Sukuma Stories

127. MUNHU UYOAGAGULA BHASKELI

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Olihoi munhu umo uyoagasumba lugendo lo gujugula bhasikeli ng’widuka lya Nyanga. Aho oshiga ukunuko agagula Bhasikeli. Hanuma ya henaho agagula na ginhu jinghi; Isandiko, miguto ya gwikumba idatu, supana ibhili ja ligogoteni lyakwe, supana ya gwegeleja, na supana nhale ya jijerumani.

Aho omala ugugula iginhi jose ijo, agagaiwa ubhusafiri ubhogushoka ikaya. Kulwa nguno ibhasi yaliyabhachala bhatuji bha mpila ku nkoa gungi.

Agiyangula gushoka kaya bho gutumila bhasikeli yakwe imhya. Makanza ga sa kenda ya limi agandya lugendo. Aho yashika saa ikumi na ibhili ya mhindi, agabhona giki niadadujije ugushika ikaya.

Agiyangula guja gujulala kulindugu okwe uyo uli bhukule bho kilomita makumi adatu. Gashinaga aho adinashiga ukulindugu okwe, agavamilwa na masambo adatu ayo galinajilanga ja aina nyingi. Amasambo gagantula noi na guntaja ibhasikeli ni lisandiko.

 Bahati ya wiza agafyaduka aho alina chupi na sokisi umumagulu, upela nhambo mpaga kuchalo jilebhe ijo agashiga koyi mu saa sita ya bhujiku, ugota moto uyo gulihanze ni numba.

Agiyangula gwingila mu jibhanda ijo jali ng’waje, aliyo adadulile ugulala kulwa nguno ya gwiigwa umili gulisata kulwa gutulwa na malonda ayogagenhelejiwa na majambazi.

Agakeyula wigashije na gwisendamija handugu. Oganoga wigwa jilaka ja bhanhu abhobhahayaga nabho gwiza ahenaho njini. Ahoobhasula, agabhabhona bhalina bhasikeli ni isandiko ijo jali sabho jakwe ijo gansojaga amasambo gene.

  Bhagapiga hodi mu imo ya numba jinijo. Lidakulile ikanza saabho omasambo gene ugalugulila unyango na gufuma hanze. Usaabho agabhabhuja, “Ee, ng’wapandika kiyi na kiyi?”

 Abhana bhagashosha, “Dapandika bhasikeli iyi mhya na ni sandiko ili.” “Ee, umugati ya lisandiko jilihoi kiyi?” Agabhuja usaabho. “Dudina likundula dutali,” abhana bhunshokeja usaabho.  Ibhasikeli na lisandiko linilo bhagajituula mu numba iyo yaliyagubhisila isabho jabho na gugulugala unyango bholigufuri.

Umunhu ng’wunuyo agadegeleka pye imihayo. Gung’wizila miganiko ga kuja gujulomba wambilijiwa kukaya ya ng’wa bhalozi. Aho oshiga akaya imo, bhagampinihalila, bhung’winha ng’wenda, surubhale na ngwanda na bhung’olekeja ukulibhalozi.

Aho oshika ahakaya ya ng’wa bhalozi, aganomela yose iyo yaliyampandika. Ubhalozi agayomba, “dujagi kujituo ja polisi, dugafunye mbhola.” Abhapolisi bhagawilwa nu ojikolo giki agatajiwa bhasikeli mhya ni sandiko. Hangi bhulomela iginhu jose ijobhajituula umugati ya lisandiko linilo. Agolekeja ulufungulo ni lisiti ya gugulila isabho jinijo.

Abhapolisi bhagasola loli na guja gujivamila ikaya iniyo. Aho bhashika ukunuko bhagagadima amasambo gene, saabho ni sabho jinijo ijawibhi. Bhagasombwa na guchalwa kujituo ja polisi gujandikisha na gulugulilwa bhushidakiwa. Aho bhashishiwa ahaibhanza, bhagalamulwa jifungo ja miaka itano mujela na milimo midimu.

KISWAHILI: MTU ALIYENUNUA BAISKELI

Kulikuwa na mtu mmoja aliyefunga safari kwenda kununua baiskeli katika duka la Nyanga. Alipofika huko, alinunua baiskeli. Halafu akanunua vitu vingine; Sanduku, shuka tatu, spana mbili za mkokoteni wake, spana ya sogeza, spana kubwa kutoka Ujerumani.

Baada ya kumaliza kununua vitu hivyo vyote, alikosa usafiri wa kurudi nao nyumbani. Maana basi liliwapeleka wachezaji wa mpira katika mkoa mwingine. Akaamua kurudi nyumbani kwa kutumia baiskeli yake mpya.

Mnamo saa tisa alasiri, alianza safari. Ilipofika saa kumi na mbili ya jioni, aliona kuwa asingefaulu kufika nyumbani. Akaamua kwenda kulala kwa ndugu yake umbali wa kilometa thelathini.

