Sukuma Riddles

1054. KALAGU – KIZE. BHANA BHANE BADAHAYILE UWIMA BAHAYILE BHUSILILI – MINZI.

Ikalagu yiniyo, ilolile bhuhumi bho minzi kwingila kunima gwiza hasi. Aminzi genayo gadikalaga umumilima kunguno gagahumaga gufumila ng’wigulya guja halili na ose ose adagasanga galilinha ng’wigulya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “bhana bhane bhadahayile uwima bhahayile bhusilili – Minzi.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo adebhile chiza akatumamile ka milimo yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga imanile chiza pye imigunda na malale gakwe iyo agajaga gujuitumama bho bhukamu bhutale. Uweyi agabhalangaga abhanhu akatumamile ka imilimo yiniyo kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umubhutumami bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga na minzi ayo gadebhile chiza uko gagikalilaga, kunguno nuweyi ayidebhile chiza imilimo yake pye na katumamile kayo, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “bhana bhane bhadahayile uwima bhahayile bhusilili – Minzi.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho gudebha chiza akatumamile ka milimo yabho, kugiki bhadule kupandika sabho ja gutumila chiza, umukaya jabho.

Mathayo 3:13 – 16.

Yohana 4:7.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

WATOTO WANGU HAWATAKI MLIMA WANATAKA MTEREMKO – MAJI.

Kitendawili hicho, chaangalia upolomokaji wa maji kutoka mlimani kwenda chini. Maji hayo, hayaishi milimani kwa sababu yenyewe hupolomoka kwenda chini na hakuna atayeyaona yakienda juu. Ndiyo maana watu husema kwamba, “watoto wangu hawataki kwenye muinuko wanataka mteremko. – maji.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye afauhamu vizuri utekelezaji wa kazi zake, katika maisha yake. Mtu huyo, ayahafamu mashamba yake yote na namna ya kuyatunza kwa sababu ya umakini wake huo katika maisha yake. Yeye huwafundisha watu wake namna ya kuyaelewa na kuyatekeleza vizuri majukumu yao, kwa sababu ya uaminifu wake huo katika kazi zake.

Mtu huyo, hufanana na maji yale yafahamuyo vizuri kule yanakoishi, kwa sababu naye azifahamu vizuri kazi zake na utekelezaji wake, katika maisha yake. Ndiyo maana watu huwambia kwamba, “watoto wangu hawataki kwenye muinuko wanataka mteremko. – maji.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuzielewa vizuri kazi zao, na utekelezaji wake, ili waweze kupata mali za kutumia kwenye familia zao.

Mathayo 3:13 – 16.

Yohana 4:7.

 

1053. KALAGU –  KIZE. ILALE LWANE LITALE LILINA JIGOGO JIMO – NDA NA NKUNDI.

Ikalagu yiniyo, ihoyelile higulya ya Nda na Nkundi ja ng’wa munhu. Inda ya ng’wa munhu isolile ibala litale ilo ligikolanijiyagwa ni ilale, alu nkundi guli gumo duhu, uyo gugikolanijiyagwa na jigogo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “ilale lyane litale llilina jigogo jimo – Nda na Nkundi.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa ku abhanhu abho bhagikalaga bhiyigwile chiza, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhagapangaga kihamo imilimo ya gutumama iyo bhagatumamaga bho gwiyambilija chiza chiniko kunguno ya ng’wigwana gobho na witogwi bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagikalaga na bhuyeji bhutale aha kaya yabho kunguno ya gwikala na ng’wigwano gobho gunuyo, umukikalile kabho.

Abhanbu bhenabho bhagikolaga na nda na nkundi ijo jigikolaga kihamo umumili go ng’wa munhu, kunguno nabhoyi bhagatumamaga milimo yabho kihamo na bho ng’wigwano gutale aha kaya yabho. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “ilale lwane litale lilina jigogo jimo – Nda na Nkundi.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na ng’wigwano go gutumama milimo yabho bho gwiyambilija kihamo umuwikaji bhobho, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Waefeso 5:21- 26.

Utatu Mtakatifu.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

SHAMBA LANGU KUBWA LINA KISIKI KIMOJA – TUMBO NA KITOVU.

Kitendawili hicho chaongelea juu ya tumbo na kitovu zilizopo pamoja kwenye mwili wa mtu. Tumbo la mtu huchukua sehemu kubwa ambayo hufananishwa na shamba, lakini kitovu ni kimoja tu, ambacho hufananishwa na kisiki. Ndiyo maana watu husema kwamba, “shamba langu kubwa lina kisiki kimoja – tumbo na kitovu.” 

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa watu wale ambao huishi kwa uelewano mzuri, katika maisha yao. Watu hao, hupanga mipango yao ya kazi kwa pamoja kiasi cha kutosha kuzitekeleza vizuri kazi hizo kwa kusaidiana kwa sababu ya uelewano na upendo wao huo. Wao huishi maisha ya furaha kubwa kwenye familia yao, kwa sababu ya ushirikiano na uelewano wao huo, katika maisha yao.

