Sukuma Riddles

973. KALAGU – KIZE. UGUKU ULUUNKUMYA UB’IZA SILI – IGONGOLI.

Ikalagu yiniyo ilihoyela ligongoli. Iligongoli linilo, lilijisumva ilo ulu ulikumya ligib’ilingaga ligonda mpaka lyab’iza giti Sili iyo igazwalagwa mulwala. Ilyoyi ligib’isaga bho gwib’ilinga chiniko. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “uguku uluunkumya ub’iza Sili – Igongoli.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo aling’wifuguji, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agifugulaga bho guleka nulu gulya jiliwa ulu ukenyiwa nunu na mhayo ndololo duhu, kunguno ya b’ulambu bho ng’holo yakwe indoo yiniyo. Uweyi agab’ayangajaga bho gubhapinihaja abhanhu kunguno ulu okumiwa hadoo duhu kale wifugulaga, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni ligongoli ilo ligakumiyagwa lib’ilinga, kunguno nuweyi agakenyiyagwa hadoo duhu wifugula, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “uguku uluunkumya ub’iza Sili – Igongoli.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gub’iza na ng’holo nhale ya kuleka wifuguji bho gwiyumilija na gulekeja ulu bhakenyiyagwa, kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

1Wakorintho 10:13.

Wafilipi 4:12-13.

Zaburi 55:22.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

BABU UKIMGUSA ANAKUWA PETE – JONGOO.

Kitendawili hicho, huongelea juu ya Jongoo. Jongoo huyo, ni kiumbe ambaye ukumgusa hujivilingisha mpaka anakuwa kama pete ya kuvaa kwenye kidole. Yeye hujificha kwa kujivilingisha hivyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, “Babu ukimgusa anakuwa pete – Jongoo.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa anazila hata kwa jambo tu, katika maisha yake. Mtu huyo, huzila kwa kukataa hata kula chakula akikosewa hata kwenye jambo doo tu, kwa sababu ya kiburi cha roho yake hiyo ndogo. Yeye huwasumbua kwa huwazunishwa watu, kwa sababu ya kuzila kwake kila anakosewa hata kidogo tu, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na lile Jongoo linalojivilingisha kila linapoguswa, kwa sababu naye huzila kila anakosewa hata ikiwa ni kidogo tu, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “Babu ukimgusa anakuwa pete – Jongoo.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na moyo mkuu wa kuacha tabia ya kuzila, kwa kuvumilia na kusamehe pale wanapokoseana, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

1Wakorintho 10:13.

Wafilipi 4:12-13.

Zaburi 55:22.

giant-centipedes-

millipedes-

giant-tausendfuer

 

969. KALAGU – KIZE. AMASUMBI PYE AGOSE GAGIGASIJIYAGWA LELO LILIHO LIMO LIDIGASIJIYAGWA – LIMOTO.

Ikalagu yiniyo, ilolile bhukali bho moto. Ilimoto linilo lilijitumamilo ilo lidigasijiyagwa kunguno ligikalaga liseb’u noyi. Uyo ugema uguligasija agupya noyi. Ilyoyi liliheke na masumbi pye agose ayo gagigasijiyagwa. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “amasumbi pye agose gagigasijiyagwa lelo liliho limo lidigasijiyagwa – limoto.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nkali gubhilitija, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adakumiyagwa na oseose umubhutumami bho milimo yakwe, kunguno ya bhukali bhokwe bhunubho. Uweyi agabhogohyagwa abhanhu abho agikalaga nabho, kunguno ya kugumana ubhakalihila sagala duhu, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikikolaga nili moto ilikali ilo lidigasijiyagwa, kunguno nuweyi alinkali uyo adakumiyagwa umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “amasumbi pye agose gagigasijiyagwa lelo liliho limo lidigasijiyagwa – limoto.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kuleka gubhiza na bhukali bho gubhitilija umukikalile kabho, kugiki bhadule gwikala na bhanhu chiza, bho nduhu ugubhogohya sagala abhichabho bhenabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 10:26-31.

Luka 12:2-7.

KISWAHILI: KITENDAWI – TEGA.

VITI VYOTE HUKALIWA LAKINI KIPO KIMOJA KISICHOKALIWA – MOTO.

