stories

Father Zakaria Kashinje is consolidating all the Sukuma proverbs, sayings, riddles, stories and songs in his running list on our Sukuma Legacy Project Website https://sukumalegacy.org.

Father Zakaria Kashinje is consolidating all the Sukuma proverbs, sayings, riddles, stories and songs in his running list on our Sukuma Legacy Project Website https://sukumalegacy.org.

This website promotes the history, culture, Oral Literature — Stories, Proverbs, Sayings, Riddles and Songs — and visual representations of the Sukuma People in Tanzania in East Africa. Presently he is drawing from: Sybertz, Donald and Joseph Healey. Kueneza Injili Kwa Methali: Hekima ya Kisukuma na Lugha Mbalimbali juu ya Chakula — Kitabu cha Kwanza, Peramiho: Benedictine Publications Ndanda — Peramiho, 1984.

The English translation is Proclaiming the Gospel Through Proverbs: The Wisdom of Sukuma and Different Languages on Food – Book I. Kamati ya Utafiti wa Utamaduni Bujora, Kugundua Mbegu za Injili: Hekima ya Kisukuma na Lugha Mbalimbali juu ya Familia na Ndoa — Kitabu cha Pili, Peramiho: Benedictine Publications Ndanda — Peramiho, 1993.

The English translation is Discovering Seeds of the Gospel: The Wisdom of Sukuma and Different Languages on Family and Marriage – Book II.

650. BHEJAGI NGATA NIGO GULI NDITO.

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kubhubheja bho ngata ya gubhukija nigo ndito. Ingata yiniyo, igambilijaga ugugukikija ntwe kugiki gudizubhunwa nu nigo gunuyo, kunguno gulintale. Hunagwene abhanhu ulubhuhaya gubhucha nigo uyo guli ndito bhagikomelejaga gubheja ngata bho guyomba giki, ‘bhejagi ngata nigo guli ndito.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agibhegelejaga chiza ulu  alihaya gwita nimo uyo guli ndito. Umunhu ng’wunuyo, ulu uhaya gutumama nimo uyo guli ndito, agajikumingaga pye ijitumamalo ja nimo gunuyo, kugiki adule gugumala chiza.

Uweyi agikolaga nu munhu uyo agabhejaga ngata ulu ohaya gubhucha nigo ndito, kunguno nu weyi agibhegelejaga bho gujikuminga pye ijitumamilo ja nimo uyo ulihaya gugutumama.

Umunhu ng’wunuyo, agabhakomelejaga na bhiye kugiki nabho bhadule gwibhegeleja chiza haho bhatali uguitumama imilimo yabho. Hunagwene agabhawilaga abhiye bhenabho giki, ‘bhejagi ngata nigo guli ndito.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya ya gwibhegeleja chiza haho bhatali uguyandya imilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, ijinabhutumami bho milimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho.

Mathayo 26:36-46.

Mathayo 11:18.

Waefeso 6:10.

Marko 8:34.

KISWAHILI: TENGENEZENI NZINGA MZIGO NI MZITO.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye utengenezaji wa Nzinga ya kubebea mzigo mzito. Nzinga hiyo, husaidia katika kukizuia kichwa kupata maumivu ya mzigo huo, kwa sababu ya ukubwa na uzito wake. Ndiyo maana watu wakitaka kubeba mzigo mzito husema kwamba, ‘tengenezeni Nzinga mzigo ni mzito.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hujiandaa vizuri anapotaka kufanya kazi ambazo ni mzito, katika maisha yake. Mtu huyo, huvikusanya vifaa vyote vinavyohitajika katika utekelezaji wa kazi anayotaka kuifanya, ili aweze kuitekeleza vizuri kazi yake hiyo.

Yeye hufanana na mtu yule ambaye hutengeneza nzinga ya kubebea mzigo mzito anaotaka kuubeba, kwa sababu naye hujiandaa vizuri, kwa kuvikusanya vifaa vile vyote vinavyohitajika katika utekelezaji wa kazi zake.

Mtu huyo, huwahimiza pia wenzake ili nao waweze kujiandaa vizuri kila wanapotaka kuyatekeleza majukumu yao, maishani mwao. Ndiyo maana huwaambia wenzake hao kwamba, ‘tengenezeni Nzinga mzigo ni mzito.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kufanya maandalizi ya kina, kila wanapotaka kuyatekeleza majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi katika kazi zao, maishani mwao.

