Sukuma Sayings

1099. GUPEJA CHENGE.

Oliyoyi munhu uyo ugalya jiliwa mpaga ubhimbelwa. Unhumbi yakwe umunhu ng’wunuyo yigabhipa mpaga uyunya minzi minzi nhangala ningi.

Kuyiniyo lulu, ugupeja chenge iligunya bhuli ikanza bho gushigilija mhayo ng’winikili giki, gupeja linya aliyo lya nhangala na nhangala. Hunagwene umunhu ng’wunuyo, agapandika ikoye lya “gupeja chenge.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajitumilaga sagala ijikolo jakwe ijo agajipandikaga umubhutumami bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agajikenagulaga sagala isabho jakwe bho gung’wa walwa mpaga obhitilija wandya gudukila bhanhu sagala kunguno ya gulewa walwa chiniko. Uweyi agapandikaga mamihayo mingi, kunguno ya gujitumila sagala isabho jakwe bho gulewa walwa chiniko, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agalya jiliwa mpaga ubhimbelwa na gwandya gupanza, kunguno nuweyi agajikenagulaga sagala isabho jakwe bho gung’wa walwa mpaga olewa na gupandika mamihayo mingi, umukikalile kakwe kenako. Hunagwene agapandikaga ikoye lya “gupeja chenge.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya guleka gujitumila sagala isabho jabho bho gujitumila chiza, kugiki jidule gubhambilija chiza umuwikaji bhobho.

Mithali 23:20.

Mithali 25:27.

 

KISWAHILI: KUKIMBIZA MWENGE.

Alikuwepo mtu mmoja ambaye alikula chakula mpaga akavimbiwa. Tumbo lake mtu huyo, lilichaguka mpaka akaanza kwenda chooni mara kwa mara na kusaidia kinyezi kwenye maji maji.

Kwa hiyo, neno kukimbiza mwenge kwake mtu huyo, ni kuharisha mara kwa mara. Watu husema kukimbiza, halafu yeye mwenyewe humaliza, akielewa kwamba ni kuharisha mara kwa mara. Ndiyo maana watu walimwambia mtu huyo kuwa, alipata tatizo la “kukimbiza mwenge.” 

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huzitumia hovyo mali zake anazozipata, katika kazi zake. Mtu huyo, huziharibu mali zake hizo kwa kuzinywea pombe mpaga analewa na kuanza kutukana watu kwa sababu ya kulewa pombe hiyo. Yeye hupata matatizo mengi katika maisha yake, kwa sababu ya matumizi yake hayo mabaya ya mali zake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyekula chakula mpaga akavimbiwa na kuanza kuharisha, kwa sababu naye huitumia vibaya mali yake kwa kulewa pombe mpaga anapata matatizo mengi, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, anatatizo la “kukimbiza mwenge.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha matumizi mabaya ya mali zao kwa kuzitumia vizuri, ili ziweze kuwasaidia kwa kipindi cha muda mrefu, maishani mwake.

Mithali 23:20.

Mithali 25:27.

 

1098. JISEME JAJAGA HEKE.

Imbuki ya kahayile kenako, ilolile kayombele ka bhupeja bho jiseme ja muminzi. Uguja heke kali kajile ka makoye aka jigapandikaga ijiseme jinijo ahikanza lya mahuli, malunde nulu luyaga na gujita ijiseme jinijo jib’ize mumayanga.

Umpeja o jisema jinijo, aha adakililwe ayombe giki jiseme jili mumayanga agacholaga kayombele kabupu akaguleka ugubhogohya abhanhu bhakwe. Hunagwene agayombaga giki, “jiseme jajaga heke.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhatongelaga abhanhu bhake jisoga uyo adebhile ugubhalunguja abhanhu bhakwe ulu bhapandika mayanga, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, abhatongelaga abhanhu chiza bho guhoya nabho kugiki agigwe amiganiko gabho kunguno aliyidebhile isolobho ya miganiko gabho genayo agawiza, umubhotongeji bhokwe. Uweyi agabhalungujaga abhanhu nu mumakanza agamayanga bho guhoya nabho chiza, kunguno ya bhutungilija bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umhunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agabhalunguja chiza abhanhu abho bhikalaga mujiseme ja muminzi ijo jigapandika makoye, kunguno nuweyi agabhalungujaga abhanhu abho bhali na makoye. Huna gwene agabhawilaga abhanhu bhenabho giki, “jisema jajaga heke.”

