Sukuma Riddles

480. KITENDAWILI – TEGA. MODOKA YANE IDAMALAGA MAGUTA:- MAGULU

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola magulu. Bhuli munhu alina magulu gakwe, aliyo lulu, ulu uhaya gwandya lugendo agubhuka duhu na gwadya gusiminza, bho nduhu ni giki, aguditila maguta, umumagulu gakwe yenayo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘modaka yane idamalaga maguta:- magulu.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu, uyo ashikanile umubhutumami bho milimo yakwe. Umunhu ng’wunuyo, alina bhushikanu bho guja gujutumama milimo makanza gosegose, guti na magulu ayo gagandyaga lugengo, bho nduhu gulinda guditilwa maguta.

Uweyi agabhalangaga nabhiye, ahigulya ya kubhiza na bhushikanu bhunubho, ubho gutumama milimo yabho chiza. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘modaka yane idamalaga maguta:- magulu.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kubhiza na bhushikanu bhutale, ubho bhudulile gubhambilija uguitumama imilimo yabho chiza, kugiki bhadule gujibheja chiza, ikaya jabho.

Mathayo 26:41.

Mathayo 25:13.

Mathayo 10:22.

Zaburi 119:89-91.

KISWAHILI: KITENDAWILI  – TEGA

MOTOKAA YANGU HAIMALIZI MAFUTA:- MIGUU

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia miguu. Kila mtu ana miguu yake, ambayo huitumia akitaka kutembea sehemu fulani, bila hata kuweka mafuta, kwenye miguu yake hiyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘motokaa yangu haimalizi mafuta:- miguu.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule aliyekamilika katika utekelezaji wa kazi zake. Mtu huyo, ana bidii ambayo humwezesha kuzifanya kazi kwa utayari mzuri. Yeye yuko tayari wakati wowote, kutekeleza majukumu yake, kama miguu ilivyo tayari kuanza safari, bila kusubiri kuwekewa mafuta.

Yeye huwafundisha pia wenzake, namna ya kuwa na utayari huo wa kuyatimiza vizuri majukumu yao kila wakati. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, ‘motokaa yangu haimalizi mafuta:- miguu.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na utayari mkubwa wa kuyatekeleza majukumu yao vizuri, na kwa bidii kubwa, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

Mathayo 26:41.

Mathayo 25:13.

Mathayo 10:22.

Zaburi 119:89-91.

478. MAMI ADAHAILE DIBHONE: – NG’HUNI

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola Ng’huni. Ing’huni yiniyo, igikalaga kunuma ya miso, kunguno unsumbi oyisumba bho gwitula kwene. Amiso agene, gali ku bhutongi ya ng’huni, gitumo gabhegejiwa nu nsumbi ogo. Giko lulu, imigo genayo gadadulile ugwibhona ni ng’huni yiniyo, kunguno bhuli jene jili na lwande lojo, ijo jidadulile ugwisangija. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘mami adahaile dibhone: – Ng’huni.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu, uyo aidebhile uguitumama chiza imilimo yakwe, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, adabhishibyaga abhiye umumilimo yabho, kunguno amanile aho igelelile imilimo yakwe yiniyo.

Uweyi agabhalangaga nabhiye, ahigulya ya kuitumama chiza imilimo yabho, bho nduhu ugwishatya mumilimo iyo idiyabho. Hunagwene uweyi agabhawilaga abhanhu giki, ‘mami adahaile dibhone: – Ng’huni.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya guidebha na guitumama chiza imilimo yabho, bho nduhu ugwishatya umumilimo iyo idiyabho, kugiki bhadule gupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho.

1Wakorintho 12:12-31.

Mathayo 2:13-18.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA

 MJOMBA HATAKI TUONANE:- KISOGO.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia kisogo. Kisogo hicho huwa nyuma katika upande wa kichwa, kama muumbaji wake alivyo kiumba. Macho yenyewe yako mbele ya kisogo, kama muumbaji wake alivyoyaumba.

Hivyo basi, macho hayawezi kukiona kisogo hicho, kwa sababu yako upande mwingine wa kichwa. Kisogo na macho hayawezi kujichanganya, kwa maana ya kuwa, pamoja. Ndiyo maana watu huhadithiana kwa kusema kwamba, ‘mjomba hataki tuonane: – kisogo.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye aelewa kuzifanya vizuri kazi zake, maishani mwake. Mtu huyo, haingilii kazi za wenzake katika utendaji wa kazi zake, kwa sababu anafahamu mipaka ya kazi zake hizo.

