Sukuma Sayings

842. GULUTA LISO.

Akahayile kenako, kalolile bhuluti bho liso bho gulola mpaga kule. Umunhu ulu ujilola ginhu ijo jilikule mumho olitaga liso. Umunhu ng’wunuyo, agajibhonaga iginhu ginijo bho kule mpaga ojidebha chiza. Hunagwene agikalaga atogilwe ugujimana ijikolo bho, “guluta liso.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agaidetaga chiza tamu imilimo yakwe, na oyitumama, umukikalile kakwe. Umunhu ng’winuyo, agitaga bhukengeji bho milimo yakwe yiniyo, haho atali uguyandya uguyitumama, kunguno ahayile aidebhe chiza. Uweyi agapandikaga sabho ningi umu milimo yakwe, kunguno ya gwita bhukengeji bhunubho ubho bhugang’winhaga wasa bho guitumama chiza milimo iyo ayidebhile chiza, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agaluta liso lyakwe mpaga ujibhona ginhu ijo jili kule, kunguno nuweyi agayidetaga tamu imilimo yakwe, na oyitumama, umukikalile kakwe. Uweyi agabhalangaga na bhiye inzila ja guideta chiza imilimo yabho, haho bhatali uguitumama, kugiki bhadule  gupandika sabho ningi, umu bhutumami bho milimo yabho. Hunagwene agabhawilaga abhanhu bhayidete tamu imilimo yabho bho, “guluta liso.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya guyideta chiza tamu imilimo yabho bho guyitilila bhukengeji haho bhatali uguitumama, kugiki bhadule gupandika sabho ningi umu bhutumami bho milimo yabho yiniyo.

Mathayo 5:25-29.

Yohana 8:1-11.

Matendo ya mitume 5:34-39.

KISWAHILI: KUTUPA JICHO.

Msemo huo, huangalia utupaji bho jicho kwa kuangalia kitu kwa mbali. Mtu akikiangalia kitu kwa mbali hivyo, ndiyo kusema kwamba, ametupa jicho. Mtu huyo, hukiona kwa mbali kitu hicho na kukielewa. Ndiyo maana huwa anapenda kufahamu vitu kwa “kutupa jicho.” 

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa anaifikiria kwanza kazi anayotaka kuifanya, ndipo anayitekeleza, katika maisha yake. Mtu huyo, hufanya utafiti wa kazi zake kabla ya kuanza kuzitekeleza, kwa sababu anataka kuzielewa vizuri. Yeye hufanikiwa kupata mali nyingi kwenye kazi zake hizo, kwa sababu ya kuzifanyia utafiti huo ambao humpa nafasi ya kuyatekeleza vizuri majukumu anayoyaelewa, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule ambaye alitupa jicho lake akaviona vitu vile vilivyokua mbali, kwa sababu naye huzifanyia utafiti kazi zake kwanza ndipo anazitekeleza, katika maisha yake. Yeye huwafundisha wenzake njia za kuzifikiria vizuri kazi zao, kabla hawajazitekeleza, ili waweze kupata mali nyingi, katika utekelezaji wa majukumu yao. Ndiyo maana huwa anawaambia watu wazifanyie utafiti kazi zao kwa “kutupa jicho.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuzifanyia utafiti vizuri kazi kabla ya kuzitekeleza, ili waweze kupata mafanikio mengi, katika utekelezaji wa majukumu wao.

Mathayo 5:25-29.

Yohana 8:1-11.

Matendo ya mitume 5:34-39.

joseph-

african-child--

portrait-

841. YISE BHA MAKOYE.

Olihoyi munhu uyo ozwanjiwagwa na makoye aha kaya yakwe. Amakoye genayo, galigadashilaga aha ng’wakwe henaho, kunguno ulu olimala ilimo ligela lingi. Umunhu ng’wunuyo, kihamo ni kaya yakwe, nose bhagagwa ng’holo, umukikalile kabho, kunguno ya gwikala mumakoye bho makanza malihu. Hunagwene bhagayombaga giki, “yise bha makoye.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali bhahabhi, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhagabhizaga na jiliwa jigehu noyi aha kaya yabho, kunguno ya kupandika jiliwa jigehu jinijo umubhutumami bho milimo yabho. Abhoyi bhagalyaga jiliwa ja gumana bhilombejeja mumakaya ga bhangi, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga nuyo wikalaga agukoyiyagwa na makoye abha kaya yakwe, kunguno na bhoyi bhagakoyiyagwa na makoye ga gugayiwa jiliwa, umukikalile kabho. Hunagwene bhagayombaga giki, “yise bha makoye.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija gutumama milimo yabho bho nguzu, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika matwajo ga gubhingija makoye ga nzala, umu kaya jabho.

