Sukuma Sayings

982. MZIDUNGEMA B’USESE.

Akahayile kenako, kahoyelile higulya ya gugeng’wa b’usese bho ng’wa munhu nhebhe. Ub’usese bhunubho, b’uli bhuluhiwa bho ng’wa munhu uyo agaja ha kaya iyo igang’winha milimo midamu guti nsese, kunguno ya gukayiwa bhutogwa ukuli munhu ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga abha ha kaya yiniyo giki “mzidungema b’usese.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli nkima uyo otolwa ha kaya iyo idantogilwe, umukikalile kayo. Ikaya yiniyo, igamanaga yuntuma unkima ng’wunuyo, guja gujutumama milimo midimu bho mduhu ugwifula, kunguno ya gung’wiganikila guti giki ali nsese oyo. Unkima ng’wunuyo, agikalaga anogile bhuli makanza kunguno ya gutumamiwa milimo midimu yiniyo bhuli makanza, umukikalile kakwe.

Unkima ng’wunuyo, agikolaga nu munhu uyo agaja hakaya iyo yang’winhaga milimo midimu bhuli makanza, kunguno nuweyi agatumagwa gujutumama milimo midimu bhuli makanza ni kaya yiniyo aho otolelwa. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga abhanhu bha ha kaya yiniyo giki, “mzidungema b’usese.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya guleka gub’agema b’usese abhanhu bho gub’inha ikujo pye abhose, kulwa bhu munhu bhobho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Kutoka 20:8-11.

Kutoka 21:1-11.

Kutoka 1:8-14.

 

KISWAHILI: MSIMJARIBU MTUMWA.

Msemo huo, huongelea juu ya kufanywa mtumwa kwa mtu fulani. Utumwa huo, ni hali ya kuteswa kwa mtu aliyeenda kwenye familia ambayo watu wake walimtumikisha kwa kumpatia kazi ngumu kama mtumwa, kwa sababu ya kukosa upendo kwake mtu huyo. Ndiyo maana watu waliwaambia wanafamilia hayo kwamba, “msimjaribu mtumwa.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mwanamke aliyeolewa kwenye familia isiyompenda. Familia hiyo, huwa ina mtuma mwanamke huyo kwenda kufanya kazi ngumu bila hata kupumzika, kwa sababu ya kumfikiria kama mtumwa wa hapo. Mwanamke huyo, huwa amechoka kila wakati kwa sababu ya kutumikishwa kwa kupewa kazi hizo mgumu, mara kwa mara, katika maisha yake.

Mwanamke huyo, hufanana na yule mtu aliyeenda kwenye familia iliyomtumikisha kwenye kazi ngumu kama mtumwa, kwa sababu naye hutumikishwa kwa kufanyishwa kazi ngumu, na familia hiyo alipoolewa. Ndiyo maana watu huwaambia wanafamilia hao kwamba, “msimjaribu mtumwa.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuwatumikisha watu kama watumwa, kwa kuwaheshimu watu wote kwa sababu ya utu wao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

Kutoka 20:8-11.

Kutoka 21:1-11.

Kutoka 1:8-14.

 

 

 

981. OZUB’ANGAGA.

Olihoyi nkima umo uyo ozugaga jiliwa. Unkima ng’wunuyo, ogazuga jiliwa jib’isi kunguno ya bhuzuki bhokwe ubho sagala bhunubho. Uweyi agenheleja bhanhu gwikala na nzala kunguno ya guduma ugujilya ijiliwa jakwe ijib’isi jinijo. Hunagwene abhanhu bhagang’wila giki, “ozub’angaga.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adatumamaga chiza imilimo yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agatumamaga sagala sagala imilimo, iyo ilikihamo na bhulimi, na bhusuluja, kunguno ya gugayiwa bhudiliji bho milimo yakwe yiniyo. Uweyi agagayiyagwa ijiliwa jagulya aha kaya yakwe, kunguno ya gugayiwa bhudiliji bho milimo yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu nkima uyo agazuga jiliwa jib’isi, kunguno nu weyi agatumamaga sagala sagala bho nduhu uguidilila chiza imilimo yakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ozub’angaga.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija guitumama imilimo yabho bho guidilila chiza, kugiki bhadule gupandika jiliwa na sabho ja gubhambilija ugujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Warumi 12:11.

Mathayo 24:13.

KISWAHILI: UMEHARIBU.

Alikuwepo mwanamke mmoja aliyekuwa akipika chakula. Mwanzake huyo, alipika hovyo chakula hicho kikawa kibichi kwa sababu ya kukosa umakini wa kujali vizuri kazi yake. Yeye alisababisha watu kushinda na njaa kwa sababu ya kushindwa kukila chakula chake hicho kibichi. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “umeharibu.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule asiyeyatekeleza vizuri majukumu yake, katika maisha yake. Mtu huyo, hufanya kazi zake hovyo hovyo, ambazo ni pamoja na zile za kilimo na biashara, kwa sababu ya kutokujali kwake kazi zake hizo. Yeye hukosa chakula nyumbani kwake kwa sababu ya kukosa umakini wake huo, katika utekelezaji wa majukumu yake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule mwanamke aliyepika hovyo chakula chake kikawa kibichi, kwa sababu naye hufanya kazi zake hovyo, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “umeharibu.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao kwa kuyajali vizuri, ili waweze kupata mafanikio mengi zaidi, maishani mwao.

