Sukuma Riddles

1152. KALAGU – KIZE. MUNHU NG’WENUYU YAMFULAMYAGA – NZALA.

Inzala bhuligayiwa bho jiliwa ja gulya ukuli munhu nhebhe. Inzala yiniyo iganendeejaga umunhu uyo adalile kunguno agamalaga inguzu ijo agajipandikaga ulu ulya jiliwa. Iyoyi igamajaga ulubhango umunhu uyo adalile kuli likanza lilihu. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “munhu ng’wenuyu yamfulamyaga – nzala.”

Ikalagu yinihyo igalenganijiyagwa kuli munhu uyo alingokolo ugutumama imilimo yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo aginogolelagwa ugutumama imilimo yakwe yiniyo kunguno ya bhugokolo bhokwe bhunubho. Uweyi agakoyiyagwa na nzala bhuli makanza aha kaya yakwe, kunguno ya bhugokolo bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agagayiwa ijiliwa uyukoyiwa na nzala, kunguno nuweyi agakoyiyagwa na nzala ya kugayiwa jiliwa ja gulya aha kaya yakwe yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “munhu ng’wenuyu yamfulamyaga – nzala.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kuleka bhugokolo bho gwigumbija kutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule gupandika jiliwa ja gumalila ikoye lya nzala umukaya jabho.

Mathayo 5:6.

Mathayo 11:28.

Marko 8:1- 4.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

MTU HUYO IMEMHUZUNISHA  – NJAA.

Njaa ni ukosefu wa chakula cha kula kwa mtu fulani. Njaa hiyo humhudhunisha mtu yule ambaye hajala chakula hicho kwa muda mrefu kwa sababu ya kukosa nguvu ambazo huletwa na chakula anapokila. Yenyewe humsosesha raha mtu ambaye hajala chakula kwa kipindi kirefu. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mtu huyo imemhuzunisha – njaa.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mvivu kufanya kazi, katika maisha yake. Mtu huyo, hufanya kazi zake kwa unyonge huo kwa sababu ya uvivu wake. Yeye husumbuliwa na tatizo la njaa kwenye familia yake kwa sababu ya kushindwa kupata chakula cha kutosha kula maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyehudhunishwa na njaa kwa sababu naye hukosa chakula cha kula kwenye familia yake, katika maisha yake hayo. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mtu huyo imemhuzunisha – njaa.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuachana na tabia ya uvivu kwa kujibidisha kufanya kazi zao vizuri, ili waweze kupata chakula cha kutosha kulimaliza tatizo hizo la njaa, katika familia zao.

Mathayo 5:6.

Mathayo 11:28.

Marko 8:1- 4.

 

 

1149. KALAGU – KIZE. GAB’IWA NA NG’WINIKILI GAGAZWAGA – MINO.

Umunhu ulu ubyalwa agikilaga na b’uyu kunguno atina lino nulu limo. Aliyo lulu ulu agukulaga ligushiga likanza gaguzwa amino genayo, kunguno agoyi gagenhagwa na Mulungu ng’winikili. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, “gab’iwa na mwinikili – mino.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli nimi uyo agab’ib’aga mbiyu jakwe jazwa ulu yatula imbula, umukikalile kakwe. Unimi ng’wunuyo agab’ib’aga mbiyu olindilila mpaga yatula imbula ya gujizwisha imbuyi jinijo, kunguno ya wisagiji bhokwe bhutale ukuli Mulungu. Uweyi agalimaga migunda mitale iyo agaponaga majiliwe mingi, kunguno ya wisagiji bhokwe bhutale ukuli Mulungu, umubhutumami bho milimo yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe.

Imbiyu ja nimi ng’wunuyo, jigikolaga na mino ayo gagazwagwa ulu lyashiga ilikanza lyago, kunguno ni joyi jigazwaga ulu yatula imbula. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, “gab’iwa na ng’winikili – mino.”

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu higulya ya gwigulambija gutumama milimo yabho bho gung’wisanya Mulungu uyo agab’inhaga bhupandiki, kugiki bhadule kupandika sabho ningi umubhutumami bho milimo yabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 13:1-9.

Mathayo 11:31 – 32.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

YAMEMWAGWA NA MWENYEWE HUWA YANAOTA – MENO.