Mathayo 14:34-36.

Mathayo 5:3-9.

KISWAHILI: SISI WA MATATIZO.

Alikuwepo mtu ambaye alikuwa akisumbuliwa na matatizo kwenye familia yake. Matatizo hayo, yalikuwa hayaishi kwenye familia hiyo, kwa sababu yalikuwa yakifuatana moja baada ya jingine. Mtu huyo, pamoja na familia yake, mwishowe walifikia hali ya kukata tamaa, katika maisha yao, kwa sababu ya kusumbuliwa na matatizo hayo, kwa muda mrefu. Ndiyo maana huwa wanasema kwamba, “sisi wa matatizo.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu wale ambao ni maskini, katika maisha yao. Watu hao, huwa wana chakula kidogo kwa sababu ya kupata hicho kidogo kwenye kazi zao. Wao huwa wanakula chakula cha kuombaomba kwenye familia za wenzao, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na yule aliyeishi kwa kusumbuliwa na matatizo kwenye familia yake, kwa sababu nao huwa wanasumbuliwa na matatizo hayo ya kukosa chakula, katika maisha yao. Ndiyo maana huwa wanasema kwamba, “sisi wa matattizo.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kufanya kazi zao kwa nguvu, katika maisha yao, ili waweze kupata mafanikio ya kuwaondolea tatizo la njaa, kwenye familia zao.

Mathayo 14:34-36.

Mathayo 5:3-9.

people--

homeless-

old-

840. NADIDUJIJE.

Akahayile kenako, kalolile bhukuji bho ng’wa munhu nhebhe. Ubhukuji bhunubho bhugabhizaga bho namhala, nulu ngikulu uyo omala inguzu jakwe ija guitumama imilimo yakwe bho weyi ng’winikili. Unkuji ng’wunuyo, agikalaga bho gwambilijiwa na bhiye abho bhatali najo inguzu jabho. Hunagwene agayombaga giki, “nadidujije.”

Akahayile kenako, kagalenagnijiyagwa kuli munhu uyo adadulile ugwikala bho nduhu gwambilijiwa na bhiye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adidulije kunguno ya bhusatu, nulu jika josejose ijo jiganemejaga uguitumama imilimo yakwe, umukikalile kakwe. Uweyi agikalaga bho gukoyakoya ugupandika ijiliwa ni jizwalo jakwe, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu namhala, nulu ngikulu uyo agikalaga bho gwambilijiwa na bhiye, kunguno nuweyi agikalaga bho gwambilijiwa na bhiye chiniko, umukikalile kakwe. Hunagwene agayombaga giki, “nadidujije.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bho gubhambilija ugugamala wangu amakoye gabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwikala bho bhuyeji, shigu jose.

Mathayo 14:34-36.

Mathayo 5:3-9.

KISWAHILI: SIJIWEZI.

Msemo huo, huangalia kukua kwa mtu fulani. Kukua huko ni ile hali ya kufikia uzeeni kwenye hatua ambayo mtu hukosa nguvu za kujitegemea mwenyewe. Mzee huyo, huwa anaishi kwa kusaidiwa na wenzake ambao bado wanazo nguvu hizo. Ndiyo maana huwa anasema kwamba, “sijiwezi.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hawezi kuishi bila kusaidiwa na wenzake, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa hawezi kujitegemea kwa sababu ya ugonjwa, au kilema fulani ambacho humzuia kuyatekeleza majukumu yake, katika maisha yake. Yeye huwa anaishi kwa kuhangaika katika kupata chakula, na mavazi yake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na mzee yule aliyeishiwa nguvu za kumwezesha kujitegemea mwenyewe, kwa sababu naye huwa anaishi kwa kusaidiwa na wenzake, katika maisha yake. Ndiyo maana huwa anasema kwamba, “sijiwezi.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kuwasaidia katika kuyatatua matatizo yao, maishani mwao, ili waweze kuishi kwa furani siku zote.

Mathayo 14:34-36.

Mathayo 5:3-9.

elderly-

old-

elder-

 

 

 

839. GWIMA BHO GUNENEKEJA.

Akahayile kenako, kingilile kuwimiji bho gutumila gugulu gumo. Uwimiji bhunubho, bhudi bho gwisendamija hanhu, kunguno bhudi bho magulu abhili. Ubhoyi bhudi bho gwima higiki, kunguno bhuli bho gugulu gumo duhu uyo gudadulile ugugubhucha umili ngima kulikanza lilihu. Hunagwene abhanhu bhagawitanaga giki, “gwima bho gunenekeja.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adimaga higiki bho gubhutumila chiza ubhudula ubho alinabho, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adagatumilaga chiza amasala gakwe ni nzugu ijo alinajo ijinagwiyenhela maendeleo aha kaya yakwe, kunguno ya gusendamila gwambilija na bhangi, umuwikaji bhokwe. Uweyi agadumaga uyibheja chiza ikaya yakwe, kunguno ya gukija ugujitumila chiza inguzu jakwe, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo oliwimila bho gugulu gumo, kunguno nuweyi adabhutumilaga chiza ubhudula bhokwe ijinagwima higiki, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki atogilwe, “gwima bho gunenekeja.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwima higiki bho gujitumamila chiza pye inguzu jabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwimila bho magulu abhili, ijinagujibheja chiza ikaya jabho.