Kumbe kabla hajafika nyumbani kwa ndugu yake, alivamiwa na majambazi watatu wakiwa na siraha mbalimbali. Majambazi walimpiga sana na kumnyang’anya baiskeli na sanduku.

Bahati nzuri alifyatuka akiwa na chupi na soksi miguuni, akakimbia mbio hadi kijiji fulani ambako alifika huko yapata saa sita usiku, akaota moto uliokuwa ukiwaka nje ya nyumba.

Aliamua kuingia kwenye kibanda kilichokuwa wazi, lakini hakuweza kulala kwa sababu ya maumivu ya kipigo na majeraha yaliyo yapata toka kwa majambazi.

Akakesha huku ameketi na kuegemea ukuta. Baadaye alisikia sauti za watu waliotarajia pia kuja hapo kijijini. Alipowachungulia, akawaona wana baiskeli na sanduku ambavyo ni mali ile ile waliyomnyang’anya majambazi.

Walibisha hodi kwenye moja ya nyumba zile. Mara baba yao hao majambazi alifungua mlango na kutoka nje. Baba akawauliza, “Je, mmepata nini na nini?” Watoto wakajibu, “Tumepata baiskeli hii mpya na sanduku hili.” “Je, ndani ya sanduku  kuna nini?” baba alidadisi. “Hatujalifungua bado,” watoto walimjibu baba yao. Baiskeli na lile sanduku wakahifadhi katika  nyumba maalumu ya kuficha mali zao na kuufunga mlango kwa kufuri.

Yule mtu alisikiliza mazungumzo yote. Yakamjia mawazo ya kwenda kuomba msaada nyumbani  kwa balozi. Alipofika kwenye nyumba moja, walimhurumia, wakampa nguo, suruali na shati na wakamwonesha nyumbani  kwa balozi. Alipofika nyumbani kwa balozi, alimweleza yote yaliyompata. Balozi akasema, “Twende kituo cha polisi, tukatoe taarifa.” Polisi walielezwa na mwenye mali kuwa alinyang’anywa baiskeli mpya na sanduku. Pia alifafanua vitu vyote alivyoviweka ndani ya sanduku hilo. Akaonesha funguo na risiti ya kununulia mali zile.

Polisi walichukua gari na kwenda kuuvamia mji ule. Walipofika huko wakawakamata wale majambazi, baba na zile mali za wizi. Walichukuliwa na kupelekwa kituo cha polisi kuandikisha na kufunguliwa mashitaka. Baadaye walipofikishwa mahakamani, walihukumiwa kifungo cha miaka mitano jela na kazi ngumu.

126. KATEKISTA SEBASTIANI

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Olihoi ng’walimu o dini ya kanisa katoliki, katekista, o Sanungu, ilina lyakwe Sebastiani. Aho adinabhatijiwa oliadazunije igiki bhulihoi bhupanga bho bhulunga kele. Oliazunije giki duhui bhulihoi bhupanga bho mili duhui. Ulufu lulingelelo ya wikaji. Jilinduhui ginhu jinghi aha baada lufu.

Ighinhu ija dini jili ja bhuhala duhui, gitumo Maduhu, agayombela, “Ighinhu ijasolobho jili ng’ombe, bhutale, walwa, gupona bhusiga, gubyala bhana.”

 Bhanoga abha badri bhuzenga jigango umu chalo ijo wikalaga uSebastiani na bhuntuma ng’walimu o dini, katekista moi. Nalulu aho ukatekista agulangaga higulya ya dini, USebastiani adamanile nulu hadoo, aliyo ubhulingisilo bhokwe yali gwilanga gusoma duhui.

 Mieji mingi igabhita, umhayo go ng’wa Mulungu gugandya gwingila mumoyo gokwe. Uwiza bho ng’wa Mulungu, isungu lwakwe, nu bhutengeke bhokwe, agandya gubhudebha.

Huna USebastiani agandya gumana iki bhulihoi bhupanga bhunghi ubho bhudashilaga, ubho bhudina nhalikilo. Ubhupanga bhunubho alidinha Mulungu ku nzila ya ng’wa Sebha wise Yesu Kristo.

Ubhulangwa bhunubhu bhuganyeja noi. Bhugingila mugati ya moyo gokwe gete. Ubhulondeja kubhulingisilo bhumo ubhushikanile, mpaga ubhiza ng’walimu o dini, nulu Katekista.

 KISWAHILI: KATEKISTA SEBASTIANI

Alikuwepo katekista mmoja wa Sanungu, jina lake Sebastiani. Kabla ya kubatizwa hakuwa na uhakika hata kidogo kwamba kuna uzima wa milele. Aliamini kuwa kuna uzima wa mwili tu, na kifo ni mwisho wa maisha. Hakuna kitu kingine baada ya kifo.

Mambo ya dini ni upuuzi tu, kama alivyosema Maduhu, “mambo ya maana ni ng’ombe, cheo madaraka, pombe, kupona busiga kubyala bana.”