Watu hao hufanana na tumbo na kitovu viishivyo pamoja mwilini mwa mtu, kwa sababu nao hushirikiana kufanya kazi kwa pamoja na kwa uelewano mkubwa kwenye familia yao. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, “shamba langu kubwa lina kisiki kimoja – tumbo na kitovu.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na uelewano wa kufanya kazi zao kwa kusaidiana pamoja, katika maisha yao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Waefeso 5:21- 26.

Utatu Mtakatifu.

 

1043. KALAGU – KIZE. NG’WENUYO AGWITAGA NG’HALANGA JAPI – MBULI.

Ikalagu yiniyo, yilolile kikalile ka mbuli. Imbuli yiniyo, iganyaga bhushi bhudobhudo bhopi kunguno ya gubhumbwa goyo chene. Giko lulu, ubhushi bhoyo bhunubho, bhugalenanijiyagwa na ng’halanga japi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “ng’wenuyo agwitaga ng’halanga japi – mbuli.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agayombaga mihayo midodo iyo yidiyanhana, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agayabhukaga bho guyomba mihayo midodo iyo yidulile kubhenhela makoye abhanhu bhakwe, kunguno ya bhulongo bhokwe, bhunubho. Uweyi agayikenagulaga ikaya yakwe bho guyabhuka mihayo yiniyo iyo idina bhunhana kunguno ya gukija gwiganika chiza gokwe gunuyo, umuwikaji bhokwe.

Imihayo ya ng’wa munhu ng’wunuyo, igikolaga nu bhushi bho mbuli ubhopi bhunubho, kunguno nayo iliyapi iyo agayiyabhukaga umunhu uyo adinaganikaga chiza ng’wunuyo, umukikalile kakwe kenako. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ng’wenuyo agwitaga ng’halanga japi – mbuli.”

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho kuleka kuyomba mihayo iyo idinabhunhana imidomido yiniyo, kugiki bhadule gwikala chiza na bhanhu bhabho, umukaya jabho.

Zaburi 21:23.

Warumi 7:14-16.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

HUYO ANAMWAGA KARANGA NYEUSI – MBUZI.

Kitendawili hicho, huangalia maisha ya mbuzi. Mbuzi huyo hujisaidia vinyesi vidogo vidogo vyeusi kwa sababu ya kuumbwa kwake hivyo. Hivyo basi, vinyesi hivyo hufananishwa na kalanga kwa sababu ya kuwa na umbo la mviringo na weusi wake huo. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “huyo anamwaga karanga nyeusi – mbuzi.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huongea maneno madogo madogo ambayo hayana ukweli ndani yake, katika maisha yake. Mtu huyo, hupayuka hovyo kwa kuongea maneno madogo madogo yanayoweza kuwaletea matatizo watu wake, kwa sababu ya uongo wake huo. Yeye huiharibu familia yake kwa kulopoka maneno hayo ya uongo, maishani mwake.

Maneno hayo hufanana na vile vinyesi vyeusi vya mbuzi huyo, kwa sababu naye huongea maneno madogo madogo ambayo hayana ukweli ndani yake, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “huyo anamwaga karanga nyeusi – mbuzi.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa makini kwa kuacha kuongea maneno ya uongo, hata kama ni madogo kiasi gani, ili waweze kuishi vizuri na wenzao kwenye familia zao.

Zaburi 21:23.

Warumi 7:14-16.

 

1041. KALAGU – KIZE. MBASA YA NG’WA B’AB’A LUTANDULA MAKUNGU – MBULA.

Ikalagu yiniyo, yilolile katulile ka mbula. Imbula yiniyo, ulu yandra ugutula bhagalebha mabala matale kunguno b’ulikwene bhagamanaga bhiwila igiki lyatulaga nise na igikalaga mabala matale ayo igatulaga iyoyi. Hunagwene abhanhu bhagiwilaga giki, “mbasa ya ng’wa b’ab’a lutandula makungu.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo osolanyiwa gub’iza Ntemi osi nhale, umukikalile kakwe. Untemi ng’wunuyo agatongelaga bhanhu bhingi abho bhali musi yakwe yiniyo, bho gubhalamula chiza na gubhambilija abho bhali na makoye kunguno ya bhutungijilija bhokwe. Uweyi agabhenhelaga bhuyegi bhutale abhanhu bhakwe kunguno ya bhutumami bhokwe ubhowiza bhunubho, umubhotemi bhokwe bhunubho.

Untemi ng’wunuyo, agikolaga ni mbula iyo igatulaga mabala matale kunguno nuweyi agatongelaga bhanhu bha Si nhale, umubhutemi bhokwe abho abhalenhelaga bhuyegi bhutale, umubhutumami bhokwe bhonubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “mbasa ya ng’wa b’ab’a lutandula makungu.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na ng’wigano go gubhadegeleka na gubhigwa chiza, abhatongeji bhabho, kugiki bhadule gwikala na bhuyeji bho gutumama milimo yabho chiza, umuwikaji bhobho.