Akahayile kenako kalanga bhatongeji bha bhanbu higulya ya gubhiza na widohya bho gubhalunguja chiza abhichabho abho bhali na mayanga, kugiki bhadule kujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhokwe.

Yohana 1:4-6.

Luka 8:22-23.

Matendo 27:13-20.

KISWAHILI: CHOMBO KINAENDA MRAMA.

Chanzo cha msemo huo huangalia lugha ya wanamaji waendeshao chombo cha majini. Kwenda mrama ni kuendelea na safari katika hali ya misukosuko ambayo chombo hicho huyapata wakati wa dhoruba, mawingu au tufani na kukifanya choncho hicho kiwe hatarini.

Nahodha wake badala ya kusema kwamba chombo kipo katika hali ya hatari hutafuta lugha nyepesi isiyoshitua watu. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “chombo kinaenda mrama.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwaongoza watu vizuri anayefahamu kuwatuliza watu wake hao wakipata jambo fulani katika kazi yake.

Mtu huyo, huwaongeza watu wake vizuri kwa kuongea nao ili asikie mawazo yao kwa sababu anazifahamu faida za kuyatumia mawazo yao hayo mazuri, katika uongozi wake. Yeye huwafariji watu hata katika hali ya misukosuko mbalimbali, kwa sababu ya uaminifu wake huo, maishani mwake.

Mtu huo hufanana na yule aliyewatuliza vizuri watu wake walipokuwa katika misukosuko ya chombo chao hicho cha majini kuzama, kwa sababu naye huwaongoza vizuri watu wake kwa kuwafariji wakati wa matatizo. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, “chombo kinaenda mrama.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na unyenyekevu wa kuwafariji wenzao wanaokumbwa na matatizo mbalimbali ya maisha, ili waweze kuishi kwa furaha katika familia zao.

Yohana 1:4-6.

Luka 8:22-23.

Matendo 27:13-20.

1097. ISEBYA B’ONGO.

Akahayile kenako kalolile bhusebya bho b’ongo bho bhanhu bhalebhe. Ubhusebya bhunubho bhuli bhunogi bho wiganiki bho bhanhu abho bhaling’wila mhayo munhu uyo aduzunyaga kunguno ya nhinda jakwe.

Umunhu ng’wunuyo agabhizaga alemile ugub’igwa abhanhu bhenabho abho bhali ng’wila mhayo uyo guli go nhana, kunguno ya libhengwe lwake linilo umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “isebya b’ongo.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinambu umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo agikalaga alemile ugubhigwa abhiye ulubhali ng’wila gwita ginhu kunguno ya nhinda jakwe ija gwibhona giki adebhila pye iyose umumasala gakwe genayo. Uweyi agalemaga ugutung’wa ginhu jose jose nabhiye kunguno ya bhulambu bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo olemaga uguyigwa imihayo iyo owilagwa na bhiye, kunguno nuweyi alina nhinda ija gulema gutung’wa ginhu nabhiye umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki “isebya b’ongo.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka nhinda ja gulema gung’wa kinhu na bhangi bho guzunya gutung’wa na bhichabho, kugiki bhadule kujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho bhunubho.

Wagalatia 3:1-6.

Zaburi 14:1.

Kutoka 31:19-20.

KISWAHILI: CHEMSHA BONGO.

Msemo huo, huangalia uchemushaji bho ubongo wa watu fulani. Uchemushaji huo ni uchovu wa kufikiri wa watu wanaomwambia kitu mtu yule ambaye hakubali kupokea kile wanachomwambia kwa sababu ya kiburi chake cha kutowasikiliza wenzake.