Warumi 12:11.

Mathayo 24:13.

980. DALINDA GUGUMIWA.

Ugugumiwa jili jilipo ja ng’wa munhu uyo amalaga gutumama nimo nheb’e. Bhalihoyi bhatumami bha jipande umu ngese ya nimi umo. Abhatumami bhenabho, bhagailimila injese yiniyo mpaga bhuyimala chiza, kunguno ya bhukamu bhobho ubho gutumama milimo bhunubho. Aho bhamala ugujilimila ijipande jabho, bhagalindila gulipya ihela jabho ukuli nimi ng’wunuyo. Hunagwene bhangayomba giki, “dalinda gugumiwa.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo yakwe bho jelwa ng’holo mpaga oyimala chiza, umubhutumami bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agamishaga diyu ogigulambija gutumama milimo iyo ilikihamo na gulima, na gwinja jiliwa jakwe gufumila mumigunda yakwe, kunguno wisagiji bhokwe bho kuli Mulungu uyo adulile gung’winha sabho ningi ulu umala chiza imilimo yakwe yiniyo. Uweyi agapandikaga sabho ningi umuwigulambija bho gutumama milimo yake yiniyo, kunguno ya wigagiji bhokwe bhunubho ubho ukuli Mulungu, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga na bhatumami abhajipande abho bhagalimila ngese mpaga bhujimala chiza ijipande jabho, kunguno nu weyi agigulambijaga gutumama milimo yakwe mpaga oyimala chiza, ukunhu wisagililwe gwinhiwa sabho ningi na Mulungu, umukikalile kakwe. Hunagwene agayombaga giki, “dalinda gugumiwa.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija gutumama milimo yabho bho gung’wisanya Mulungu, kugiki bhadule gwinhiwa sabho ningi, umutumami bhobho.

2Thimotheo 2:6.

Mathayo 20:1-16.

KISWAHILI: TUMESUBIRI UJIRA.

Ujira ni malipo kwa mtu aliyemaliza kutekeleja kazi fulani aliyopewa na mhusika. Walikuwepo wafanya kazi wa vibarua kwenye palizi ya mkulima fulani. Wafanya kazi hao, waliipalilia palizi hiyo mpaga wakaimaliza vizuri, kwa sababu ya bidii yao ya kufanya kazi. Walipomaliza kibarua hicho, walisuburi malipo ya pesa zao kwa mkulima huyo. Ndiyo maana walisema kwamba, “tumesubiri ujira.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huyatekeleza vizuri majukumu ya kazi zake, katika utendaji wake. Mtu huyo, huamuka asubuhi na kujibidisha kufanya kazi zake ambazo ni pamoja na kulima na kuvuna mavuno, kutoka mashambani mwake, kwa sababu ya matumaini yake ya kupewa mali nyingi na Mungu kutoka kwenye kazi zake hizo. Yeye hupata mali nyingi katika kujibidisha kwake kufanya kazi hizo, kwa sababu ya matumaini yake hayo kwa Mungu, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na wafanya kazi wa vibarua waliopalilia palizi mpaga wakakimaliza kibarua chao vizuri, kwa sababu naye hujibidisha kuyatekeleza vizuri majukumu yake mpaga anayamaliza, huku akitumaini kupewa mali nyingi na Mungu, katika maisha yake. Ndiyo maana husema kwamba, “tumesubiri ujira.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kuyatekeleza vizuri majukumu yao, kwa kumtegemea Mungu, ili waweze kupewa mali nyingi, katika maisha yao.

2Thimotheo 2:6.

Mathayo 20:1-16.

