Sukuma Riddles

593. KALAGU – KIZE. SHELENYETE: – BHUSUNGU BHO NG’HUMI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yililola bhusungu bho ng’humi. Ing’humi yiniyo, jilisumva ijo jili na bhusungu ulu junhuma munhu. Uyo olumagwa ng’wunuyo, ikanza lingi agiigwaga giti inhumi yiniyo, ilisiminza umugati ya mili gokwe, kunguno agab’izaga guti alishinwa. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘shelenyete:- Bhusungu bho ng’humi.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli nkima uyo alilung’wa bhusungu, ahikanza lya gwifungula. Umunhu ng’wunuyo agasadyaga noyi, guti nu bhusungu bho ng’humi, ukuli munhu uyo yanhumaga. Agikomejaga noyi, ugwiyumilija, mpaga nose agadujaga, ugwifungula chiza.

Umayu ng’wunuyo, agabhalanjaga abhiye ahigulya ya gwiyumilija ulu bhalichola kupandika ginhu jisoga. Uweyi agabhizaga jigemelo jawiza ukubhanhu abho bhalihaya kupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho. Hunagwene agabhaganilaga abhanhu giki, ‘shelenyete:- Bhusungu bho ng’humi.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kubhiza na wiyumilija ulubhalitumama nimo ndimu, umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gupandika matwajo ga gujibheja chiza ikaya yabho.

Mwanzo 3:16.

1Wakorintho 10:13.

Isaya 21:3.

Zaburi 48:6-7.

Mathayo 11:28-30.

Yohana 16:21.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

KUUMA KAMA UNAFINYWA:- SUMU  YA NGE.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia sumu ya nje. Inge huyo, ni kiumbe chenye sumu, kikimuuma mtu. Yule aliyeumwa, wakati mwingine, hujisikia kama nge anatembea ndani ya mwili wake, kwa sababu ya maumivu hayo makali yanayomfanya ajisikie kama anafinywa. Ndiyo maana yeye huwahadithia watu kwamba, ‘kuuma kama unafinywa:- sumu ya nge.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mwanamke yule anayejisikia uchungu wakati wa kujifungua. Mtu huyo, hujisikia maumivu makali sana, kama yale ya uchungu wa kuumwa na nge, kwa mtu yule aliyeumwa. Yeye hujibidisha kuvumilia, mpapa mwishowe hufaulu kujifungua salama.

Mama huyo, huwafundisha watu juu ya kuvumilia katika matatizo wanayokumbana nayo maishani mwao, ili waweze kuyafikia mafanikio wanayoyatarajia. Yeye ni mfano wa kuigwa na wenzake, wanaotaka kupata mafanikio mengi, katika maisha yao. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘kuuma kama unafinywa:- sumu ya nge.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wanapoyakamilisha majukumu yao, ambayo ni magumu, maishani mwao, ili waweze kupata mafanikio ya kutosha kuziendeleza vizuri familia zao.

Mwanzo 3:16.

1Wakorintho 10:13.

Isaya 21:3.

Zaburi 48:6-7.

Mathayo 11:28-30.

Yohana 16:21.

589. KALAGU – KIZE. NAKADIMA KINEKEJA: – KALUSUNDA.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yililola ginhu ijijigitanagwa lusunda. Ulusunda lunulo luli ginhu ja gutulila jiseme ulo lugatungilagwa ng’wigulya ya numba, umukaya. Uloyi ulu lukumiwa lugandyaga gwisugusa (gwifilinja) mpaga ku ikanza ilihu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nakadima kinekeja:- Kalusunda.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agakumiwagwa hadoo duhu wiza nzule, nulu opelana, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adadilaga ugwikenya na bhanhu, kunguno ya bhujidakumiwa bhokwe bhunubho.

