Imbuki ya kahayile kenako ifumilile kuwikaji bho muchalo umo ubhusatu bhugahoyelagwa wangu. Ilifufu jilijibhimba ja mugati ya mili go ng’wa munhu ijo jigakula hadohado mpaga jenha makoye ukuli munhu ng’wunuyo. Umunhu uyo olilekanija ilifufu nililo mpaga lyukula agupandika makoye umuwikaji bhokwe, kunguno ligitendaga. Hunagwene bhanhu bhaganhayaga giki, “alinifufu.”
Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agagabhisaga amakoye gakwe mpaga gang’wenhela mayange matale, umukikalile kakwe kenako. Umunhu ng’wunuyo apandikaga makoye ugoha ugubhawila abhile kunguno ya gubhona soni, umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agakoyiyagwa na makoye mingi, aha kaya yakwe kunguno ya gogoha ugubhawila abhiye haho gadina kula amakoye genayo, umukalile kakwe kenako.
Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agalibhisa ilifufu lyakwe mpaga lyung’wenhela makoye umuwikaji bhokwe, kunguno nuweyi agagabhisaga amakoye gakwe mpaga gang’wenhela mayange aha kaya yake yiniyo. Hunagwene abhanhu bhaganyombaga giki, “alinifufu.”
Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhushikanu bho gugamala wangu amakoye gabho haho gatali ugukula, kugiki bhadule gwikala na bhuyeji umukaya jabho jinijo.
Isaya 53:5.
Luka 17:1.
KISWAHILI: ANA UVIMBE.
Msemo huu wa Kisukuma unatokana na maisha ya kitamaduni ya jamii ambapo ugonjwa ulichunguzwa na kujadiliwa kwa karibu. Uvimbe, ambao mara nyingi hufichwa ndani ya mwili mwanzoni, hukua polepole na huenda usionekane hadi utakapokuwa mkubwa na hatari.
Watu walitumia picha hii kuelezea matatizo ambayo huanza madogo na yasiyoonekana lakini hukua baada ya muda yakipuuzwa. Katika muktadha wa Kisukuma, haukuwa tu kuhusu ugonjwa wa kimwili bali pia kuhusu mtu anayeficha matatizo yake ya kijamii au ya kiadili. Ndiyo maana watu walimwambia mtu kama huyo aliyeficha kwamba, “ana uvimbe.”
Msemo huu hulinganishwa kwa mtu ambaye ana tatizo lililofichwa kama vile hasira, wivu, dhambi, au makosa ambayo hayashughulikiwi mapema maishani mwake. Mtu huyu huficha tatizo lake ambalo mwanzoni huonekana dogo au halionekani, lakini baada ya muda hukua na kuwa hatari kwa mtu kama huyo na wengine kwa sababu ya kulificha katika masha yake. Yeye hushindwa kutatua matatizo ya familia yake kwa sababu ya kuyaficha hadi yanafikia hatua ya kutoweza kutatuliwa, maishani mwake.
Mtu huyu hufanana na yule aliyeweka siri, kinyongo, au tabia mbaya ndani bila kutafuta msaada au marekebisho hadi zikawa kubwa vya kutosha kuonekana kwa wengine, kwa sababu naye pia huficha matatizo yake hadi yanakuwa magumu kutatuliwa katika familia yake. Kama vile uvimbe unavyokua kimya kimya mwilini, matatizo kama hayo ya ndani hukua kimya kimya hadi yanaathiri tabia, mahusiano, na wanafamilia wake. Ndiyo maana watu husema kumhusu kwamba, “ana uvimbe.”
Msemo huu huwafundisha watu kuhusu umuhimu wa ufahamu na hatua za mapema. Wanapaswa kutatua matatizo yao haraka iwezekanavyo badala ya kuyaficha. Huwahimiza watu kukabiliana na matatizo yakiwa bado madogo kwa kutafuta mwongozo, kuishi kwa uwazi na uaminifu. Pia huonya kwamba kupuuza masuala iwe ya kimwili, kihisia, au kiroho kunaweza kusababisha matokeo makubwa.
Isaya 53:5.
Luka 17:1.
Yakobo 1:15 “Kisha tamaa ikiisha kuchukua mimba, huzaa dhambi; na dhambi ikiisha kukomaa huzaa mauti.” Hii huonesha jinsi kitu kidogo kinavyokua na kuwa kitu chenye uharibifu.
1 Wakorintho 5:6 “Chachu kidogo huchachusha donge zima la unga.” Watu wanapaswa kuwa macho kwamba, suala dogo linaweza kuenea na kuathiri kila kitu.
Zaburi 32:3 “Niliponyamaza, mifupa yangu ilichakaa…” Hii ni kutokana na ukweli kwamba matatizo yaliyofichwa huleta mateso ya ndani.
Mithali 28:13 “Yeye afichaye dhambi zake hatafanikiwa, bali yeye aziungamaye na kuziacha hupata rehema.” Mstari huu huwatia watu moyo wa kutosha kuyashughulikia matatizo hadharani.
Kwa hiyo, msemo huu wa Kisukuma unatumia taswira ya uvimbe kuwakumbusha watu kwamba matatizo yaliyofichwa hayapaswi kupuuzwa. Kama vile matibabu ya mapema yanavyoweza kuokoa maisha, marekebisho ya mapema na uaminifu vinaweza kuokoa tabia na mahusiano ya mtu.
ENGLISH: HE HAS A TUMOR.
This Sukuma saying comes from traditional community life where illness was closely observed and discussed. A tumor, often hidden inside the body at first, grows slowly and may not be noticed until it becomes serious and dangerous.
People used this image to describe problems that begin small and unseen but grow over time if ignored. In the Sukuma context, it was not only about physical sickness but also about a person who hides his social or moral problems. That is why people said to such person who hid it, “he has a tumor.”
This saying is compared to a person who has a hidden problem such as anger, jealousy, sin, or wrongdoing that is not addressed early in his life. This person hides his problem which at first seems small or invisible, but with time it grows and becomes harmful to such person and others because of hiding it. He fails to solve his family problems because of hiding them until they become imposible to work out them, in his life.
This person resembles the one who kept secrets, grudges, or bad habits inside without seeking help or correction until they grow enough to be seen by others because he also hides his problems until they become imposible to be solved in his family. Just like a tumor grows silently in the body, such inner problems grow quietly until they affect behavior, relationships, and his family members. Thay is why people say about him, “he has tumor.”
This saying teaches people about an importance of early awareness and action. They should solve their problems as soon as possible instead of hiding them. It encourages people to confront problems while they are still small by seeking guidance, living openly and honestly. It warns that neglecting issues whether physical, emotional, or spiritual can lead to serious consequences.
Isaiah 53:5.
Luke 17:1.
James 1:15 “Then after desire has conceived, it gives birth to sin; and sin, when it is full-grown, gives birth to death.” It shows how something small grows into something destructive.
1 Corinthians 5:6 “A little yeast leavens the whole batch of dough.” People should be awary that, a small issue can spread and affect everything.
Psalm 32:3 “When I kept silent, my bones wasted away…” This is due to the fact that hidden problems bring inner suffering.
Proverbs 28:13 “Whoever conceals their sins does not prosper, but the one who confesses and renounces them finds mercy.” This verse encourages people enough to deal with problems openly.
Therefore, this Sukuma saying uses the image of a tumor to remind people that hidden problems must not be ignored. Just as early treatment can save a life, early correction and honesty can save a person’s character and relationships.