Baadaye, mapadri walijenga kigango katika kijiji alichoishi Sebastiani na wakamtuma katekista. Basi katekista alipokuwa  akifundisha mambo ya dini, Sebastiani hakuelewa hata kidogo, ila akawa na nia ya kujifunza kusoma tu.

Miezi mingi ilipopita, Neno la Mungu lilianza kuingia moyoni  mwake, akauelewa wema wa Mungu, huruma yake, na haki yake.

Ndipo Sebastiani akaanza kufahamu kwamba kuna uzima mwingine ambao hauishi (haumaliziki, hauna mwisho, hauna kikomo.) Anatupa Mungu kwa njia ya Bwana wetu Yesu Kristo.

Mafundisho haya yalimfurahisha mno, yakaingia ndani ya moyo wake kabisa. Akayafuata kwa nia moja thabiti, hata akawa katekista.

 

 

124. JIGANO JA NG’WA MATAYO NJINJA O WALWA

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Olihoi munhu umo ilina lyakwe Matayo uyowikalaga Bhulaya. Olina miaka ikumi ni bhili. Agandya gutumama nimo ng’widuka go gujinja walwa. Ahenaho agilanga gung’wa walwa haho adinashisha imiaka ikumi ni tandatu.

Agabhiza ng’wi nkomezu o walwa. Makanza gose agaigela alinanota ya gung’wa walwa. Giko bhuli makanza agabhiza agucholaga gubhiza na hela. Agajijinja ijilatu jakwe kugiki apandike hela ja gung’wela walwa. Uwikaji bhokwe bhugabhiza walwa duhu.

Ginhu jimo jigilonga aho olinamiaka makumi abhili na nhinane. Agabhiza adina sentí nulu ndoo. Agayulindila hanze ya jilabhu agwilombelejaga hela kubhanwani bhakwe bhangulile walwa.

Aliyohei, bhagalema na gunsega. Agajinjimala. Ginhu jinijo jigaminya noi bhiganika umung’holo, “gashi unene nadinabhanwani. Unwani one ali Mulungu duhu, atiho ungi.”

Gwandija lushugu lunulo agiyangula kumshokela Mulungu na gulumbwa ishibhi yakwe aliyomba, “Mulungu one, Mulungu unene nina shibhi, uludanambilijije nadudula uguleka ugung’wa uwalwa, ehe b’ab’a unambilije umubhulebhu bhone unikulilwe.”

Kunguzu ja ng’wa Mulungu umatayo agadula ugubhuleka uwalwa gete. Aliyo umhayo gunuyo goligudigunogu ukuliwei. Bholi bhulugu bhokwe uwei nuuguileka inhumbu ya gung’wa walwa. Agatumila makanza agusalilaga habhutongi ya nsalabha bho nduhu ugulala.

UMatayo adishokelile ihali yakwe ya kale, nulu adabhukumije hangi uwalwa. Ahoozumalika umusi, olina miaka makumi atandatu na kenda. Bhanhu bhingi bhagajiyelela ijigila jakwe kunguno bhagamana igiki ali Ntagatifu.

KISWAHILI: HADITHI YA MATAYO MUUZA POMBE

Alikuwapo mtu mmoja jina lake Matayo ambaye aliishi Ulaya. Alipokuwa na umri wa miaka kumi na mbili alianza kufanya kazi katika duka la kuuza pombe.

Hapo alijifunza kunywa pombe hata kabla  hajafikisha umri wa miaka kumi na sita. Alikuwa hodari sana wa kunywa pombe. Daima alionekana kuwa na kiu ya kunywa pombe, hivyo kila wakati alihitaji kuwa na pesa. Aliuza viatu vyake ili apate pesa ya kununulia pombe. Kwa ujumla maisha yake yakawa ni pombe tu.

Jambo moja lilitokea alipokuwa na umri wa miaka ishirini na nane. Alikuwa hana senti hata kidogo. Alingoja nje ya kilabu akiwaomba marafiki  zake wamnunulie pombe.

Lakini wapi walikataa na kumcheka. Akapigwa  na butwaa. Jambo hilo lilimchoma sana akawaza moyoni, “kumbe mimi sina marafiki. Rafiki yangu ni Mungu tu hakuna mwingine.”

Tangu siku ile aliamua kumrudia Mungu kwa kukiri makosa yake akisema, “Mungu wangu, “Mungu mimi ni mwenye dhambi, bila msaada kutoka kwako siwezi kuacha kunywa pombe, Ee Baba unisaidie katika udhaifu wangu unihurumie.”

Kwa nguvu ya Mungu Matayo alifaulu kuacha kunywa pombe kabisa. Lakini jambo hilo halikuwa rahisi kwake. Ilikuwa ni vita kati yake na hamu ya kwenda kunywa pombe.  Alitumia muda  mwingi bila ya kulala akisali mbele ya msalaba.