Mtu akizaliwa huwa kibogoyo kwa sababu ya kutokuwa hata na jino moja. Lakini basi, ukifika wakati wake meno hayo huota kwa sababu huwa yanaletwa na Mungu mwenyewe. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “yamemwagwa na mwenyewe huwa yanaota – meno.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mkulima yule ambaye humwaga mbegi ambazo huota inaponyesha mvua, katika maisha yake. Mkulima huyo, humwaga mbegu zake na kusubiri mpaka mvua inanyesha ya kutosha kuziotesha, kwa sababu ya kuweka matumaini yakwe kwa Mungu. Yeye hulima mashamba makubwa ambayo humpatia mavuno mengi kwa sababu ya kumtegemea Mungu katika utekelezaji wa kazi zake hizo, maishani mwake.

Mbegu hizo, hufanana na yale meno yaliyoota baada ya kufika wakati wake, kwa sababu nazo huota baada ya mvua kunyesha. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “yamemwagwa na mwenyewe huwa yanaota – meno.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kujibidisha kufanya kazi kwa kumtegemea Mungu awajaliaye mafanikio, ili waweze kupata mali nyingi katika kazi zao, maishani mwao.

Mathayo 13:1-9.

Mathayo 11:31 – 32.

1148. KALAGU – KIZE. KENAKA KAGAJIJINOLO – KATUNGE KADOO.

Ikalagu yiniyo, ihoyelile higulya ya katunge kadoo. Akatunge kenako kalikajisumva kadoo ako katina boya umuwili gogo aliyo lulu kagalala nyanoni. Ulu munhu uchola loya ukukoyi adupandika kunguno kadinalo. Hunagwene abhanhu bhagakinatanga giki “kenako kagajijinolo – katunge kadoo.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali ngugu umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, aling’wibanu ugujifunya bho gubhinha bhiye ijikolo jakwe kunguno ya bhugugu bhokwe bhunubho. Uweyi agajituulaga mukaya ijikolo jakwe jinijo mpaga jabhipa bho ndugu ugubhagunanha abhiye kunguno ya bhugugu bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga na katunge ako kadina b’oya, kunguno nuweyi agikalaga na jikolo umukaya yakwe mpaga jabhipa bho nduhu ugubhagunanha abhiye abho bhali na makoye. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “kenako kagajijinolo – katunge kadoo.”

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wizanholo bho gubhagunanha abhichacho abho bhali na makoye kugiki bhadule kujilanhana chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Luka 12:15b.

Luka 16:10.

 

KISWAHILI: HUYO NI BAHILI – POPO MDOGO.

Kitendawili hicho huongelea juu ya popo mdogo. Popo huyo ni kiumbe kidogo ambacho hakina manyoya katika mwili wake lakini huruka kama ndege. Ndiyo maana watu hukiambia kwamba “huyo ni bahili – popo mdogo.”

 Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni bahili katika maisha yake. Mtu huyo, huvibania kuwapa wenzake vitu vyake kwa sababu ya ubahili wake huo. Yeye huviweka nyumbani mwake vitu vyake hivyo mpaka vinaharibika bila ya kuwasaidia watu walio na matatizo kwa sababu ya ubahili wake huo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na kale kapopo ambako hakana manyoya ya kuwapa wengine, kwa sababu naye hubaki na vitu vyake mpaka vinaharibika ya bila kuwasaidia wenzake walioko kwenye matatizo. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “huyo ni bahili.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na ukarimu wa kuwasaidia wenzao walioko kwenye matatizo, ili waweze kuzitunza vizuri familia zao, maishani mwao.

Luka 12:15b.

Luka 16:10.

 

 

 

1132. KALAGU – KIZE. IKAYA IGALEMBEJIYAGWA NA BHANHU BHANGA? – BHABHILI.

Ikalagu yiniyo ilolile bhubheja bho kaya bho bhanhu bhabhili. Ikaya yiniyo igabhejiyagwa na nkima na ngosha abho bhagilomelaga mpaga bhiyiigwa chiza. Abhanhu bhenabho bhalemile ugulembwa na munhu uyo agakenagulaga kaya ja bhanhu. Hunagwene bhagabhujaga giki, “ikaya igalembejiyagwa na bhanhu bhanga? – bhabhili.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kubhitoji abho bhidebhile chiza umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhagahoyagwa mpaga bhizunilija chiza umubhutumami bho milimo ya ha kaya yabho kunguno bhitogilwe noyi, umuwitoji bhobho bhunubho. Abhoyi bhagayibheleja ikaya yabho bho gubhalela chiza abhanhu bhabho kunguno ya nhungwa jabho ijawiza jinijo, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga na bhanhu abhabhili abho bhalibhalembeja kaya yabho, kunguno nabho bhagikalaga chiza mpaga bhabhabhela chiza abhanhu bhabho, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagabhabhuja giki, “ikaya igalembejiyagwa na bhanhu bhanga? – bhabhili.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhitogi higulya ya gubhiza na ng’wigwano gu witogwi bho gutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Waefeso 5:21-25.