farm-lady-

972. DALINYHIWA MIHAYO YA NGELEGENZO.

Imihayo iya ngelegenzo ili mihayo ya ng’heni iyo igayombagwa bho mbisila aliyo uyo aliwilwa alihaho. Imihayo yiniyo, igayombagwa kubhanhu bhangi aliyo ili nhoyela munhu umo uyo bhiguma nang’hwe kunguno ya bhupelani ubho bhuli mu ng’holo jabho. Ulu uyigwa mihayo yiniyo umunhu uyo ali ng’wanishi okwe ogapelanaga. Hunagwene agayombaga giki, “dalinyhiwa mihayo ya ngelegenzo.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo atogilwe mihayo ya gwiduma na bhiye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adatogagwa ugudegeleka mihayo ya ng’wiye uyo bhigumile nang’hwe, kunguno ya bhupelanu bhokwe bhunubho. Uweyi agatumilaga mihayo ya ngheni bho gub’itila bhiye aliyo ali nhoyela ng’wanishi okwe, kunguno ya gugayiwa bhutogwa ukuli ng’wiye ng’wunuyo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunyo, alindamu ugubhalekaja abhanhu abho widuma nabho umukikalile kakwe. Uweyi agayiganikilaga shib’i imihayo iyo aliiyomba ung’wanishi okwe. Hunagwene agayombaga giki, “dalinyhiwa mihayo ya ngelegenzo.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka gwiyitila mihayo ya bhub’i, bho gwilekeja ulu bhidumaga, kugiki bhadule gwikala bho mholele, umu kaya jabho.

Wagalatia 5:16-26.

KISWAHILI: TUMEANZWA MANENO YA KUZUNGUKWA.

Maneno ya kuzungukwa ni maneno ya mafumbo yanazumgumzwa kwa wengine wakati mlengwa yuko kwenye kundi hilo. Maneno hayo, humuongelea mtu waliyekosana naye kwa sababu ya hasira iyomo ndani ya mioyo yao. Yule anayeongelewa akigundua hukasilika. Ndiyo maana husema kwamba, “tumeanzwa maneno ya kuzungukwa.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule anayependa kukosana na wenzake, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa hapendi kusikiliza maneno ya yule anayemchukia, kwa sababu ya hasira yake hiyo. Yeye hutumia maneno ya mafumbo kupitia wengine, kwa lengo la kufikisha ujumbe kwa adui yake huyo, kwa sababu ya kukosa upendo kwa mwenzake huyo, maishani mwake.

Mtu huyo, huwa mgumu kuwasamehe watu aliokosana nao, katika maisha yake. Yeye huyafikiria vibaya maneno anayoyaongea yule anayemchukia. Ndiyo maana husema kwamba, “tumeanzwa maneno ya kuzungukwa.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kutendeana maovu, kwa kusameheana pale wanaposekeana, ili waweze kuishi kwa amani, maishani mwao.

Wagalatia 5:16-26.

people-women

models-1

women-11

971. UNG’WENUYO NG’WANA ONDELA.

Ung’wana ondela ali ng’wana ONtemi. Ung’wana ng’wunuyo, agikilaga na kajile kawiza kunguno nawe alintemi duhu aha shigu ijahabhutongi. Uweyi ligashikaga likanza lya gwinhiwa bhutemi kunguno ikale untemi ulu ucha, ung’wana okwe winhiwagwa ubhutemi b’unubho. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “ung’wenuyo ng’wana ondela.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo yakwe bho ng’holo yawiza, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agajilanijaga na malagilo ga bhatale agawiza, kunguno ya bhutogwa bhokwe ukubhanhu bhakwe. Uweyi agambilijaga bhanhu bhingi ugugamala wangu amakoye gabho, kunguno ya kajile kakwe kenako aka gwigulambija gutumama milimo bho ng’holo yawiza giko, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu ng’wana ondela uyo agadimaga malagilo miza ga bhatale bhakwe, kunguno nuweyi agatumamaga milimo yakwe bho ng’holo yawiza, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “ung’wenuyo ng’wana ondela.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kutumama milimo yabho bho ng’holo niza, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi ga gubhalanhanila chiza abhanhu bhabho, umuwikaji bhobho.

Wakolosai 3:20-21.

Wakolosai 4:1.

KISWAHILI: HUYU NI MTOTO WA MFALME.

Mtoto wa mfalme huitwa mfalme wa baadaye kwa sababu ya mwenendo wake kuwa mwema. Mtoto huyo, huwa na tabia njema kwa sababu ya kutunza maadili yake yatakayo muwezesha kupewa ufalme. Yeye huwa anapewa ufalme huo baadaye kwa sababu, zamani mfalme akifa, mtoto wake, alipewa ufalme huo. Ndiyo maana watu humuita kwamba, “huyu ni mtoto wa mfalme.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huyatekeleja majukumu yake kwa moyo mwema, katika maisha yake. Mtu huyo, huishi kwa kufuata maadili mema ya wakubwa wake, kwa sababu ya upendo wake kwa wake. Yeye huwasaidia watu wengi katika kuyatatua matatizo yao, kwa sababu ya tabia yake hiyo njema ya kujituma kufanya kazi vizuri, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na mtoto wa mfalme anayeyaishi vizuri maadili mema ya wakubwa wake, kwa sababu naye huyaendeleza maadili hayo mema ya kuyatekeleza majukumu yake kwa moyo mwema, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humuita kwamba, “huyu ni mtoto wa mfalme.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuyatekeleza majukumu yao, kwa moyo mwema, ili waweze kupata mafanikio mengi ya kuwatunzia watu wao, maishani mwao.

Wakolosai 3:20-21.

Wakolosai 4:1.