Mtu huyo, hukataa kuwasikia watu hao wanaomwambia kutekeleza jambo fulani ambalo ni muhimu kwa sababu ya dharau na kiburi chake hicho. Ndiyo maana watu humuita kwamba ni “chemsha bongo.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana kiburi cha kutoambiwa chochote na wenzake, katika maisha yake. Mtu huyo, hukataa kuwasikiliza wenzake wanaomwambia kutekeleza jambo lolote ambalo ni muhimu kwa sababu ya kiburi chake hicho cha kujidhania kuwa anajua kila kitu. Yeye hukataa kutung’wa kufanya chochote na wenzake anaoishi nao kwa sababu ya kiburi chake hicho, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyekataa kuambiwa neno lolote na wenzake mpaga wakachoka kufikiri juu yake, kwa sababu naye ana kiburi cha kukataa kutung’wa na wenzake katika maisha yake. Ndiyo maana watu humuita kwamba yeye ni “chemsha bongo.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuachana na tabia yenye kiburi cha kutowasikiliza wengine kwa kukubali kutung’wa na wenzao, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Wagalatia 3:1-6.

Zaburi 14:1.

Kutoka 31:19-20.

1096. BHASANGIJA MJISEME JIMO.

Bhalihoyi bhanhu abho bhali na jiliwa jabho bhuli ng’wene abho bhikalaga muchalo ja Ngeme. Abhanhu bhenabho bhagiyangula gujisangija ijiwa jabho jinijo mujiseme jimo kugiki bhadule gulya kihamo kunguno bhalibhanwanile. Abhoyi bhagajisangija ijiliwa jabho mujiseme jimo bhandya gujilya kihamo ukunhu bhalilomela chiza. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “bhasangijaga mjiseme jimo.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na ng’wigwano go gutumama milimo yabho kihamo, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhagimishaga diyu bhagagutumamaga unimo uyo bhagupangaga mpaka goshila na bhandya nimo gungi, kunguno ya bhutogwa bho gwiyambilija chiza chiniko, umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagayitumamaga pye imilimo yabho na gupandika sabho ninghi, umubhutumami bhobho, kunguno ya wiyambilija bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga nabho bhagajisangija ijiliwa jabho mujiseme jimo bhuyulya kihamo, kunguno nabho bhagatumamaga milimo yabho kihamo bho gwiyambilija chiza, mpaga bhapandika sabho ninghi, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “bhasangija mjiseme jimo.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na ng’wigwano go gutumama milimo yabho bho gwiyambilija kihamo, kugiki bhadule gupandika sabho ja gubhambilija chiza umuwikaji bhobho.

Matendo 4: 32-37.

Kutoka 12:1-4.

 

KISWAHILI: WAMECHANGIA KWENYE CHOMBO KIMOJA.

Walikuwepo watu kwenye kijiji cha Ngeme waliokuwa na chakula chake kila mmoja. Watu hao waliamua kuchanganya chakula chao kwenye chombo kimoja ili waweze kula pamoja kwa sababu walikuwa marafiki. Wao walikichanganya chakula hicho kwenye chombo kimoja wakaanza kula huku wakiongea vizuri. Ndiyo maana watu waliwaambia kwamba, “wamechangia kwenye chombo kimoja.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu wale ambao wana uelewano wa kufanya kazi zao kwa pamoja, katika maisha yao. Watu hao huamushana asubuhi kwenda kuyatekeleza majukumu yao mpaga wanayamaliza ndipo wanaanza kazi nyingine, kwa sababu ya upendo wao wa kusaidiana vizuri hivyo, maishani mwao. Wao huyatekeleza vizuri majukumu yao na kupata mali nyingi, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale waliochangia chakula chao kwenye chombo kimoja wakala pamoja, kwa sababu nao hufanya kazi zao kwa kusaidiana vizuri, mpaka wanapata mali nyingi, maishani mwao. Ndiyo maana watu waliwaambia kwamba, “wamechangia kwenye chombo kimoja.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uelewano wa kuyatekeleza vizuri majukumu yao kwa kusaidiana kwa pamoja, ili waweze kupata mali nyingi za kuwasaidia maishani mwao.