Mathayo 26:36-46.

Mathayo 11:18.

Waefeso 6:10.

Marko 8:34.

kaniki1

ngata

nkima o benin

649. LIMI LITABEHAGA BHUGOLO.

Imbuki ya lusumo lunulo, ilolile bhutumami bho limi. Ilimi linilo, ligatumamaga bho gutima pye amakanza, kunguno lidalindanaga lulu kiyi.  Ilyoyi ligenhaga isana ukubhose abho bhalilibhona bho nduhu ugwima, kunguno litiho nulu gwilendeja gubeha bhugolo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘limi lidabehaga bhugolo.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo bho bhukamu ahikanza lya milimo linilo, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agigulambijaga uguitumama imilimo yakwe yiniyo, kunguno adebhile igiki Ilimi lidalindanaga, iki ilyoyi lidabehaga nulu bhugolo. Uweyi agabhakomelejaga abhanhu bhakwe gwanguha kuja gujutumama milimo bho gumisha dilu, kugiki bhadule guitumama hatale imilimo yiniyo, hayo bhutali ugwila ubhujiku.

Umunhu ng’wunuyo, agapandika matwajo mingi ahakaya yakwe, kunguno ya gwigulambija gutumama milimo yakwe chiza ahikanza ilya limi. Uweyi agabhalanjaga abhiye ahigulya ya guitumama imilimo yabho, bho bhukamu bhutale ahikanza ilya milimo linilo. Hunagwene agabhakomelejaga gubhuka kuja kujutumama bho gubhawila giki, ‘limi lidabehaga bhugolo.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gwigulambija guitumama imilimo yabho ahikanza ilya milimo, na gubhakomeleja abhichabho gwanguha gujuitumama imilimo yiniyo, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Marko 13:33-37.

1 Wathesalonike 5:5-6.

Mathayo 6:34.

Luka 17:20-21.

2 Wakorintho 6:2.

2 Petro 3:8-9.

Yohana 9:4.

Wagalatia 6:9.

KISWAHILI: JUA HALIVUTI UGOLO.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia utendaji kazi wa Jua. Jua hilo, hufanya kazi ya kutoa mwanga muda wote, kwa sababu halisubiri chochote. Lenyewe huendelea kutoa mwanza wake bila kusimama, kwa sababu halivuti wala ugolo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Jua halivuti ugolo.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutumia muda wake kwa hufanya kazi kwa bidii kubwa, katika maisha yake. Mtu huyo, hujibidisha kuyatekeleza majukumu yakwe hayo,  kwa sababu anaelewa kwamba, Jua halisuburi, kwa vile halivuti wala ugolo. Yeye huwahimiza watu wake kuwahi kwenda kufanya kazi, ili waweze kufanya kazi kubwa mpaga kufikia  wakati ule unapoingia usiku.

Mtu huyo, hupata mafanikio mengi kwenye familia yake, kwa sababu ya kujibidisha kwake, kuyatelekeza vizuri majukumu yake wakati wa kazi. Yeye huwafundisha wenzake juu ya kuutumia muda wao kwa kufanya kazi zao kwa bidii kubwa. Ndiyo maana yeye huwahimiza watu wake hao, kuwahi kwenda kazini kwa kusema kwamba, ‘Jua halivuti ugolo.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuutumia muda wao kwa kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao, na kuwahimiza wenzao, kuwahi kwenda kazini, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Marko 13:33-37.

1 Wathesalonike 5:5-6.

Mathayo 6:34.

Luka 17:20-21.

2 Wakorintho 6:2.

2 Petro 3:8-9.

Yohana 9:4.