Matayo kamwe hakurudia hali yake ya hapo awali, wala hakugusa pombe tena. Alipofariki dunia, akiwa na umri wa miaka sitini na tisa, watu wengi walilitembelea kaburi lake kwani walimtambua kuwa ni mtakatifu.

 

123. BADRI WENGE

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Ahuli! Nyuli! Olihoi Badri Wenge o parokia ya Sumve. U Badri Wenge olinkali noi. Ijina gumela, ulu hamo unkristo utola mhali, U Badri Wenge agushiga okalihaga bho higulya. Agusola pigipigi yakwe na guja gukaya ya nkima ng’wunuyo na gujunpeja ahalingosha ng’wunuyo.

Hangi, unke o nkristo ulu adajile ukukanisa ulushigu ulonfungo, onsangaga na guntula ngumhi.

Ahanuma yaho, agiza Badri Jola, umuparokia yiniyo. U Badri Jola agabhalomela abhazunya bhakwe, giki, “imihayo ya dini iliyabhuyanguji bho ng’wa munhu. Nulu ubhuzunya bhudadulile gukula bho gwihadikija.

Imihayo iyadini iliyabhutogwa bho ng’holo. Iyagwita mito gawiza, nulu mabhi, bhulibhuyanguji bho munhu wei, giki, bhulibhutogwa bho ng’holo yakwe.” Gutumo bhanhu bha kale umobhayombela, “Ya ng’holo ya ng’wa Jola.”  Ing’holo uluyutogwa umunhu ulya nyama mbisi.

UJola agalanga, “Ulu munhu alichagula lufu ubhuleka ubhupanga, wimana weyi. Ulu munhu alihaya gusaga na shibhi jakwe nduhu ugujileka dudinagogwita, wimana weyi na bhuyanguji bhokwe.”

KISWAHILI: PADRI WENGE

Paukwa! Pakawa! Alikuwapo Padri Wenge wa parokia ya Sumve. Padri Wenge alikuwa katili sana. Kwa mfano,  kama mkristo akioa mitara, Padri Wenge hufika juu kwa hasira. Atachukua pikipiki yake na kwenda nyumbani kwa mwanamke yule na kumfukuza kwa bwana wake.

Mke mkristo kama hakwenda kanisani siku ya jumapili  alimwendea na kumpiga ngumi.

Baadaye alifika Padri Jola katika parokia ile. Padri Jola aliwaeleza waumini wake, “mambo ya dini ni utashi wa mtu mwenyewe, wala ukristo hauwezi kustawi kwa kulazimishana. Mambo ya dini ni upedo wa Roho. Masuala ya kutenda mema au mabaya ni uamuzi wa kila mtu binafsi yaani upendo wa Roho.”  Kama wahenga walivyosema,  “Ya ng’holo ya ng’wa jola.”  Roho ikipenda mtu hula nyama mbichi.

Jola alifundisha, “Ikiwa mtu anachagua mauti badala ya uzima ni shauri lake. Ikiwa mtu anataka kubaki na dhambi zake bila ya kuziacha hatuna la kufanya, ni shauri lake ni uamzi  wake.”

 

 

122. WILU BHO NG’WA MAYU

Collected by: Don Sybertz,   Scanned by: Cephas Yao Agbemenu

With special thanks to Rev Joe Healey (African proverbs,Sayings and stories)

Olihoi mayu umo uyo alinabhana bhabhili, Bhonde na Shuma. Umu bhana bhanabho uShuma oli ng’wana okwe, alu Bhonde oli ng’wana o ngoshiokwe.

Umayu ng’wunuyo aganzugila UBhonde masangi ayogaligadatwililwe nulu josejose (masangu mahulu). Aliyo aganzugila ushuma masangu ayogaligatwililwe shili na mhande (masangu gawiza gatwilile shili na mhande).

Ubhonde olinginu na hangi olinihanga lya gutogisha. UShuma olinzaifu na nkondu, ningekhi oliaguzugilagwa masangu ayogatwililwe shili na mhande kugiki gang’winhe afya yawiza. Ikiuweyi uling’witogwi ong’wa mayu okwe, olanghanagwa chiza gulebha uBhonde.

Lushiku lumo umayu ng’winuyo agasumba lugendo kihamo na bhana bhakwe abhabhili, UBhonde nu Shuma. Aho alimulugendo agatung’wana na bhanhu ubhabhuja, “Bhabehi umubhana bhane abhabhili abha, aliginehe uyo alinsoga kukila?” Abhanhu bhenabho bhaganshokeja kulyimbo:

Pye bhalibhasoga, pye bhalibhasoga, Aliyo UBhonde alinginu nginu, Aliyo UShuma aling’wumu guti lukwi.”

Aho wigwa imihayo yiniyo umayu ng’wunuyo agapelana noi. Wiyangula gushoka kaya. Aho oshika ikaya agasimba lishimo. Huna umponeja UBhonde umugati yalishimo linilo. Agang’witiila minze masebhu na gunfukila haho atali mpanga.

