Sukuma Sayings

392. GULYA NYAGOKO

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kukalille ka jiliwa, ka ngoko. Ingoko yiniyo, igalyaga ijiliwa bho gujisesagula na gujisalambanya, ijiliwa jinijo.

Igajibalasanyaga jab’iza guti jashilaga nulu jilijingi. Hunagwene abhanhu ulu bhumhona unii ojiliwa uyo alilya chiniko, bhagang’wilaga giki atogilwe ‘gulya nyagoko.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agalyaga ijiliwa ukunhu ujisondola, kugiki achagule ijiliwa ijisoga. Umunhu ng’wunuyo agajidimagulaga ijiliwa jinijo guti ujidosaga ijingi. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, uweyi atogilwe ‘gulya nyagoko.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kuleka gujidimagula sagala ijiliwa ulu bhalilya, kugiki bhadule gujilya ijiliwa jinijo, ni nikujo ukubhichabho.

1 Wakorintho 11:27 – 30.

Tito 1:12.

KISWAHILI: KULA KIMTINDO WA KUKU

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye mtindo autumiao kuku alapo chakula. Kuku huyo, hula chakula kwa kukisambaza akitumia miguu yake.

Hukisanmbaza chakula hicho, mpaka kinaonekana kama kimeisha hata kama kilikuwa kingi zaidi. Ndiyo maana watu wakimuona mlaji wa chakula ambaye hula kwa mtindo huo, humwambia kwamba yeye apenda ‘kula kimtindo wa kuku.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye hula chakula kwa kukichambua kwa lengo la kutafuta kile kilicho kizuri zaidi. Mtu huyo hukishikashika chakula hicho kama amekidharau kile kingine. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, yeye apenda ‘kula kimtindo wa kuku.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kukishishika chakula wanapokula, ili waweze kukila kwa heshima, na kuwaheshimu pia wenzao.

1 Wakorintho 11:27 – 30.

Tito 1:12.

chickens

eat-chips

391. GULYA GWA NKANI LELO

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kukalile ka jiliwa ka jisunva ijo jigajibhonaga ijiliwa jinijo, jinonu gulebha ijo jab’ita. Ijisunnva jinijo jigalyaga bhuli lushigu, na jihayile gujimala bhuli jiliwa ijo jilinhiwa, kunguno jigajibhonagaga jinonu kuleb’a ijaigolo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘gulya gwa nkani lelo.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agalyaga jiliwa jinonu bho nduhu ugub’izuka abhiye. Umunhu ng’wunuyo agiizukaga weyi duhu. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘gulya gwa nkani lelo.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’adilila na bhichab’o ulu bhalilya ijiliwa jabho, kugiki bhadule gwiguta pye  abhose.

Mathayo 6:8-11.

 1 Wafalme 17: 8-16.

KISWAHILI: KULA KILA SIKU HASA LEO

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye ulaji wa chakula wa kiumbe ambacho hukiona chakula hicho kuwa kitamu kipita kile cha siku iliyo pita.

Kiumbe hicho, hula chakula kila siku, na hutaka kukimaliza kila chakula kipewacho, kwa sababu ya kukiona chakula hicho, kuwa kitamu kupita kile cha jana. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kula kila siku hasa leo.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye hula chakula kitamu bila kuwakumbuka wenzake. Mtu huyo hujikumbuka yeye mwenyewe tu. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, ‘kula kila siku hasa leo.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwajali wenzao wakati wanapokula chakula chao, ili waweze kushiba wote.

Mathayo 6:8-11.

 1Wafalme 17: 8-16.

EATING

vintage3

389. JISINZA JILYA B’IYE

Imbuki ya kahayile kenako yilolile jisinza na bhuli bhojo. Ijisinza jinijo, jilinhu jidamu ijo jidulile gub’alya ab’ichajo, alijoyi jusaga mumo jilili. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘jisinza jilya b’iye.’

Akahayile kenako kagalenganijniyagwa kuli munhu uyo atogilwe gulya jiliwa ja b’iye, alijakwe alemile uguliwa na b’iye b’enabho.

Umunhu ng’wunuyo adatogilwe ugub’akalib’usha abhiye ahakaya yakwe, kunguno ya gogoha gumajiwa ijiliwa jakwe. Abhanhu abho bajideb’ile inhungwa jakwe jinijo bhagang’wilaga giki, ‘jisinza jilya b’iye.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kuleka wiming’holo, kugiki bhadule ugub’itila abhichab’o iyo bhatogilwe ugutilwa abhoyi, umuwikaji b’ob’o.

Luka 11:46.

Daniel 2:40.

Mathayo 5:27-32.

Yoshua Bin Sira 9:19.