Uweyi agikolaga nu lusunda, kunguno nuweyi agapelana wangu ulu okumiwa nulu hadoo duhu nabhiye. Abhanhu abho agidumaga nabho, nose bhandebha igiki aling’wangu upelana. Hunagwene bhagiganilaga giki, ‘nakadima kinekeja:- Kalusunda.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija ubho gubhambilija ugubhuleka ubhupelanu bho sagara, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichobho, umuwikaji bhobho.

Warumi 12:21.

Waefeso 4:26-28.

Wakolosai 3:8.

Yakobo 1:20-21.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

NIMEKASHIKA KAKABEMBEA:- KIBEMBEA.

Chanzo cha kitendawili hicho, kinaangalia kitu kichoitwa kibembea. Kibembea hicho, huwa kinafungwa kwa kunig’inizwa juu ya nyumba kwa ndani, ambacho hutengenezwa kwa nyuzi za mkonge. Kibembea hiyo, mtu akikigusa huanza kuchezacheza (kujiviringisha) kwa muda mrefu. Ndiyo maana watu huhadithina kwamba, ‘nimekashika kakabembea: kibembea.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye akiguswa kidogo tu hukasilika, katika maisha yake. Mtu huyo, hakawii kugombana na watu kwa sababu ya kutokuguswa kwake huko.

Yeye hufanana na kibembea hicho cha kuning’inizia vyombo, kwa sababu naye ukasilika upesi akiguswa hata kidogo tu, na wenzake. Watu wanaokosana naye, mwishowe hufahamu kwamba, mtu huyo ni mwepezi mno kukasilika. Ndiyo maana watu hao huhadithiana kwamba, ‘nimekashika kakabembea: kibembea.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kuwasaidia kuacha hasira za hovyo, katika maisha yao, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao.

Warumi 12:21.

Waefeso 4:26-28.

Wakolosai 3:8.

Yakobo 1:20-21.

587. KALAGU – KIZE. KADANDA KADANDA KADALINHAGWA: – KASWA.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yililola nguzu ja kaswa. Akaswa kenako, kagabhizaga kadina nguzu kunguyo ya bhunogoleku bhogo. Akoyi mumo kagalihila adiko umunhu gukalinha, kunguno kalidodo noyi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘kadanda kadanda kadalinhagwa:- kaswa.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agahadikijaga bhanhu gutumama milimo iyo ibhakilile. Umunhu ng’wunuyo, adulile nulu gubhinha nimo bhanigini, uyo gugatumamagwa na bhanhu abho bhalibhatale.

Uweyi agikolaga nu guhadikija kulinha ahakaswa, akokadina nguzu, kunguno nuwei agabhinhaga milimo abhanhu abho bhadina nguzu ijaguitumamila imilimo yiniyo. Hunagwene abhanhu bhang’wilaga bho gwiganila giki, ‘kadanda kadanda kadalinhagwa:- kaswa.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kutumama milimo iyo bhaidulile, na guleka nhungwa ja gubhinha milimo iyo ibhakilile nguzu abhanhu bhabho, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Kutoka 34:2.

Kutoka 34:4.

Mathayo 19:26.

Luka 18:27.

KITENDAWILI – TEGA.

KADANDA KADANDA HAKAKWEWI: – UNYASI.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia nguvu za unyasi. Unyasi huo, huwa haina nguvu, kwa sababu ya ulaini wake. Wenyewe hata ulefuke kiasi gani, hauwezi kupata uimara wa kumwezesha mtu kuukwea. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘kadanda kadanda hakakwewi:- unyasi.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hulazimisha watu kufanya kazi ambazo hawana uwezo nazo.  Mtu huyo, huweza hata kuwapa watoto kazi ambayo inatakiwa kufanywa na watu wazima.

Yeye hufanana na kitendo cha mtu kulazimisha kukwea unyasi, ambao hauna nguvu za kumbeba, kwa sababu naye huwalazimisha watu kufanya kazi ambazo hawana uwezo wa kuzitekeleza. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo, kwa huhadithiana kwamba, ‘kadanda kadanda hakakwewi:- unyasi.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kufanya kazi zile ambazo wanauwezo nazo, na kuacha tabia ya kuwapatia watu wao kazi zilizowazidi nguvu, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao.