Wafilipi 2:14.

Wafilipi 2: 9 -11.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

SHOKA LA BABA KIPASUA NCHI.

Kitendawili hicho, huongelea juu ya unyeshaji wa mvua kwenye nchi fulani. Mvua hiyo, ikianza kunyesha watu wengi huelewa wazi kwamba imenyesha sehemu kubwa kwa sababu ya uwepo wa wananchi wengi ambao kutuoa taarifa ya kunyesha kwa mvua hiyo kubwa, kwenye maeneo yao. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “shoka la baba kipasua nchi.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huteuliwa kuwa mfalme wa nchi kubwa, katika maisha yake. Mfalme huyo, huwaongoza watu wengi waliomo ndani ya nchi yake hiyo kubwa, kwa kuwaamulia masuala na kuwasadia vizuri walio na matatizo mbalimbali, katika utawala wake huo. Yeye huwaletea furaha kubwa watu wake kwa sababu ya utumishi wake huo, kuwa mzuri, maishani mwake.

Mfalme huyo, hufanana na ile mvua iliyonyesha kwenye sehemu kubwa, kwa sababu naye huongoza nchi kubwa yenye watu wengi, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “shoka la baba kipasua nchi.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na uelewano wa kuwasikiliza na kuwaelewa vizuri viongozi wao, ili waweze kuishi kwa furaha na amani ya kuwawezesha kufanya kazi zao vizuri, maishani mwao.

Wafilipi 2:14.

Wafilipi 2: 9 -11.

1039. KALAGU – KIZE. AGUNSOLAGA ALU GUNSHOSHA NDUHU – JIGILA.

Ikalagu yiniyo, yihoyelile jigila. Ilijigila ili numba ya ng’wa munhu uyo ojikilwa moyi. Inumba yiniyo ili ya bhulunga kele kunguno ulu munhu ucha utulwa mjigila na ufukilwa ibhizaga nduhu igiki agufuma. Ijigila jinijo jidalanshosha umunhu uyo ojikagwa moyi ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, “agunsolaga alu gunshosha nduhu.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agasolaga jikolo ya bhiye ogajikalana bho nduhu ugujishosha mpaga winga kuwelelo. Umunhu ng’wunuyo, agiyibhaga ugubhitila ya wiza abhiye iya gubhashokeja ijikola jabho jinijo ulu bhangunana, kunguno ya gwiganika giki adalacha umukikalile kakwe. Uweyi agabhapambulaga abhiye ugungunana hangi ijikolo jabho ulu obhalanda kunguno ya bhujidashosha bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni jigila ijo jidabhashoshaga abho bhajikilwa moyi, kunguno nuweyi adajishoshaga ijikolo ja bhiye ijo agalandaga umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “agunsolaga alu gunshosha nduhu.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gwikala chiza na bhanhu bho gubhitila mihayo ya wiza iya gubhashokesha ijikolo jabho chiza, kugiki bhadule gwinga kuwelelo chiza.

Mwanzo 3:19.

Ayubu 1:21.

Mathayo 10:28.

Ufunuo 14:13.

Wafilipi 1:21.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

ANAMCHUKUA LAKINI KUMRUDISHA HAKUNA – KABURI.

Kitendawili hicho, chaongelea kaburi. Kaburi hilo ni nyumba ya mtu aliyezikwa humo. Nyumba hiyo ni ya milele kwa sababu mtu akifa akawekwa kaburini na kufukiwa huwa harudi.

Kaburi hilo halimrudishi mtu huyo aliyezikwa ndani yake kwa sababu lenyewe huchukuwa moja kwa moja. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “anamchukua lakini kumrudisha hakuna – kaburi.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huchukua vitu vya wenzake na kukaa navyo bila kuvirudisha mpaka kufa kwake. Mtu huyo, hujisahau kuwatendea mema wenzake wanaomwamini kwa kumpatia vitu vyao, kwa kuwarudishia vitu vyao hivyo, kwa sababu ya kufikiri kwamba hatakufa katika maisha yake. Yeye huwaogopesha wenzake kumsaidia vitu vyao tena kwa sababu ya kutokurudisha kwake vitu hivyo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na kaburi ambalo halimrudishi mtu yule aliyezikwa humo, kwa sababu naye huwa hurudishi vitu alivyoazima kutoka kwa wenzake, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “anamchukua lakini kumrudisha hakuna – kaburi.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na uaminifu wa kuwatendea wenzao mema kwa kuwarudishia vitu vyao vizuri, ili waweze kuaga dunia vizuri.

Mwanzo 3:19.

Ayubu 1:21.

Mathayo 10:28.

Ufunuo 14:13.

Wafilipi 1:21.