Yeye huwafundisha pia wenzake, namna ya kuzitekeleza vizuri kazi zao hizo, bila kuingilia majukumu ambayo siyo ya kwao. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘mjomba hataki tuonane: – kisogo.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuzielewa na kuzitekeleza vizuri kazi zao, bila kuingilia majukumu yasiyo ya kwao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

1Wakorintho 12:12-31.

Mathayo 2:13-18.

477, KALAGU – KIZE ULU UBHUCHA ABHANA BHAKWE ADADULILE GUBHICHA:- LINDEGE

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola lindege, ilo ligabhuchaga abhana bhalyo pye amakanza. Ilindege linilo, ulu lyuhegela bhana lidadulile ugubhicha, mpaga munhu wize abhinje, ulu aligakobhola amandege genayo ahitina. Hunagwene abhanhu bhagayomgaga giki, ‘ulu ubhucha abhana bhakwe adadulile gubhicha:= lindege.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhalabhilaga chiza abhana bhakwe. Umunhu ng’wunuyo, adabhalekanijaga abhana bhakwe bhenabho, kunguno agikomejaga ugubhatongela mpaga bhakula nilange lya wiza, guti numo ligabhabhukijaga abhana bhalyo, ilindege linilo.

Umungu ng’wunuyo, agabhalangaga nabhiye ahigulya ya gubhalabhila chiza abhana bhabho, mpaka bhashikana ugutumama imilimo yabho bhoyi bhinikili. Hunagwne abhanhu bhagayombaga giki, ‘ulu ubhucha abhana bhakwe adadulile gubhicha:= lindege.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kubhalabhila chiza abhana bhabho, kugiki bhadule gubhiza nilange lya wiza, umuwikaji bhobho. Abhabyaji yigelelilwe, bhoye ugubhalekanija abhana bhabho.

Yohana 6:68.

Zaburi 36:8.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA

AKIBEBA WATOTO WAKE HAWEZI KUWASHUSHA: – MHINDI

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia mhindi, ambao hubeba watoto wake, kwa muda wote bila kuwashusha. Mhindi huo, ukibeba watoto wake, huwa hauna uwezo wa kuwashusha, mpaka hufikia muda ule ambayo mtu huenda kuvuna mahindi, ndipo anawatoa watoto wake hao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘akibeba watoto wake hawezi kuwashusha: – mhindi.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwalinda na kuwatunza watoto wake, kwa kuwalea vizuri. Mtu huyo, hawatelekezi watoto wake hao, kwa sababu kujibidisha katika kuwaelekeza mpaka waweze kukua katika malezi mema. Yeye huwa pamoja na watoto wake hao, kama vile mhindi unavyobeba watoto wake.

Mtu huyo, huwafundisha pia wenzake namna ya kuwalea vizuri watoto wao, mpaka wanafikia hatua ya kujitegemea wao wenyewe, kwa kufanya kazi zao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘akibeba watoto wake hawezi kuwashusha: – mhindi.’

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuwalea watoto wao vyema, ili waweze kukua wakiwa na malezi yawezayo kuwasaidia katika kuishi vyema na wenzao, maishani mwao.

Yohane 6:68.

Zaburi 36:8.

476. KALAGU – KIZE NG’WANISHI DANYAMIJAGA ALIYO DUDUNDUJA: -LIMOTO

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola bhanhu abho bhalijinya libhupi. Ubhupi ulu bhubhaka, umoto gugabhizaga ntale noyi. Nulu bhagagunyamanija bhanhu bhingi, gugubhaduducha duhu, kunguno gulimoto ntale uyo bhadadulile ugugujimya. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayombaga giki, ‘ng’wanishi danyamijaga aliyo dudunduja: – limoto.’

Ikalagu yiniyo, yilenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumilaga ginhu guti moto, bho nduhu gubhiza na witegeleja. Umunhu ng’wunuyo, adebhile isolobho ya moto, iyo ilikihamo na guzugila jiliwa, ulu gutumilwa umoto gunuyo na witegeleja.

Aliyo lulu, uweyi adamanile igiki, umoto gunuyo, ulu gudatumililwe na witegeleja, gudulile gwenha makoye matale, ayogalikihamo na gukenagula sabho, ijo jigabishiagwa umlibhupi liniyo. Ubhupi ulu bhubhaka bhugatabhanyaga ugubhujimya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ng’wanishi danyamanijaga aliyo dudunduja: – limoto.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bhutale, ulu bhaligutumila umoto gunuyo, kugiki gudizubhakenaguja isabho jabho, umuwikaji bhobho

Mathayo 3:11.