Kutoka 34:2.

Kutoka 34:4.

Mathayo 19:26.

Luka 18:27.

iswa

nigini

zambia-

586. KALAGU:- KIZE. LITULA NA LITULA: – MAGOHE.

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola bhutumami bho ngohe. Ingohe jinijo, jigaitumamaga imilimo yajo bho gugobya, na gulanghana liso bho gugalemeja abhapalala ugwingila moyi. Ijoyi ulu munhu ugobya jigitulanyaga bho gwikumya. Ingohe jinijo jigisuyaga aha makanza ayo munhu olalaga du. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘litula na litula:- Ngohe.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo yakwe gwingila dilu mpaga mhindi. Umunhu ng’wunuyo, agayilanghana bho guitumama chiza imilimo yakwe yiniyo, guti ni ngohe umo jigatumamilaga mpaga olala umunhu, hunajifula.

Uweyi agabhizaga jigemelo ja gutumama milimo bho bhukamu bhutale, ukubhiye, kunguno ya kikalile kakwe kenako, aka gutumama milimo gwingila dilu mpaga mhindi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘litula na litula:- Ngohe.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhukamu bho guitumama imilimo yabho, umu makanza gose aga limi, na gwisuya ibhujiku, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho. Kuhiniyo, ijito ja gugobya go ngohe jinijo, jalanga bhanhu gutumama milimo bhuli makanza, na gwisuya ahikanza ilya bhujiku.

1Wakorintho 3:9-15.

1Wakorintho 15:10.

1Wathesalonike 2:9.

2Wathesalonike 3:8-10.

KITENDAWILI: – TEGA.

PIGANO  NA PIGANO: – KOPE ZA MACHO.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia utendaji kazi wa kope. Kope hizo, hufanya kazi zake kwa kufunga na kufungua macho, na kuyalinda macho kwa kuzuia takataka zisiingie ndani yake. Zenyewe, hupigana kwa kugusana mtu anapofumba na kufumbua macho yake. Kope hizo, hupumzika wakati wa mtu kulala. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘pigano na pigano:- kope za macho.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi zake kuanzia asubuhi, hadi jioni. Mtu huyo, huzilinda kazi zake hizo kwa kuzitekeleza vizuri, kama kope za macho zinavyoyalinda macho, mpaka wakati wa mtu kulala.

Yeye huwa mfano wa kuigwa kwa wenzako katika kufanya kazi kwa bidii kubwa, kwa sababu ya maisha yake hayo, ya utendaji wa kazi kuanzia  asubuhi hadi jioni. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘pigano na pigano:- kope za macho.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na bidii za kuyatelekeza vizuri majukumu yao wakati wa mchana, na kupumzika wakati  wa usiku, ili waweze kupata mafanikio mengi, katika maisha yao. Kwa hiyo, kitendo cha kupigana kwa kope za macho, hufundisha watu kuyatekeleza majukumu yao, kila wakati, na kupumzika wakati wa usiku.

1Wakorintho 3:9-15.

1Wakorintho 15:10.

1Wathesalonike 2:9.

2Wathesalonike 3:8-10.

ngohe5

ngohe6

ngohe1

585. KALAGU – KIZE. NG’OMBE YANE YAGUSHEMELA MKAYA AMAPEMBE HANZE:- LYOCHI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yingilile ku lyochi ilo ligafumaga hanze ulu munhu alizuga jiliwa umukaya. Ilyochi linilo, lililyapi ilo ligalolelagwa na bhuli ng’wene. Ilyoi ligabhizaga jimanyikijo ja bhuzugi bho jiliwa ahakaya yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘ng’ombe yane yagushemela mkaya amapembe hanze:- lyochi.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitaga ya wiza umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agolechaga imihayo iyo agiiganikaga kubhitila mu miito gakwe ayo galigawiza.