Mathayo 19:3-6.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

FAMILIA HUIMARISHWA NA WATU WANGAPI? – WAWILI.

Kitendawili hicho huangalia juu ya umarishaji wa familia ya watu wawili. Familia hiyo ni ya mme na mke ambao hujadiliana kwa pamoja mpaka wanaelewaja juu ya namna ya kuijenga vizuri familia yao hiyo. Watu hao hukataa kudanganywa na mtu yeyote ambaye huvuruga familia za watu. Ndiyo maana wao huuliza kwamba “familia huimarisha na watu wangapi? – Wawili.”

Kitendawili hicho hulinganishwa kwa wana ndoa wale waanaoelewana vizuri katika maisha yao. Watu hao hupanga mipango yao vizuri na kukubaliana vizuri juu ya utekelezaji wa majukumu ya familia yao kwa sababu wanapendana sana. Wao huiimarisha familia yao kwa kuwalea vyema watoto wao kwa sababu ya maadili yao hayo mema, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale wana ndoa walioiimarisha vizuri familia yao, kwa sababu nao hujadiliana vizuri mpaga wanakubalina juu ya kuwalea vizuri watu wao, maishani mwao. Ndiyo maana huwauliza watu wao kwamba, “familia huimarisha na watu wangapi? – Wawili.”

Kitendawili hicho, hufundisha wana ndoa juu ya kuwa na uelewano wenye upendo wa kuyatekeleza majukumu yao vizuri, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Waefeso 5:21-25.

Mathayo 19:3-6.

engagement-7129147__480

 

 

 

 

 

1127. KALAGU – KIZE. NDITO ALIYO ADIMANILE IGIKI NDITO – JIGANGA.

Ikalagu yiniyo ilolile lijiganga liduma ilo libadikile nulu lyimilile. Iliwe linilo ligikalaga haho pye amakanza bho nduhu ugwimana ilyoyi igiki lililidito. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki “ndito aliyo adimanile igiki ndito – jiganga.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu nshiganu uyo alina wimo wiza umukikalile kakwe. Umunhu ung’winuyo agayombaga mihayo ya nhana na adiko gulenva lulu gugaluchiwa na munhu ungi, kunguno ya bhutungilija bhokwe. Uweyi agabhalangaga abhanhu bhaha kaya yakwe shimile sha gudimila nhungwa ja wiza kunguno ya bhushiganu bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nili jiganga ilo lidazegejiyagwa kunguno nuweyi alinshiganu umushimilile shakwe pye amakanza, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ndito aliyo adimanile igiki ndito – jiganga.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na shimile jishikanu ija gwikala munhungwa jawiza bhuli makanza, kugiki bhadule kujilanhana chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

1Petro 2:3-4.

1Petro 2:8.

1Wathesalonike 4:1-2.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA.

MZITO LAKINI HAJITAMBUI KWAMBA NZITO –  MWAMBA.

 

Kitendawili hicho huangalia mwamba ambao umepachikwa au umesimama. Mwamba huo upo pale ulipo wakati wote na haujitambui kuwa ni mzito. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “mzito lakini hajitambui kwamba mzito – Mwamba.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana msimamo mzuri katika maisha yake. Mtu huyo, huongea maneno ya hekima na ya kweli bila kudanganywa wala kugeuzwa na mtu mwingine kwa sababu ya uaminifu wake. Yeye huwafundisha watu walioko kwenye familia yake namna ya kuwa na msimamo wa kuishi katika maadili mema kwa sababu ya kupenda ukweli kwake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na ule mwamba usiosogezwa kwa sababu naye ana msimamo wa kuishi katika maadili mema muda wote katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mzito lakini hajitambui kwamba mzito – Mwamba.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na msimamo wa kuishi katika maadili mema siku zote, ili waweze kuzilea familia zao katika maadili hayo mema siku zote, maishani mwao.

1Petro 2:3 – 4.

1Petro 2:8.

1Wathesalonike 4:1-2.

stones-7307274__480

mountains-7427724__480

sharp-2482839__480