Aho lyakula ikanza UShuma agashoka ugufumila ukumongo gujudaya minzi. Agamuja unina, “Mayu, UBhonde ojaga hei?”

Unina aganshokeja, “Unene nadamanile ukoojaga! Ni bhuli ulinibhuja?” UShuma ahoongaiwa uilumbu lyakwe, agokalilwa na bhupina bhutale noi. UShuma adammonelile wilu UBhonde ukuwiza bhokwe, uninabho huuyo olinawilu. UShuma agandya gwimba:

Nke o ng’wa bhabha uling’wanishi one, Nke o ng’wa bhabha uling’wanishi one, Nibhuli omulagaga uilumbu lyane untale! Umu makubhi dalibhabhili, Umu minzi dalibhabhili, Umu malima dalibhabhili, Inzila yako mayu yaliidinzila ya Mulungu, Amiganiko gako galigadiga ng’wa Mulungu.”

Umayu ng’winuyo agabhulilwa ni jililo ja moyo aho oligwa ilyimbo ilo olyimbaga uShuma. Ubhabha okwe aho oshoka, UShuma aganomela pye iyoyaiilonga. Ubhabha ng’wunuyo agampeja ahakaya umayu uowilu na mulaagi ng’wunuyo.

KISWAHILI: WIVU WA MAMA

 Alikuwapo mama mmoja aliyekuwa na watoto wawili, Bhonde na Shuma. Kati ya watoto hao, Shuma  alikuwa mtoto wake, na Bhonde alikuwa mtoto wa mumewe.

Mama huyo alimpikia Bhonde kande zisizochanganywa na kitu kingine chochote (masangu mahulu). Lakini Shuma alimpikia mama yake kande zilizokuwa zimechanganywa na kunde na njugu mawe (masangu gawiza gatwilile shili na mhande). Bhonde alikuwa mnene sana. Pia alikuwa na sura ya kupendeza.

Shuma alikuwa dhaifu na mwembamba, ingawa alikuwa anapikiwa kande zilizokuwa na mseto wa kumpatia afya nzuri. Aidha, kwa vile alikuwa kipenzi cha mama, alitunzwa vizuri kuliko Bhonde.

Siku moja mama huyo alisafiri pamoja na watoto wake wote wawili, Bhonde na Shuma. Akiwa safarini, alikutana na watu akawauliza, “jamani kati ya wanangu hawa wawili ni yupi ambaye ni mrembo  zaidi? Watu walimjibu kwa wimbo

Wote ni wazuri, wote ni wazuri, Lakini Bhonde ni mnene mnene, Lakini Shuma ni mkavu kama kuni.”

Baada ya kusikia maneno hayo, yule mama alikasirika sana. Akaamua kurudi nyumbani. Alipofika nyumbani, alichimba shimo. Halafu akamtumbukiza Bhonde ndani ya lile shimo. Akamwagia maji ya moto na kumfukia akiwa bado hai.

Baada ya muda Shuma alirudi kutoka mtoni kuteka maji. Akamwuliza mama yake, “Mama, Bhonde amekwenda wapi?”

Mama akamjibu, “Mimi sijui alikokwenda! Kwa nini unaniuliza?” Shuma alipomkosa dada yake alijawa huzuni kubwa sana. Shuma hakumwonea wivu Bhonde kwa sura yake, bali wivu alikuwa nao mama yao. Shuma akaanza kuimba:

 Mke wa baba ni adui wangu, Mke wa baba ni adui wangu, Mbona umemwua dadagu mkubwa!

Kwenye mboga tulikuwa wawili, kwenye maji tulikuwa wawili, Kilimo tulikuwa  wawili. Njia yako mama haikuwa njia ya Mungu, Mawazo yako hayakuwa ya Mungu.

 Yule mama alisutwa na kilio cha moyo baada ya kuusikia wimbo aliouimba Shuma. Baba yake aliporudi, Shuma alimweleza yote yaliyotokea. Baba alimfukuza nyumbani yule mama mwenye wivu na mwuaji.

 

121. MAYU NA NYANYA- NYANYA IDATU

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Aho kale olihoi nkima umo uyo oliadina bhana. Lushiku lumo agaja kuli nfumu, unfumu ung’wila ghiki, “Jaga ugayob’e nyanya idatu, na ujituule mnungu umuchumba jako.” unfumu agang’wila unkima ng’wunuyo.

Unkima ng’wunuyo agaja ugujuyob’a inyanya jinijo ijidatu ijo agalagijiwa nu nfumu. Unfumu agang’winha malagilo giki igelelilwe wikale shigu idatu. Ulushigu ulo kadatu ab’ize agujaga gujusula.