Amiito gakwe agawiza genayo, gagikolaga ni lyochi ili ligolechaga giki jiliwa jilizugwa ahakaya iyo lilifumilila iyochi linilo. Umungu ng’wunuyo, agabhalanjaga nabhiye ahigulya ya gubhiza na miganiko gawiza, kugiki amiito gabho, gadule gubhiza masoga. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘ng’ombe yane yagushemela mkaya amapembe hanze:- lyochi.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na miganiko ga wiza, na gujidebha inhungwa ja bhanhu bhabho, bho gugalola amiito gabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, bho gwikala bho mholele na chichabho, shigu jose.

Mathayo 12:33-37.

Mathayo 7:16-20.

Luka 6:43-45.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

NG’OMBE WANGU WA KUKAMULIA NDANI PEMBE ZIKIWA NJE:– MOSHI.

Chanzo cha kitendawili hicho, chatokea kwenye moshi unaotokea nje ya nyumba wakati mtu anapika chakula ndani yake. Moshi huo, ni mweusi ambao huonekana kwa kila mmoja.

Wenyewe ni ishara inayotambulisha wakati wa kupikwa kwa chakula katika familia hiyo. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘ng’ombe wangu wa kukamulia ndani pembe zikiwa nje:- moshi.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutenda matendo mema katika maisha yake. Mtu huyo, huonesha mawazo anayoyafikiria moyoni mwake, kwa kutenda matendo hayo mema.

Matendo yake hayo, hufanana na moshi unaonesha kupikwa kwa chakula katika familia ile ambayo moshi huo unatokea. Mtu huyo, huwafundisha wenzake juu ya kuwa na mawazo mema ili matendo yao yaweze kuwa mema pia. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘ng’ombe wangu wa kukamulia ndani pembe zikiwa nje:- moshi.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na mawazo mema na kuzifahamu tabia za watu wao, kwa kuyaangalia matendo yao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, katika kuishi kwa amani na wenzao, siku zote.

Mathayo 12:33-37.

Mathayo 7:16-20.

Luka 6:43-45.

lyochi2

lyochi

lyochi1

583. KALAGU – KIZE. NANSANGA UMAMA ALIZWA NOGE – IKEMEKELO LYA MUNHU.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yingilile ku bhub’eja bho jitwilo ja mujiliwa ijo jigitangwa munhu. Ikale umunhu goli nduhu. Giko lulu, abhachoji bhago, b’akemekaga gayutina minzi gaza, hado hado, ayo gagabhizaga guti munhu alizwa noge. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nansanga umama alizwa noge:- ikemekelo lya munhu.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agacholaga nzila ningi ija gugamalila amakoye ayo alinago. Umungu ng’wunuyo, agagatumilaga chiza amasala gakwe mpaga ojipandika nzila ija gugamalila amakoye genayo, aha ng’wakwe.

Uweyi agikolaga nu nkemeki o munhu, kunguno nuweyi agagatumilaga chiza amasala gakwe, ijinagugamala amakoye ga ha ng’wakwe. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nansanga umama alizwa noge:- ikemekelo lya munhu.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gudebha guchola nzila ija gugingija amakoye ayo bhaligo, umuwikaji bhobho, kugiki  bhadule gujibheja chiza ikaya jabho.

Mathayo 5:13-16.

Mathayo 25:31-45.

Luka 10:25-37.

KITENDAWILI – TEGA.

NIMEMKUTA BIBI ANATOKWA DAMU PUANI:- CHUJIO LA CHUNVI.

Chanzo cha kitendawili hicho, chatokea kwenye utengenezaji wa chumvi. Chumvi hiyo, ni kitu kinachoongeza radha kwenye chakula. Zamani chumvi haikuwepo. Hivyo basi, watafutaji wake, walikuwa wakichuja maji yaliyochuluzika kwa kudondosha maji mekundu kama mtu anatokwa damu puani. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘nimemkuta bibi anatokwa damu puani:- chujio la chumvi.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hujibidisha kutafuta njia za kutatua matatizo aliyo nayo, maishani mwake. Mtu huyo, hutumia vizuri akili zake, hadi anafikia hatua ya kupata utatuzi wa matatizo hayo, nyumbani kwake.