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA

ADUI TUMEMZINGIRA LAKINI HATUMWEZI: – MOTO

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia watu wanaozima moto uliowaka katika maeneo yao. Moto huo, huongezeka kuwapa mpaka kufikia hatua ya kuwazidi uwezo wale wanaouzima, kwa sababu ya wenyewe kuwa mkubwa sana.

Watu wanaouzima hata wauzingile kwa wingi kiasi gani, huwa unawashinda kuuzima, kwa sababu ya moto huo kuzidi kuwa mkubwa, mpaka kufikia hatua ya kuwashinda kuuzima. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, ‘adui tumemzingira lakini hatumwezi: -moto.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu, yule ambaye hutumia vitu kama vile moto, bila kuwa  na uangalifu wenye umakini. Mtu huyo, aelewa juu ya faida za moto huo, ambazo ni pamoja na kupikia, endapo moto huo utatumiwa kwa uangalifu.

Lakini basi, yeye haelewi kwamba, moto huo, ukitumiwa bila kuwa na umakini, unaweza kuleta madhara makubwa, ambayo ni pamoja na kuteketeza mali zao, kwa kuunguzwa na moto huo. Moto huo, ukiwaka, hushindikana kuzimwa na watu.  Ndiyo maana, watu hao husema kwamba, ‘adui tumemzingira lakini hatumwezi: -moto.’

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuwa na uangalifu mkubwa kila watakapo kuutumia moto huo, ili waweze kujiepusha na madhara yanayoweza kuletwa na moto usiotumiwa kwa umakini, na uangalifu huo, maishani mwao.

Mathayo 3:11.

475. KALAGU – KIZE ULU NAMANHYA NU NG’WANISHI WANE NIHONDELA: – BHUSATU

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola munhu uyo alinsatu. Ubhusatu bhunubho, bhuganzonjaga umunhu ng’wunuyo, kunguno umili gokwe gugamalaga inguzu. Isata yigenhaga bhusunduhazu, ukulinsati ubho gugayiwa ulubhango. Hunagwene umunhu ng’wunuyo, agayombaga giki, ‘ulu namanhya nu ng’wanishi wane nihondela: – bhusatu.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu, uyo agagulang’hanaga chiza umili gokwe, kugiki adule gubhiza alimhola. Umunhu ng’wunuyo, agatumamaga milimo yakwe bho makanza malihu, kunguno ya wilang’hani bhokwe ubho bhugang’wambilijaga gubhiza alimhola, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, nulu agasata aganguhaga guja kusitali, kugiki adule guping’wa, na gupandika bhugota, ubho bhudulile gumpija wangu. Hunagwene ulu osata agayombaga giki, ‘ulu namanhya nu ng’wanishi wane nihondela:- bhusatu.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kuilang’hana chiza imimili yabho, na gwanguha guja kusitali ulu bhasata, kugiki bhadule gwikala mhola na gwendelea kutumama milimo yabho chiza.

Luka 5:12-16.

Luka 5:30-32.

Luka 7:1-10.

Luka 8:40-56.

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA

NIKIKUTANA NA ADAUI YANGU MWILI UNANYONG’ONYEA: –  UGONJWA

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia mtu ambaye ni mgonjwa. Mtu huyo, huhuzunika kwa sababu ya mwili wake kukosa nguvu za kumwezesha kuzitekeleza vizuri kazi zake. Ugonjwa huo, humletea huzuni ya kufikia hatua ya kukosa raha. Ndiyo maana, mtu huyo husema kwamba, ‘nikikutana na adui yangu mwili unanyong’onyea: – ugonjwa.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huutunza kwa kuuangalia vizuri mwili wake, ili uweze kuwa salama. Mtu huyo, hufanya kazi zake kwa muda mlefu, kwa sababu ya mwili wake huo, kuwa na matunzo mazuri, yauwezeshao kuwa salama, maishani mwake.

Mtu huyo, hata kama akiuugua, huwahi kwenda hospitalini, kwa ajili ya kwenda kupimwa, na kupatiwa matibabu, yawezayo kumponya haraka.  Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘nikikutana na adui yangu mwili unanyong’onyea: – ugonjwa.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuilinda kwa kuitunza miili yao vizuri, na kuwahi kwenda hosipitalini, wanapougua, ili waweze kupata matibabu yawezayo kuwaponya haraka.

Luka 5:12-16.

Luka 5:30-32.

Luka 7:1-10.

Luka 8:40-56.