Mayu uyo agaja ni nyanya jinijo ijidatu: iimo yaliipile, iyakab’ili yaliyandya ugupya, ni yakadatu yaliitali mbisi gete. Aho jab’ita shigu idatu, unkima ng’winuyo agaja gujusula. Agakumya uguisanga inyanya iyoyaliipile yina ng’wana! Unfunya ung’wana ng’wunuyo.

Shigu jingi idatu agaja ugaisanga inyanya iyo yaliyegela ugupya yina ng’wana. Aganfunya. Ulukangala ulong’wisho, yalihangi aho jab’ita shigu idatu, agaja na ugisanga inyanya iyoyalimbisi yina ng’wana. Aganfunya.

Ung’wana uogwandya agatolwa Mandandanda, uokab’ili agatolwa Mandulumo, nu okadatu agasaga nu nina okwe ahakaya.

Lushigu lumo unina agang’wila, “Nalihaya ulinhe gukano kugiki usole bhusiga.” Ung’wana agalinha ugukano. Aho olipanda linti ilo libholile ung’wana ng’wunuyo agatyuja nu b’usiga b’ugidika. Huna unina agamuja, “ng’wanone, wita kiyi?” “Nita b’usiga mayu!” ung’wana agashosha.

Unina agandya gunduka ung’wana kubhukali bhutale. Ung’wana agandya gulila. Ub’itana abhakuluye, ubhawila. “Mandandanda nu Mandulumo! Ukunu yilihoi igelaga ya bhusiga gwidika.”

Abhakuluye abhatale bhaganshokeja, “Nzuna wise! Obhonaga kiyi mpaga oditana uyise bhakulu bhako abho duli kule giki?”

Ung’wana ng’wunuyo agayomba, “Nzugi namuwile.” Abhakuluye bhagashiga, nanghwe agandya ugubhalomela, “iyigolo umayu aganituma gujulina gukano gudaha bhusiga, ahonagema ugulinha, nagatyuja nagwenheleja ub’usiga gwidika nu nene ng’winikili nugwa. Huna umayu aganidukagula kubhukali.” Abhatale bhakwe bhandya gulila ukunu bhaliyomba, “Mayu oliudina bhana, ihaha wandya guduluhya.”

Na giki lulu, abha ndugu bhenabho bhagiwila na bhagizunilija kuja haho na haho mpaga ng’wilago lya nyanya. Bhagigalucha pye bhubhiza nyanya. Unina obho agasaga alilila noi.

Agiyangula kunshogela hangi unfumu ng’wunuyo. Unfumu ng’wunuyo aganshokeja, “Ubhebhe mayu, nagamala guguwila giki udizubhaluhya nulu gubhadukila abhana bhenabho. Na lulu, udubyala hangi mpaga gucha!

KISWAHILI:MAMA NA NYANYA – NYANYA TATU

Hapo zamani palikuwa na mwanamke mmoja ambaye hakuwa na watoto. Siku moja alikwenda kwa mganga. Mganga akamwambi, “Nenda ukachume nyanya tatu, na kuzihifadhi katika chungu nyumbani mwako.” Mganga alimwelekeza yule mwanamke.

Mwanamke yule alikwenda  kuchuma zile nyanya tatu alizoagizwa na mganga. Mganga alimpa masharti kuwa, ilimpasa kukaa siku tatu. Siku ya tatu awe anakwenda kuchungulia.

Mama alikwenda na zile nyanya tatu: moja ilikuwa imeiva, ya  pili ilianza kuiva, na ya tatu ilikuwa mbichi kabisa. Baada ya siku tatu, mwanamke yule alikwenda kuchungulia. Alishangaa kuikuta ile nyanya iliyokuwa imeiva ina mtoto! Akamtoa yule mtoto.

Baada ya siku zingine tatu alipokwenda tena aliikuta ile nyanya iliyokaribia kuiva ina mtoto, akamtoa. Mara ya mwisho, ilikuwa tena baada ya siku tatu kupita, akaenda na kuikuta nyanya ile mbichi ina mtoto, akamtoa.

Mtoto wa kwanza aliolewa Mandandanda, wa pili aliolewa Mandulumo, na yule wa tatu alibaki na mama yake nyumbani. Siku moja mama yake alimwambia, “Nataka upande darini ili ukachukue mtama.” Mtoto alipanda darini. Alipokanyaga mti uliofukuliwa yule  kijana aliteleza na mtama ukamwagika.

Ndipo mama yake akamwuliza, “mwanangu, umemwaga nini?” “Nimemwaga mtama mama!” mtoto alijibu. Mama akaanza kumkaripia mtoto kwa hasira kubwa. Mtoto akaanza kulia. Mtoto akawaita dada zake wakubwa, akawaeleza,  “Mandandanda na Mandulumo! Huku kuna vioja vya mtama kumwagika..”

Dada wakubwa wakamjibu, “Mdogo wetu! Umeona nini hata kutuita sisi dada zako tulio mbali hivi!?