Matendo 4: 32-37.

Kutoka 12:1-4.

 

 

1095. DASANGA ILICHENE NAKALE.

Imbuki ya kahayile kenako, ihoyelile bhulanhani bho kajile kabhanhu abho bhikalaga muchalo jilebhe. Olihoyi munhu uyo akasamila muchalo ja Bukundi ubhasanga abhanhu bha kwene bhagatumamaga milimo yabho bho gwiyiinha ludima bhuli ng’wene.

Umunhu ng’wunuyo agilunga nabho umubhutumami bhobho bhunubho, kunguno agilanga chiza mpaga ukadebha akikalile kabho ako bhakandya kale kenako. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayomba giki, “dasanga ilichene nakale.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagajikalanaga chiza inhungwa ijawiza ijo bhalekelwa na bhabyaji bhabho, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhagatumamaga milimo yabho bho bhukamu bhutale noyi na ng’wigwano go wiza umubhutumami bhobho bhunubho, kunguno ya gulikalana chiza ililange ilyawiza ilo bhalangwa na bhatale bhabho. Abhoyi bhagikalaga na jikolo nyinghi aha kaya jabho kunguno ya ng’wigwano gobho ugo gwiyambilija chiza chiniko uguitumama ilimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhagabhulanhana ubhutumami ubho gwiinha ndima bhuli ng’wene ubho bhabhusanja gufumila kale, kunguno nabhoyi bhagajikalanaga chiza inhungwa ijawiza ijo bhalangwa na bhabyaji bhabho, umukikalile kabho kenako. Hunagwene abhoyi bhagayombaga giki, “dasanga ilichene nakale.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kujidimila inhungwa ijawiza bho gwiyambilija chiza ugutumama imilimo yabho yiniyo, kugiki bhadule kupandika matwajo minghi umuwikaji bhobho bhunubho.

Mathayo 5:17-18.

Yohana 1:1-8.

Mithali 8: 23-24.

KISWAHILI: TULIKUTA IKO VILE TOKA ZAMANI.

Chanzo cha msemo huo, huongelea juu ya utunzaji wa mwenendo wa maisha ya watu katika kijiji fulani. Alikuwepo mtu mmoja ambaye alihamia kwenye kijiji cha Bukundi akawakuta watu wa huko wakifanya kazi kwa kupeana zamu kwa kila mmoja.

Mtu huyo, aliungana nao katika utendaji huo wa kazi kwa sababu alijifunza vizuri mpaga akauelewa mwenendo huo ya maisha ambayo ulianza zamani. Ndiyo maana watu hao walisema kwamba, “tulikuta iko vile toka zamani.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu wale ambao huitunza tabia njema waliyoachiwa na wazazi wao, katika maisha yao. Watu hao, huyatekeleza majukumu yao kwa bidii kubwa sana na kwa uelewano mzuri katika kazi zao hizo, kwa sababu ya kuyaishi vizuri malezi mema waliyofundishwa na wakubwa wao. Wao hupata mali nyingi kwenye familia zao kwa sababu ya uelewano wao huo wa kusaidiana vizuri katika kazi zao, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale waliuotunza utendaji wa kazi ule kwa kupeana zamu kwa kila mmoja, kwa sababu nao huyalinda malezi mema walifundishwa na wazazi wao kwa kuyaishi vizuri, katika maisha yao. Ndiyo maana wao husema kwamba, “tulikuta iko vile toka zamani.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuyaishi malezi mema kwa kusaidiana vizuri katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Mathayo 5:17-18.

Yohana 1:1-8.

Mithali 8: 23-24.