Wagalatia 6:9.

limi5

limi6

limi4

bhalimi1

648. IGALASHU GASHI LYOCHI LYA NG´WISEGE LYAGUBEHA BHADAKI.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile igalashu. Iligalashu linilo, lili lisege ilo ligatumamilagwa mu gulibeha litumbati. Aliyo lulu, ilyochi lyalyo likab´izaga ikali gukila ilya mshigala. Hichene ligahayiyagwa giki, ‘Igalashu gashi lyochi lya ng’wisege lyagubeha bhadaki.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa  kuli munhu uyo agibhegelejaga chiza mpaka oitumama imilimo yakwe chiza, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agaitumamaga imilimo iyo ilidimu mpaga oyimala chiza kunguno, ya wibhegeleja bhokwe, haho atali uguyandya uguitumama imilimo yiniyo. Uweyi agajikumingaga pye ijitumamilo ijo jidulile ugumwambilija ijinagugumala wangu unimo gokwe gunuyo.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni igalashu, kunguno nuweyi alina bhudaki ubho uguitumama mpaga guimala imilimo yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe. Akikalile kakwe kagabhalanjaga abhiye inzila ja gwigulambija uguitumama imilimo yabho mpaga guimala chiza. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘Igalashu gashi lyochi lya ng’wisege lyagubeha bhadaki.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhukamu bho  gujikuminga pye ijitumamilo ja milimo yabho, haho bhatali uguyandya, na gwigulambija guitumama mpaga bhayimale chiza, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Luka 14:28-31.

Luka 4:1-5.

Mathayo 19:12.

KISWAHILI: IGALASHU KUMBE MOSHI WA KWENYE KIKO CHA KUVUTA WAKAKAMAVU.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia igalashu. Igalashu hilo ni Kiko kinachotumiwa kuvitia tumbaku. Lakini moshi wake ni mkali kuliko ule wa sigara. Ndiyo maana watu husemwa kwamba, ‘Igalashu kumbe moshi wa kwenye Kiko cha kuvuta wakakamavu.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana bidii ya kuzitekeleza vizuri kazi zake, katika maisha yake. Mtu huyo, hujiandaa vizuri kwa kuvikusanya vitendea kazi vinavyotakiwa katika utekelezaji wa kazi hiyo husika, kabla ya kuianza kuitekeleza. Yeye hujibidisha kuifanya kazi hiyo mpaka hufaulu kuimaliza, kwa sababu ya kufanya maandalizi mazuri kabla ya kuianza.

Mtu huyo, hufanana na wale wakakamavu, kwa sababu na yeye ni mkamavu katika utekelezaji wa majukumu yake, kwa vile hujibidisha kuzitekeleza kazi zake mpaka anafaulu kuzimalima vizuri.

Maisha yake, huwafundisha wenzake, juu ya kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao hayo, mpaka kuyamaliza vizuri, maishani mwao. Ndiyo maana watu humuita kwamba, ‘Igalashu kumbe moshi wa kwenye Kiko cha kuvuta wakakamavu.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na bidii ya kufanya maangalizi ya kuvikufanya vitendea kazi vyao, kabla ya kuanza kazi,  na kujibidisha kuzitekeleza mpaka kuzimaliza vizuri, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Luka 14:28-31.

Luka 4:1-5.

Mathayo 19:12.

isege6

isege10

isege9

647. IBHEGEJAGI GUTI NG’WANA O MBATA.

Mbuki ya kahayile kenako, ifumilile ku bhulekanija bho mbata ijinagubhelela abhana bhayo. Imbata yiniyo, idalelaga chiza abhana bhayo, na hangi idabhacholelaga ijiliwa, kunguno igikalaga idililile yoyi duhu. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ibhegejagi guti bhana bha mbata.’

Akahayile kaneko, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adabhadililile chiza abhana bhakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo adabhacholelaga ijiliwa abhana bhakwe bhenabho, kunguno ya gwikala widililile weyi duhu, umukikalile kakwe. Uweyi adabhalelaga bho gubhalanga ilange lya wiza abhana bhakwe bhenabho.

Umunhu ng’wunuyo, akikolaga ni mbata yiniyo iyo igabhalekanijaga abhana bhayo, kunguno nu weyi adabhalelaga chiza abhana bhakwe, iki agidililaga weyi duhu, umuwikaji bhokwe. Nuweyi adabhacholelaga ijiliwa abhana bhakwe bhenabho, guti ni mbata yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga abhana bhakwe bhenabho giki, ‘ibhegejagi guti bhana bha mbata.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhalelaga chiza na gubhacholela jiliwa abhana bhabho, kugiki bhadule kubhiza ni lange lya gwikala chiza na bhichabho, na guitumama milimo yabho chiza, umukikalile kabho.