Yule  mtoto alisema, “Njooni niwaeleze.” Dada zake walifika, naye akaanza kuwaeleza, “Jana mama alinituma kwenda darini kuchota mtama, nilipojaribu kupanda, niliteleza na kusababisha mtama kumwagika na mimi mwenyewe kuanguka. Halafu mama alinigombeza kwa hasira.” Wakubwa zake walianza kulia huku wakisema, “Mama ulikuwa huna watoto, sasa umeanza kututesa.”

Hivi basi, wale ndugu wakaambizana na wakakubaliana kwenda moja kwa moja hadi kwenye bonde la nyanya. Wote wakajigeuza wakawa nyanya. Mama yao akabaki analia sana.

Akaamua kumrudia tena yule mganga. Yule mganga alimjibu, “Wewe mama, nilikwisha kukuambia kwamba usiwatese wala usiwatukane watoto hao. Basi hutazaa tena mpaka kufa!

 

120. MANTI GA MUMALALE

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Bhugota wingi ubho jiasili bhumanyikile kulina lya manti ga mumalale. Inguno ya guwitana ghiko, nadamanile. Aliyo igwigwiyagwa giki abhakoloni ahobhashika ulukangala ulogwandya umusi munumu, bhagasanga abhanasi bhagutumilaga bhugota bhunubho, jina gudalaha, bhagawitana bhugota bho mumalale.

Ukulwande lyise bhagikala bhafumu bhingi noi abha kiasili. Abhangi umubhenabho, bhali bhafumu bhawiza. Bhabhalagulaga bhasadu bha mbika ijo nijo na bhapijaga bhusadu bho mbika ningi.

Abhasadu bhenabho bhapilaga sada jabho, ningi iki abhafumu bhenabho bhalombaga hela ningi, abhanhu bhali bhabhatogilwe. Amakanza genayo bhalihoi bhafumu bhangi abho bhitaga jigongwanuma ja umo bhitilaga abhafumu abha kawaida.

Abhanebho bhabhakangaga abhanhu kulwa nguno ya bhumani bhobho. Angu, abhenabho bhitangwa bhalogi. Unimo úntale go bhafumu bhenabho yali gubhalisanya abhanhu ku nzila ya bhulongo bhobho. Angu bhalangaga bhanhu gub’iza na guzunya go bhulogi.

Abhangi bhalombaga kodi nhale, bhagukangilaga gubhabhulaga ulu giki ililagilo lyabho lyukija lidatimijiwe. Bhalihoi bhafumu bhangi abho bhayelayelaga umumachalo, abho bhalibhalomolomo.

Bhali bhadibhalogi aliyo unimo gobho guli guyela na mizwi mingi bhagubhalembaga abhanhu.

Abhangi bhagayombaga giki bhadulile gumeja umunhu abhize nsabhi, aliyo abhoi bhalibhahabhi bha gwandya.

Abhangi bhagihaya giki bhadulile gwenha mbula musi umumakanza ayo imbula yaliyalema. Aliyo abhoi bhapandikaga makoye ga gugaiwa mbula sawa na munhu ose ose.

Abhangi bhayombaga giki angu bhali na bhudula bho gungalucha umunhu ngosha ubhiza nkima, nulu unkima ubhiza ngosha.

Abhangi bhayombaga giki bhalinabho ubhudula bho gungalucha umunhu ubhiza munandimu omumapolu guti shimba, subhi, nulu mbiti. Abhangi angu bhahayaga giki bhalinabhudula bho gungalucha munangoso ubhiza munashimba. Ubhulomolomo bho bhafumu bha namna yiniyo bhulihoi bhulendelea kubhanasi bhingi.

 Umumapande gamo ga mulibara lise umumachalo jigadumaga ugwiyenhela amaendeleo kunguno ya gubhogobha bhafumu bha mbika yiniyi. Idijagukumwa ugwigwa giki, angu bhalihoi bhalogi bhangi abho bhuhimbulaga mimba go munhu mumajigila na gubhalimisha mumigunda yabho.

Abhangi bhushigilaga guyomba giki, bhali na bhudula bho gwingika nulu gurala bhadizigela bhojinogu.  Ulu ulola ugumana igiki alinduhu umunhu uobhudula bho gukamaja guti bhunubho.

Umapande gangi ugwigwa nhulu ja gukamaja. Bhangi bhagayombaga giki bhalinabhudula bho gwibakela mbiti bhujiku bhusiminza lugendo luliihu gete. Abhangi bhagihajaga giki angu bhalinabhudula bho gufuga shimba na mihayo yingi ya gujinjimaja guti yiniyo.

Aliyo uluulola chiza bho gwitegeleja ugumana igiki pye imihayo yiniyo iliyabhulongo nulu ya bhulomolomo duhui ubho bhutinajimelo. Ilibhujo ilitale ilo bhafumu bhingi bhalidumile ugulishosha na bhangi bhingi abho bhadulile gubhubadija ubhulomolomo bhunubho bhagibhujaga liligiki. Kunguno ki abhafumu pye abhabhagihaya giki bhalinabhudula bho gukamaja guti bhunubho bhadabhizile bhagwandya ugushika ukung’weji?