Marko 1:46-52.

KISWAHILI: KUSIMAMA KWA KUNING’INIA.

Msemo huo, ulitokea kwenye usimamaji wa kutumia mguu mmoja. Usimamaji huo, siyo wa kuegemea kwenye kitu chochote, kwa sababu hautumii miguu miwili. Wenyewe siyo wa kuwa imara kwa sababu ni wa kutumia mguu mmoja ambao hauwezi kuubeba mwili mzima kwa muda mrefu. Ndiyo maana watu huuita kwamba, ni “kusimama kwa kuning’inia.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hautumii vizuri uwezo wake wote, kwa kujitegemea, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa hazitumii vizuri akili zake wala uwezo alionao katika kujiletea maendeleo kwenye familia yake, kwa sababu ya kujijengea tabia ya kuwategemea wengine, maishani mwake.  Yeye hushindwa kuindeleza vizuri familia, kwa sababu ya kutokutumia vizuri nguvu zake, katika utekelezaji wa majukumu yake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyesimama kwa kutumia mguu mmoja, kwa sababu naye huwa hautumii vyema uwezo wake katika kujiletea maendeleo, kwenye familia yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, anapenda “kusimama kwa kuning’inia.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuutumia uwezo wao wote, na akili zao katika kuyatekeleza vyema majukumu yao, maishani mwao, ili waweze kusimama kwa miguu miwili katika kuziendeleza vyema familia zao.

Marko 1:46-52.

masai-1

river-trading-

standing-

838. LILAKA LYATINIKAGA.

Akahayile kenako, kalolile bhutiniki bho lilaka lya ng’wa munhu nhebhe. Ililaka linilo, ligolechaga bhudamu bho mili gokwe, umunhu ng’wunuyo, umukikalile kakwe. Aliyo lulu, ulu munhu alisata, nulu onogaga, ililaka lyakwe ligalemaga ugufuma. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “lilaka lyatinikaga.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga ahumulile ahikanza lyaguyomba mhayo uyo bhalihaya bhagwigwe abhiye, umubhutumami bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agahumulaga kunguno aganogelaga milimo iyo idinasolobho, mpaga nose oduma uguyitumama iya solobho, umukikalile kakwe. Uweyi agadumaga ugubhatumamila chiza abhanhu bhakwe, kunguno ya gugayiwa ililaka lya bhubhalangila abhanhu bhenabho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu nsatu uyo agatina ililaka, kunguno nuweyi agikalaga ahumulile aho yigelelilwe afunye ilaka lya kuwabhalangila abhanhu bhakwe, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhang’wilaga giki, “lilaka lyatinikaga.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza ni laka lya gubhalumanya chiza abhichabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gubhalela chiza abhanhu bhabho bhenabho, umuwikaji bhobho.

Marko 1:29-31.

KISWAHILI: SAUTI IMEKATIKA.

Msemo huo, huangalia ukatikaji wa sauti ya mtu fulani. Sauti hiyo huonesha uimala wa mwili wake, mtu huyo. Lakini basi, mtu huyo akiwa mgonjwa au akiwa amechoka, sauti yake hukataa kutoka vizuri. Ndiyo maana watu husema kwamba, “sauti imekatika.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa anakaa kimya anapotakiwa kuwaeleza wenzake jambo fulani, katika utekelezaji wa majukumu yake. Mtu huyo, hukaa kimya kwa sababu ya kujichosha kwa kujishugulisha na kazi zisizo na faida, mpaga anashindwa kuyatekeleza majukumu yenye faida kwa familia yake, katika maisha yake. Yeye hushindwa kuwatumikia vyema watu wake kwa sababu ya kukosa sauti ya kuwalelea vyema watu hao, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule mgonjwa aliyekata sauti, kwa sababu naye huwa anakaa kimya anapotakiwa kuwaeleza watu wake jambo lililo la muhimu, kwa ajili ya kuwaletea maendeleo. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “sauti imekatika.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na sauti yenye kauli ya kuwaunganisha wenzao, katika maisha yao, ili waweze kuwalea vyema watu wao, maishani mwao.

Marko 1:29-31.

female-

black-woman-

child--1-