2 Wakorintho 11:8-9.

Matendo 6:1.

1 Wathesalonike 3:6.

Mathayo 15:26.

KISWAHILI: JITEGEMEENI KAMA MTOTO WA BATA.

Chanzo cha msemo huo, chatokea kwenye utelekezaji wa bata katika kuwalea watoto wake. Bata huyo, hawalei vizuri watoto wake hao. Yeye pia hawatafutii chakula, kwa sababu ya kujijali yeye mwenyewe tu, katika maisha yake. Ndiyo maana watu huambiana kwamba, ‘jigetemeeni kama mtoto wa bata.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hawajali vizuri watoto wake, katika maisha yake. Mtu huyo, hawapatii malezi mema watoto wake hao. Yeye pia hawatafutii chakula, kwa sababu ya kujijali mwenyewe zaidi kuliko watoto wake hao, katika maisha yake.  

Mtu huyo, hufanana na Bata huyo atelekezaye watoto wake, kwa sabahu naye hawajali watoto wake kwa kuwalea katika maadili mema. Yeye pia hawatafutii chakula watoto wake hao kwa sababu ya kujijali yeye zaidi kuliko watoto wake, maishani mwake. Ndiyo maana watu huwaambia watoto wake hao kwamba, ‘jigetemeeni kama mtoto wa bata.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwalea vizuri na kuwatafutia chakula watoto wao, ili waweze kupata malezi mema ya kuishi vizuri na kujibidisha kufanya kazi zao vizuri, katika maisha yao.

2 Wakorintho 11:8-9.

Matendo 6:1.

1 Wathesalonike 3:6.

Mathayo 15:26.

mbata8

mbata6

mbata2

656. KALAGU – KIZE. BHANHYA BHAMILENGANILO:- MASHIGA.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yingilile kukalenginilile ka wiyambilija bho katumamile ka mashiga. Amashiga genayo, gali mawe nulu madafali adatu ayo gagikalaga galenganilile chiza, kugiki gadule gudimila nungu, nulu sufulila iyaguzugila ijiliwa.

Ubhulenganiji bhogo bhunubho, bhulolile bhutale, nulu bhudoni ubho bhulinganilile.  Agoyi gagikolanijiyagwa na bhaniki, kunguno nabho bhagazugaga jiliwa aha kaya. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘bhanhya bhamilenganilo:- Mashiga.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalina ng’wigwano go gwiyambilija uguitumama imilimo yabho, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhali na bhutogwa ubho bhugabhalumanyaga kihamo, umukikalile kabho. Abhoyi bhagapandikaga matwajo mingi, umumilimo yabho guti numo gagajisijaga ijiliwa amashiga genayo.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na mashiga, kunguno nabho bhali na ng’wigwano go gwiyambilija halumo uguitumama chiza imilimo yabho, umukikalile kabho.

Abhoyi bhagalangaga na bhichabho, ahigulya ya gubhiza na bhutogwa bho gwiyambilija halumo ijinaguitumama chiza imilimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagabhaganilaga abhichabho giki, ‘bhanhya bhamilenganilo:- Mashiga.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na ng’wigwano go gwiyambilija halumo uguitumama na bhutogwa imilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwaho mingi, umuwikaji bhobho.

Mathayo 28:16-20. Jiligemelo ja Utatu Mtakatifu.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA:-

WASICHANA WANAOLINGANA:- MAFIGA.

Chanzo cha kitendawili hicho, chatokea kwenye ulinganifu wa mafiga katika kusaidiana kufanya kazi. Mafiga hayo, ni mawe au matofali matatu yanayolingana vizuri, kiasi cha kutosha kukishikilia chungu au chombo cha kupikia chakula. Yenyewe huwa yamelingana kwa maana kwa kuwa na ukubwa unaoendana, au kama ni madogo, yote yawe udogo unaolingana.