Isayansi iyagwiganika guti yiniyo na guyiyomba munomo duhui idafaile. Idakililwe yitiwe na bhulimunhu wilolekeje. Ijigongwanuma jaho, ugubhona giki nduhu umfumu uyo alinayo numba insoga nulu uyo aliwinula uwikaji bhokwe nulu hadoo. Ihali iyabhafumu abhingi iliyamakoye noi nulu ya nyahabhi noi, iliyanyakoyikoyi noi. Bhasagila gubhalemba abhanasi na kubhakanga bho bhufumu bhobho ubho bhuti na mpelo.

 KISWAHILI: MITI SHAMBA

Dawa nyingi za kiasili hujulikana kwa jina la miti shamba. Sababu ya hizo Dawa kuitwa hivyo, siijui, lakini inasadikiwa kuwa wakoloni walipofika kwa mara ya kwanza nchini humu waliwakuta wananchi wanazitumia dawa hizo, kwa dharau, waliziita miti shamba.

Upande wa kwetu waliishi waganga wengi sana wa jadi. Wengine kati ya waganga hao, walikuwa ni waganga wazuri. Waliwatibu wagonjwa mbali mbali na walitibu magonjwa ya aina nyingi. Wagonjwa wale walipona maradhi yao, ingawa waganga hao walitoza ghalama kubwa, lakini walipendwa na watu.

Wakati huo huo walikuwako waganga wengine ambao walifanya kinyume cha waganga wa kawaida. Hawa waliwatishia watu kwa kutumia ujuzi wao. Hata wakapewa jila la wachawi. Kazi kubwa ya waganga wa aina hii ilikuwa, eti ni kuwaroga wenzao pamoja na watu wengine wasio waganga.

Wengine walidai kodi kubwa, wakitishia kuua kama sharti lao halikutimizwa. Walikuwako waganga wengine ambao walitembeatembea vijijini, hawa walikuwa wadanganyifu. Hawakuwa wachawi, bali kazi yao ilikuwa kutembea na mizizi mingi wakidanganya watu.

 Wengine walisema kuwa wana uwezo wa kumfanya mtu awe tajiri, hali wao wenyewe walikuwa mafukara wa kutupwa. Wengine walijidai kuwa wanao uwezo wa kuleta mvua nchini wakati wa shida za ukosefu wa mvua, na wakati huo, wao walizipata shida hizo sawa kabisa na mtu mwingine yeyote.

Wengine walisema kuwa wana uwezo wa kumgeuza mtu mwanamume akawa mwanamke au mwanamke akawa mwanamume. Wengine walisema wanao uwezo wa kumgeuza mtu akawa mnyama wa porini kama vile Simba, Chui au Fisi. Wengine walisikika wakisema kuwa, wana uwezo wa kumgeuza panya akawa Simba. Udanganyifu wa waganga wa aina hii ungali unaendelea kwa wananchi wengi.

Katika sehemu mbali mbali za Bara letu, vijiji vingi vinashindwa kujiendeleza kwa sababu ya kuwaogopa waganga wa aina hii. Si ajabu ukasikia kuwa kuna wachawi wengine ambao hufufua maiti katika makaburi na kuwafanya walime kwenye mashamba yao.

Wengine huthubutu hata kusema kuwa wanao uwezo wa kutoweka au kuruka wasionekane kwa urahisi. Ukitazama  utaona kuwa hakuna mtu anayeishi hapa duniani mwenye uwezo wa ajabu kama huo. Katika sehemu zingine utasikia habari za ajabu.

Wengine husema kuwa wanaweza kupanda Fisi usiku wakasafiri maili nyingi. Wengine pia hujitapa kuwa wanafuga Simba na wengine husema mambo mengine ya ajabu kama hayo.

Lakini ukitazama sana mambo hayo yote utagundua kuwa ni ya uongo usio na mfano. Swali kubwa ambalo waganga wengi wanashindwa kulijibu na ambalo watu wengi wenye kutambua uwongo huo hujiuliza ni hili. Kama ingekuwa kweli wasemavyo, kwa sababu gani waganga wote wenye uwezo wa ajabu kama huo hawajaendelea, si tungekuwa watu wa kwanza kufika kwenye mwezi?

Sayansi ya kufikiria kama hiyo na kuisema  midomoni tu haifai. Inatakiwa ifanywe na kila mtu ashuhudie. Kinyume chake ni kuwa utaona hakuna hata mganga mmoja mwenye nyumba nzuri au mwenye hali yakuinua maisha yake kidogo. Hali  ya waganga walio wengi wa aina hiyo ni duni sana. Wamebaki wakiwadanganya wananchi na kuwatishia kwa uganga wao usio na msingi.