Kitendawili hicho, huangalia ukali wa moto. Moto huo, ni kitendea kazi kisichokaliwa kwa sababu ya kuunguza kwake. Yule ajaribuye kuukalia moto huo humuunguza sana. Wenyewe uko tofauti na viti vyote vikaliwavyo, kwa sababu ya ukali wake huo. Ndiyo maana watu husema kwamba, “viti vyote hukaliwa lakini kipo kimoja kisichokaliwa – moto.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mkali wa kupitiliza, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa haguswi na yeyote katika utekelezaji wa majukumu yake. Yeye huwaogofya sana watu anaoishi nao, kwa sababu ya kuendelea kwake kuwakalipia hovyo watu wake hao, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na ule moto mkali usiokaliwa, kwa sababu naye huwa mkali kupita kiasi anayewakalipia watu wake hovyo, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “viti vyote hukaliwa lakini kipo kimoja kisichokaliwa – moto.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuwa na ukali wa kuwakalipia hovyo watu wao, katika maisha yao, ili waweze kuishi nao vizuri bila ya kuwaogofya, maishani mwao.

Mathayo 10:26-31.

Luka 12:2-7.

blaze-

fire-1

charcoal-

 

 

960. KALAGU – KIZE. IJI ULIJIPONYA AKOYI MBOTO – KAGI.

Ikalagu yinino, ihoyelile kikalile ka Ngi. Ingi ilisumbwa iyo idina solwe kunguno idachagulile ijiliwe jayo. Iyoyi pye iji yusanga nulu jibhize jibhi iyoyi igubhona guti mboto duhu. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “iji ulijiponya akoyi mboto – kagi.”

Ikalagu yiniyo, ikalenganijiyagwa kuli munhu uyo adina solwe ukumukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga pye bhuli kwene alihoyi umuyawiza na muyabhi, kunguno ya bhugayiwa bho solwe bhokwe bhunubho. Uweyi agayikenagulaga ikaya yakwe kunguno ya gwita yabhi yiniyo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni ngi iyo igalyaga ni jibhi, kunguno nu weyi agitaga ni yabhubhi yiniyo, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki “iji ulijiponya akoyi mboto – kagi.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya guchagula kikalile ka gwita mihayo ya wiza, na guyileka iyabhubhi umukikalile kabho, kugiki bhadule gujilela chiza, ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Kumbukumbu la Torati 30:15-17.

Ufunuo 3:14-17.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

UTAKACHOKITUPA KWAKE NI CHAKULA – INZI.

Kitendawili hicho huongelea juu ya maisha ya Inzi. Inzi ni kiumbe ambacho hakibagui chakula kwa sababu ya kula chochote kile, kiwe kibaya au kizuri. Mdudu huyo, hata kile kilicho kibaya kwake huwa chakula chake. Ndiyo maana watu husema kwamba, “utakachokitupa kwake ni chakula – Inzi.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye habagui kitu katika maisha yake. Mtu huyo, huishi kwenye hali zote za kutemba wema na ubaya, kwa sababu ya kujichanganya kwake na ubaya. Yeye huiharibu familia yake kwa sababu ya kutenda uovu huo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule Inzi aliyekula hata uchafu, kwa sababu naye hutenda hata uovu, maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “utakachokitupa kwake ni chakula – Inzi.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuchagua maisha ya kutenda wema na kuacha uovu, ili waweze kuzilea vizuri familia zao, maishani mwao.

Kumbukumbu la Torati 30:15-17.

Ufunuo 3:14-17.

fly-21

fly-1

fly-11

 

 

959. KALAGU – KIZE. ULU NUGUDIMA NADUGULEKELA – WILEMBO.

Ikalagu yiniyo, ihoyelile linti ilo ligitanagwa, Wilembo. Ilinti linilo, ligafunyaga mingi ayo gikolile na mabhele ulu uligoma. Aminzi genayo, ulu ugabhambila nulu jinhu judamila chiza guti jadimilagwa. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “ulu nugudima nadugulekela – wilembo.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agayidimilaga imihayo iyanhana bho nduhu ugutinginyiwa na oseose, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agilangaga mihayo ya gung’winha kajile kawiza, na guyidimila chiza, kunguno ahayile ayibheje chiza ikaya yakwe. Uweyi, agapandikaga matwazo mingi umumilimo yakwe, kunguno ya kujidimila chiza inhungwa ija wiza jinijo, umuwikaji bhobho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu wilembo ubho bhugadimilaga aha ginhu, kunguno nuweyi agajidimilaga inhungwa ija wiza bho nduhu ugutinginyiwa na oseose, umukikalile kakwe. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, “ulu nugudima nadugulekela – wilembo.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gwilanga nhungwa ja wiza na kujimila chiza, umubhutumami bho milimo yabho, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Ufunuo 2:10.

Yohana 6:67-68.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

NIKIKUKAMATA SIKUACHII – URIMBO.