Mafiga hayo, hufananishwa na wasichana kwa sababu nao hufanya kazi za kupika chakula katika familia.  Yenyewe, huacha nafasi katikati ambapo huwekwa kuni zinawashwa moto na kuendelea kuchochewa mpaka chakula kinaifa vizuri. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘washichana wanaolingana:-  Mafiga.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa watu wale ambao wana uelewano wa kusaidiana katika kufanya kazi zao. Watu hao, wana upendo ambao huwaunganisha pamoja, maishani mwao. Wao hupata mafanikio mengi katika utekelezaji wa majukumu yao, kama yanavyoivisha chakula Mafiga hayo.

Watu hao, hufanana na mafiga, kwa sababu nao, wana uelewano wa kusaidiana pamoja katika utekelezaji wa majukumu yao, maishani mwao. Wao huwafundisha pia wenzao, juu ya kuwa na upendo huo wa kusaidiana pamoja katika kuzitekeleza vizuri kazi zao. Ndiyo maana watu hao, huwahadithia wenzao kwamba, ‘washichana wanaolingana:-  Mafiga.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na ushirikiano wa kusaidiana pamoja katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Mathayo 28:16-20. Ni mfano wa Utatu Mtakatifu.

cooking1

mashiga1

mashiga

nzugi

 

645. BHANHU DULI BHULYANGO BHULYANGO.

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kukikalile ka bhulyango bho bhanhu. Ubhulyango bhunubho bhuli luganda lo ludugu la bhanhu bhenabho ulo lugabhalangaga bhuli ng’wene inzila ja gwikala na bhiye, kunguno bhuli ng’wene ali na ludugu lokwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘bhanhu duli bhulyango bhulyango.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo akadebhile akikalile ka ludugu lokwe, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, akagikalanaga akajile ka ludulu lokwe ako kagabhambilijaga ugwikala bho mholele na bhichabho, umuchalo jabho. Uweyi akagadililaga chiza akikalile kenako, kunguno kagabholekejaga inzila ja gwigulambija uguitumama imilimo yabho chiza, umu ludugu lobho.

Umunhu ng’wunuyo, agabhambilijaga nabhiye uguludebha uludugu lobho, kugiki bhadule nabho ugwigulambija uguitumama imilimo iya gubhapandikila matwajo ga gujibheja chiza ikaya jabho. Uweyi ali jigemelo ja gubhalangila abhiye imijilo ya ludugu lobho iyo igabhinhaga matwajo mingi, umuwikaji bhobho. Hunagwene uweyi agabhawilaga abhiye giki, ‘bhanhu duli bhulyango bhulyango.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guikalana imijilo ya ludugu lobho iyo igabhambilijaga uguitumama imilimo yabho bho bhukamu bhutale, kugiki bhadule gwikala bho mholele, na gupandika matwajo gagujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 1:2.

Luka 1:59-62.

Matendo 13:26.

Warumi 1:3-4.

KISWAHILI: WATU TUKO UKOO KWA UKOO.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye maisha ya koo za watu. Koo hizo, ni  kundi la undugu wa watu walio na mila zinazowasaidia katika kuishi vizuri na wenzao, kwa sababu kila mmoja ana ukoo wake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘watu tuko ukoo kwa ukoo.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye anazifahamu mila zilizo njema katika ukoo wake, maishani mwake. Mtu huyo, huziishi mila hizo ambazo humsaidia katika kuishi kwa amani na wenzake, katika kijiji chake. Yeye huzishikilia desturi hizo kwa sababu humuonesha namna ya kuyatekeleza makukumu yake vizuri, katika ukoo wake.

Mtu huyo, huwasaidia pia wenzake katika ukoo wao, ili waweze kuzitumia desturi hizo katika kujibidisha kufanya kazi za kuwapatia mafanikio ya kuziendeleza vizuri familia zao.

Yeye ni mfano wa kuigwa na wenzake katika kuzitumia mila hizo njema kwa kujipatia mafanikio mengi, maishani mwao. Ndiyo maana yeye huwaambia wenzake kwamba, ‘watu tuko ukoo kwa ukoo.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuziishi desturi zilizo njema katika koo zao, ambazo huwasaidia katika kuyatekeleza majukumu yao kwa bidii kubwa, ili waweze kuishi kwa amani, na kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Mathayo 1:2.

Luka 1:59-62.

Matendo 13:26.

Warumi 1:3-4.

bhamasai bha kenya

namibia-himba

mbina ya samburu