Yeye hufanana na mchujaji huyo wa chumvi, kwa sababu naye hutumia akili zake katika kutafuta ufumbuzi wa matatizo aliyo nayo, hapo kwake. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘nimemkuta bibi anatokwa damu puani:- chujio la chumvi.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuelewa namna ya kutafuta njia za kuwatatulia matatizo yao, maishani mwao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

Mathayo 5:13-16.

Mathayo 25:31-45.

Luka 10:25-37.

salt1

salt

salt2

581. KALAGU – KIZE. B’ITOLELA B’AKALI PYE:- MHULI NA MHELA.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yililola ndimu ibhili: Mhuli na Mhela. Imhuli ili ndimu nhale na nhali noyi, kunguno ulu yusaya igabhapandagilaga abhanhu, nulu abhana ndimu abhangi. Iyoyi udulile nulu gubhaluta abhanhu bho nkondo goyo, kunguno ilina nguzu ningi.

Imhela nayo ili ndimu iyo igikalaga ing’wene ng’wene duhu, kunguno ili ndimu nhali noyi nayo. Gashinaga imhuli ni mhela jili mhali pye. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘bhitolela bhakali pye:- Mhuli na Mhela.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagamanaga bhuyoga ahakaya yabho. Abhanhu bhenabho, bhuli ng’wene alemile uguhang’wa, kunguno ya gwibhona gokwe, igiki adulile pye iyose, umukikalile kakwe. Abhoyi bhagibhonaga giki bhali nguvu na bhukali bho gubhalebhya pye abhichabho, kunguno bhadabhudebhile ubhudula bho ng’wa Mulungu unsumbi o jose.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na mhela na Mhuli, kunguno nabho, bhuli ng’wene agibhonaga giki alinkali kulebha abhiye, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, ‘bhitolela bhakali pye:- Mhuli na Mhela.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya guleka nhinda ja gwihaya bhukali, kunguno ubhukali bhobho bhudadulile gubhushigila ubhukali bho ng’wa Mulungu, unsumbu o jose, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 11:28-30.

Mithali 3:5-8.

2Wakorintho 13:10-11.

Waebrania 4:12.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

WAMEOLEANA WAKALI WOTE:- TEMBO NA KIFARU.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia wanyama poli wawili ambao ni Tembo na Kifaru. Tembo ni mnyama mkubwa na mkali sana, kwa sababu yeye akikasilika huweza hata kukanyaga watu, na kuwaua. Yeye huweza hata kuwabeba  watu hao, na kuwatupa kwa mkondo wake, kwa sababu ana nguvu nyingi.

Kifaru naye ni mnyama ambaye hupenda kuishi peke yake, kwa sababu ya ukali wake. Kumbe Tembo na Kifaru ni wanyama wakali wote. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘wameoleana wakali wote:- Tembo na Kifaru.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa watu wale ambao hawamalizi kelele kwenye familia yao. Watu hao, kila mmoja hataki kuambiwa kitu na mwenzake, kwa sababu ya kujiona kwamba anaweza yote, katika maisha yake. Wao hujifirikia kuwa na nguvu na ukali wa kuwazidi wenzao wote, kwa sababu  hawaufahamu uwezo wa Mungu ambaye ndiye Muumba wa vyote.

Watu hao, hufanana na Tembo na Kifaru, kwa sababu nao, hujiona kila mmoja kuwa ni mkali kupita wenzake, katika maisha yao. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘wameoleana wakali wote:- Tembo na Kifaru.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuacha kiburi cha kujidai ukali, kwa sababu ukali wao hauwezi kuufikia ukali wa Mungu aliyeumba vyote, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Mathayo 11:28-30.

Mithali 3:5-8.

2Wakorintho 13:10-11.

Waebrania 4:12.

mhuli2

mhela2