336. KALAGU – KIZE. IGAGI LYA HA LUB’IMBI UDULIB’UTA – ILUMBUYO

Imbuki ya kalagu yiniyo yingilile kub’ub’uti wigagi lya halub’imbi. Iligagi linilo, lilijimanijkijo ja ngelelo go kikolo ja ng’wa munhu, na wandijo  b’ojikolo ja ng’wa ungi. Ulu munhu ulib’inza iligagi linilo mumho ojijimija ijimanikijo jinijo. Hunagwene abhanhu bhagaganaga giki, ‘igagi lya halub’imbi udulib’inza.’ Uungi oshosha giki, ilumbuyo.

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kuli munhu uyo aliha guntola ilumbuye. Uilumbuye ng’wunuyo alisawa nigapi linilo ilyaha lub’imbi. Gashinaga lulu, ilemejiwe uguntola munhu uyo alinduguye ogubyalwa munda yimo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga kiki, ‘igagi lya ha ulub’imbi udulibuta:- Dada yako.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu higulya ya kudiimila malagilo gali wiza umuchalo jabho, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho.

Mambo ya walawi 8:9.

Mambo ya walawi 20:17.

2 Samweli 13:11 – 12.

Waroma 27:22.

KISWAHILI: KITENDAWILI  – TEGA

MUWA WA MPAKANI HUUKATI: – DADA YAKO

Chanzo cha kitendawili hicho chatokea kwenye ukataji wa muwa wa mpakani. Muwa huo ni kitambulisho cha pale ambapo mali ya mtu inaishia na pale inapoanzia mali ya mtu mwingine. Mtu akiukata muwa huo, maana yake ameiondoa alama ya kitambulisho cha mpaka huo. Ndiyo maana watu huambiana kwamba, ‘muwa wa mpakani huukati: mwingine hujibu – dada yako.’

Kitendawili hicho hulinganishwa kwa mtu ambaye hutaka kumuoa dada yake. Dada huyo ni sawa na muwa huo wa mpakani. Kumbe basi, mtu haruhusiwi kumuoa ndugu yake wa tumbo moja. Ndiyo maana watu huambiana kwamba, ‘muwa wa mpakani huukati: mwenzake hujibu, dada yako.’

Kitendawili hicho hufundisha watu juu ya kushika maagizo yaliyomema katika jamii, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao.

Mambo ya walawi 8:9.

Mambo ya walawi 20:17.

2 Samweli 13:11 – 12.

Waroma 27:22.

cane

277. NYAMA YA MBOKU UDILYA

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile nyama ya ng’wa munhu uyo alimboku. Inyama ya ng’wa munhu ng’wunuyo, igikalaga na mapalala mingi, kunguno uwei adabhonaga. Kuyiniyo lulu, inyama yiniyo igazuganijiyagwa na mapalala gayo genayo, ayogagib’ipyaga. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nyama ya mboku udilya.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na miito gabhubhi. Amiito genayo gagigaluchaga ni mihayo yabho yab’iza mib’i. Amiito genayo amabhi, gikolile nu mpoku. Imihayo imibhi ikolile ni nyama iyo ilina mapalala. Hunawene abhanhu bhagabhawilaga abha miito gabhubhi bhenabho giki, ‘nyama ya mboku udilya.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwita miito ga bhubhi, kunguno amiito genayo gagaib’ipyaga ni mihayo yabho. Gashinaga lulu, yigelelilwe gwita miito ga wiza, ayo gagayib’ejaga ni mihayo yabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho abhanhu bhenabho.’

Mathayo 23:26.

KISWAHILI: NYAMA YA KIPOFU HUTAILA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia nyama ya mtu ambaye ni kipofu. Nyama hiyo huwa na takataka nyingi, kwa sababu ya yeye kuwa na hali ya kutoona. Hivyo yeye huwa hawezi kukiandaa vizuri chakula chake, ndiyo maana chakula hicho huwa kina takataka nyingi. Ndiyo maana pia watu husema kwamba, ‘nyama ya kipofu hutaila.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wenye matendo mabaya. Matendo hayo husababisha kwa watu hao pia kuwa na maneno mabaya. Matendo mabaya hayo hufanana na kipofu. Maneno mabaya hufanana na nyama hiyo ya kipofu, yenye takataka nyingi. Ndiyo maana watu huwaambia watu hao wenye matendo mabaya kwamba, ‘nyama ya kipofu hutaila.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kutenda matendo maovu, kwa sababu matendo hayo maovu husababisha pia kwao kuwa na maneno mabaya.  Kumbe basi, yafaa kutenda matendo mema ambayo huzaa maneno mazuri, yatakiwayo kwa ajili ya maendeleo ya familia zao.

Mathayo 23:26.

meat food