Kitendawili hicho, huongelea juu ya mti uitwao Urimbo. Mti huo, ukigongwa hutoa maji kama yanayofanana maziwa, ambayo hutumika katika kuzibia vitu kwa sababu ya kushika vizuri pale yanapowekwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, “nikikukamata sikuachii – Urimbo.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hujifunza tabia njema na kushikilia vizuri bila kutikiswa, katika maisha yake. Mtu huyo, hujifunza maneno yenye maadili mema na kuyaishi vizuri, kwa sababu anataka kuilea vizuri familia yake. Yeye hufanikiwa katika kuiletea maendeleo mengi familia yake, kwa sababu ya kuyaishi vizuri maadili hayo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na ule urimbo unaoshika vitu bila kuachia, kwa sababu naye huyashikilia vizuri maadili mema bila kuyaachia, katika maisha yake. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, “nikikukamata sikuachii – Urimbo.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kujifunza maadili mema na kuyaishi katika utekelezaji wa kazi zao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Ufunuo 2:10.

Yohana 6:67-68.

 

children-12

 

957. KALAGU – KIZE. DINA MAYU DUGANISHAGA ALIYO ADIGUTAGA – SI.

Ikalagu yiniyo, ilolile Si. Isi yiniyo, igabhabhuchaga abhanhu ulu bhabyalwa umusi munumu, na igabhamilaga ulu bhagaya bho gujikwa. Abhanhu bhagachaga bhuli makanza bhajikwa aliyo idigutaga. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “dina mayu duganishaga aliyo adigutaga – Si.”

Ikalagu yiniyo, igatumilagwa kuli munhu uyo agitilagwa ya wiza na nina aliyo uweyi adayimanile, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adabhumagana uwiza bho gubyalwa nu mayu okwe ng’wunuyo, kunguno ya gwiganiga giki weng’hwa gupandika makoye duhu umusi munumu. Uweyi olalaga mumagulu ga ng’wa mayu okwe na gub’uchiwa kungungo, aliyo agalilaga duhu ulu omisha kunguno ya guduma ugubhudebha uwiza ubho agang’witilaga, umayu okwe ng’wunyo.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo oyidukaga Isi giki igamilaga bhanhu aliyo bhagayipandagilaga iyo igafunyaga na wasa bho gubhabhika ulu bhalijikwa, kunguno nuweyi adabhumanile uwiza bho ng’wa nina uyo omyala na gunkuja, umukikalile kakwe. Hunagwene aganhalamikilaga bho guyomba giki, “dina mayu duganishaga aliyo adigutaga – Si.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kubhudebha uwiza ubho bhitilwa na bhabyaji bhobho, ubho bhulikihamo nubho gubhenha kuwelelo na kubhalanhana mpaga bhugakula chiniko, kugiki bhadule gubhalumba abhabyaji bhenabho bho gubhakuja na gulanghana chiza, umuwikaji bhobho.

Luka 12:15.

Kumbukumbu la Torati 30:15.

Marko 16:1-8.

1Wakorintho 15:20-22.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

TUNA MAMA TUNAMLISHA LAKINI HASHIBI – ARDHI.

Kitendawili hicho, huangalia Ardhi. Ardhi hiyo, huwabeba watu wanapozaliwa duniani humu, na wanapofariki huwameza kwa njia ya kuzikwa. Wanaokufa na kuzikwa ni wengi lakini yenyewe haishibi. Ndiyo maana watu husema kwamba, “tuna mama tunamlisha lakini hashibi – Ardhi.”

Kitendawili hicho, hutumiwa kwa mtu yule ambaye hutemdewa wema na mama yake mzazi lakini hautaumbui wema huo, katika maisha yake. Mtu huyo, hautambui wema wa mama yake ambao ni pamoja na ule wa kumzaa na kumkuza, kwa kumlaumu kwamba, alimleta duniani kuteseka tu. Yeye alilala kwenye magoti ya mama na kubebwa mgongoni ng’wa mama yake, bila kusahau kumlaza aliposinzia, lakini yeye aliamuka na kulia, kwa sababu ya kushindwa kuutambua wema huo wa mama yake huyo mzazi, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeilaumu Ardhi akidai kwamba inameza watu wakati kuwazika, kwa kutokufahamu kuwa hilo ni tendo la upendo, kwa sababu naye hautambui wema wa mama yake mzazi aliyemzaa na kumkuza, katika maisha yake. Ndiyo maana humlaumu kwa kusema kwamba, “tuna mama tunamlisha lakini hashibi – Ardhi.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuutambua wema waliotendewa na wazazi wao, ambao ni pamoja na ule wa kuwaleta duniani, na kuwatunza mpaga wakawa watu wazima, ili waweze kuwashukuru kwa kuwaheshimu na kuwatunza vizuri, maishani mwao.

Luka 12:15.

Kumbukumbu la Torati 30:15.

Marko 16:1-8.

1Wakorintho 15:20-22.

cemetery-