KISWAHILI: CHUMA HULA WENZAKE

Chanzo cha msemo huo chaangalia chuma na ulaji wake. Chuma hicho ni kitu kilicho kigumu ambacho kinauwezo wa kula wenzake, chenyewe kikabaki kama kilivyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘chuma hula wenzake.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye hupenda kula kwa wenzake, lakini kwake hataki wenzake hao wale kwake. Mtu huyo hapendi kuwakaribisha wenzake kula chakula chake nyumbani kwake, kwa sababu ya kuogopa kukimaliza chakula chake hicho. Watu wale ambao wanaifahamu tabia yake hiyo, humwambia kwamba, ‘chuma hula wenzake.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha uchoyo maishani mwao, ili waweze kuwatendea wenzao yale ambayo wao wenyewe, hupenda kutendewa na wao.

Luka 11:46.

Daniel 2:40.

Mathayo 5:27-32.

Yoshua Bin Sira 9:19.

saw

tools-

388. B’UJIKU B’ONNIA NOKO NUB’EB’E B’ULAGULYA

Imbuki ya kahayile kenako ilolile lufu lo myaji. Ulufu lunulo lolechije giki nu ng’wana o myaji ng’wunuyo, nang’hwe alacha. Hunagwene abhanhu b’agang’wilaga ung’wana ng’wunuyo giki, ‘bhujiku b’onnia noko nub’eb’e b’ulagulya.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adadililaga mayange ga lufu ga bhaduguye. Umunhu ng’wunuyo adajaga ukumayage ga bhiye bhenabho. Ulu bhamilinga giki agambilije ugubhajike abhiye, uweyi agajaga kumilimo yakwe duhu. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘bhujiku b’onnia noko nub’eb’e b’ulagulya.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’iza na b’umo bho gwiyambilija umumayange, kunguno, b’uli ng’wene alacha.

Mwanzo. 3:19.

 Ruth 1:17.

1Wafalme 2:37.

KISWAHILI: USIKU ULIMLA MAMA YAKO NA WEWE UTAKULA

Chanzo cha msemo huo chaangalia kifo cha mzazi. Kifo hicho chaonesha kwamba, kila mmoja akiwemo mtoto wa mzazi huyo, atakufa. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘usiku ulimla mama yako na wewe utakula.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hajali misiba ya ndugu zake. Mtu huyo huwa hahudhulii kwenye misiba hiyo ya ndugu zake hao. Wakimwalika kwenda kuwazika, yeye huenda kwenye kazi zake tu. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘usiku ulimla mama yako na wewe utakula.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umoja wa kuwawezesha kusaidiana katika misiba mbalimbali, kwa sababu kila mmoja atakufa.

Mwanzo. 3:19.

 Ruth 1:17.

1Wafalme 2:37.

hands-team

serve-

385. B’ANANGWA B’ALYA NA MBOZU

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kukikalile ka b’anangwa. Ikale bhaliho b’atongeji ab’o b’itanagwa b’anangwa. Ulu munhu wiliwa b’ujiku olalaga hali ng’wanangwa. Mumo agab’izila umunhu ng’wunuyo, nulu ab’ize alina mbiji, adupejiwa. Hunakub’iza kahayile igiki, ‘b’anangwa b’alya na mbozu.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adakomanyaga abhanhu aha ng’wakwe. Umunhu ng’wunuyo agab’abokelaga pye abhanhu na gub’agola chiza bho gub’achumbela majiliwa. Uweyi agalyaga na b’iza na bhab’i. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki. ‘b’anangwa b’alya na mbozu.’

Akahahile kenako kalanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja gub’akomanya abhanhu, kunguno  ya kigelele kab’o, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 11:28.

Matendo ya mitume 10:34.

KISWAHILI: WAJUMBE WALA NA VILIVYOOZA

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye maisha ya wajumbe wa vitongoji. Zamani walikuwepo viongozi waliojulikana kama wajumbe. Mtu akifika usiku kwenye kitongoji hicho, alilala kwa wajumbe hao. Watu wa aina mbalimbali walilala, hata na wale wenye ukoma walilala kwa wajumbe hao. Ndiyo ukawa msemo kwamba, ‘wajumbe wala na vilivyooza.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye habagui watu nyumbani kwake. Mtu huyo huwakaribisha wote na kuwatunza kwa kuwapatia chakula kizuri. Yeye hula na wazuri na wabaya pia. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘wajumbe wala na vilivyooza.’

Msemo huo hufundisha watu juu kuacha tabia za kubagua watu kwa sababu ya muonekano wao mbaya, ili waweze kuishi kwa amani wa wenzao maishani mwao.

Mathayo 11:28.

Matendo ya mitume 10:34.

