kubhiza na bhushikanu bhutale, ubho bhudulile gubhambilija uguitumama imilimo yabho chiza, kugiki bhadule gujibheja chiza, ikaya jabho.

Mathayo 26:41.

Mathayo 25:13.

Mathayo 10:22.

Zaburi 119:89-91.

KISWAHILI: KITENDAWILI  – TEGA

MOTOKAA YANGU HAIMALIZI MAFUTA:- MIGUU

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia miguu. Kila mtu ana miguu yake, ambayo huitumia akitaka kutembea sehemu fulani, bila hata kuweka mafuta, kwenye miguu yake hiyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘motokaa yangu haimalizi mafuta:- miguu.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule aliyekamilika katika utekelezaji wa kazi zake. Mtu huyo, ana bidii ambayo humwezesha kuzifanya kazi kwa utayari mzuri. Yeye yuko tayari wakati wowote, kutekeleza majukumu yake, kama miguu ilivyo tayari kuanza safari, bila kusubiri kuwekewa mafuta.

Yeye huwafundisha pia wenzake, namna ya kuwa na utayari huo wa kuyatimiza vizuri majukumu yao kila wakati. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, ‘motokaa yangu haimalizi mafuta:- miguu.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na utayari mkubwa wa kuyatekeleza majukumu yao vizuri, na kwa bidii kubwa, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

Mathayo 26:41.

Mathayo 25:13.

Mathayo 10:22.

Zaburi 119:89-91.