 

racial-segregation

migration

382. KALYA KANITUMBUKILA

Imbuki ya kahayile kenako yingilile ku jisumva ijo jigalyaga jiguta na kundosa uyo ojilishaga. Ijisumva jinijo jigatub’aga na gwandya kulomba jiliwa ja gulya kubhichajo. Aliyo lulu, ulujinhiwa ijiliwa jinijo, julya mpaga jiguta, jigandosaga uyo ojilishaga b’o gwandya gundukila sagala. Hunagwene uyo ujilishiga agayombaga giki. ‘kalya kanimbukila.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo atina bhulumbi ukubhanhu abho bhagang’wambilijaga. Umunhu ng’wunuyo uyo wambilijiwa mpaga winga umumakoye, agandyaga gung’witila ya bhub’i uyo ong’wambilijaga, kihamo na gung’wima ginhu josejose ung’wambilija okwe ng’wunuyo. Hunagwene umunhu uyo ong’wambilijaga agayombaga giki, ‘kalya kanitumbukila.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’iza na b’ulumbi ukub’anhu abho bhagab’ambilijaga ugwinga umumakoye gabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mithali 21:24.

 Zaburi 9:4.

 Yohane 13:18.

KISWAHILI: KAMEKULA KAKANITUKANA

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye kiumbe ambacho hulishwa chakula na kumtukana yule aliyekilisha chakula hicho. Kiumbe hicho hushikwa njaa sana kiasi cha kufikia hatua ya kuomba chakula hicho kwa wale walicho nacho. Lakini baada ya kupewa chakula hicho kikala na kushiba, huanza kumtukana yule aliye kisaidia. Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘kamekula kakanitukana.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hana shukrani kwa watu waliomsaidia, mpaka akatoka kwenye matatizo yaliyokuwa yakimsumbua. Mtu huyo huusahau wema aliotendewa ambaye huanza kumtukana mtu aliyemsaidia, hata humunyima chochote amombacho yule aliyempatia msaada huo. Ndiyo maana mtu huyo, humwambia yule aliyekosa shukrani kwamga, ‘kamekula kakanitukana.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na shukrani kwa watu waliowasaidia maishani mwao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Mithali 21:24.

 Zaburi 9:4.

kneeling

378. B’ULUGU B’O NUMBU B’OGULYA NA B’AB’UYU

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kubhuli bho numbu. Ubhuli bhunubho bhuli bho pye abhanhu, kunguno inumbu itiniguha. Kuyiniyo lulu, igaliyagwa nabho bhalina  bhuyu, kunguyo ya bhunogolelu bhoyo, na hangi ilindonu noyi. Abhanhu bhayitogilwe uguilya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘b’ulugu b’o numbu b’o gulya na b’ab’uyu.’

Akahayile kenako kayalenganijiyagwa kuli munhu uyo adebhile ugub’agalila chiza abhanhu bhakwe. Umunhu ng’wunuyo adeb’ile ijo bhalijihaya abhanhu bhakwe bhenabho. Abhanhu nabho bhatogilwe ugwikala nang’hwe nungaliji obhanhu ng’wunuyo, kunguno uweyi aliobhanhu bhose. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘b’ulugu b’o numbu b’ogulya na b’ab’uyu.’

Akahayike kenako kalanga bhanhu higulya ya kubhagalila chiza pye abhanhu ,bho nduhu ugubhakomanya magele, kugiki bhadule ugujib’eja chiza ikaya jabho.

Hangi, nu Yesu adabhakomanya abhanhu abho bhali na moyo ng’wela ugwegela aha bhukaristia, pye na bhab’uyu agegeleja duhu.

Mathayo 26:26-28.

KISWAHILI: VITA VYA VIAZI NI KULA HATA VIBOGOYO

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye ulaji wa viazi. Ulaji huo ni wa watu wote, kwa sababu viazi havina mfupa. Kwa hiyo basi, huwa vinaliwa hata na watu ambao ni vibogoyo, kwa sababu ya ulaini wake, na utamu wake pia. Watu hupenda kuvila. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘vita vya viazi ni kula hata vibogoyo.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye afahamu kuwatunza watu wake kwa kuwaandalia vyakula vizuri. Mtu huyo afahamu mahitaji ya watu wake hao. Watu wake nao hupenda kuishi naye mtunzaji huyo mzuri wa watu wote. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘vita vya viazi ni kula hata vibogoyo.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwatunza watu wote bila ubaguzi wa kuwagawa katika makundi watu hao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

Yesu habagui watu wenye moyo safi katika kuishiri Ekaristi Takatifu, hushiriki wote hata na vibogoyo, bila ugaguzi.

Mathayo 26:26-28.

food-potatos