stories

521. KALAGU – KIZE: NALI NANG’WANONE ULU NUNTEMA ADATINIKAGA:- MINZI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, ilolile minzi. Aminzi genayo gagatumilagwa na bhanhu bho nzila ningi giti gung’wiwa, guzugilwa jiliwa, guzengelwa numba, goga, gufulila myenda na gogeja jiseme. Agoyi nulu munhu ugatema gadatinikaga. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nali nang’wanone ulu nuntema adatinikaga’ bhashosha, ‘Minzi.’

Ikalagu yiniyo igalenganijigwa kuli munhu uyo alina widohya bho guzunya gulangwa ginhu jilebhe, nulu na munhu uyo ali ndoo ukuli weyi. Umunhu ng’wunuyo adebhile giki ing’wanangwa idashilaga.

Uweyi agiikolaga na minzi ayo gagatumilagwa na bhanhu kunzila ningi, kunguno nang’hwe azunije ugulangwa nabhiye iyo atali uguyimana. Umunhu ng’wunuyo agabhutumilaga uwidohya bhokwe bho gutumama milimo yakwe kihamo na bhiye, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho. Hunagwene abanhu bhagiganilaga giki, ‘nali nang’wanone ulu nuntema adatinikaga’ bhashosha, ‘Minzi.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu  gubhiza na widohya bho guzunya gulangwa na bhichabho iyo bhatali uguyidebha, kugiki bhadule gwiyambilija gutumama milimo iyagubhandikila matwazo mingi umuwikaji bhobho.

(Mathayo 18:15-17; 2Wakorintho 2:5-11; Mithali 4:20-27).

KISWAHILI: KITENDAWILI –  TEGA: NINA MWANANGU NIKIMKATA HAKATIKI – MAJI

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia maji. Maji hutumika kwa namna mbalimbali kama vile kunywa, kupikia, kujengea nyumba, kuoga, na kufulia nguo na kuoshea vyombo. Yenyewe hata kama mtu akiyakata hayakatiki. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba ‘nina mwanangu nikimkata hakatiki’ na kujibu, ‘Maji.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa mtu yule mwenye unyenyekevu wa kukubali kufundishwa kitu kipya, hata na mtu yule ambaye ni mdogo kwake. Mtu huyo anafahamu kwamba elimu haina mwisho. Yeye hufanana na maji yanayotumika kufanyia kazi mbalimbali, kwa sababu naye hukubali kufundishwa kile asichokifahamu, hata na mtu yule aliye mdogo kwake. Mtu huyo huutumia unyenyekevu wake kufanya kazi pamoja na wenzake, ili waweze kupata mafanikio mengi zaidi maishani mwao. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba ‘nina mwanangu nikimkata hakatiki’ na kujibu, ‘Maji.’

Kitendawili hiki hufundisha watu kuwa na unyenyekevu wa kukubali kufundishwa na wenzao kile wasichokijua, ili waweze kusaidiana vizuri katika kuyatekeleza majukumu yawezayo kuwapatia mafanikio mengi maishani mwao.

(Mathayo 18:15-17; 2Wakorintho 2:5-11; Mithali 4:20-27).

 

 

minzi

ENGLISH:  I HAVE A RIDDLE  – LET IT COME: I HAVE MY BABY, WHEN I CUT HIM/HER HE/SHE DOES NOT BREAK APART – WATER.

The origin of thisriddle is water. Water is used in a variety of ways, including drinking, cooking, building houses, bathing and washing dishes and clothes. When a person tries cutting it, it does not break apart. That’s why people pose a riddle, ‘I have my baby, when I cut him/her, he/she does not break apart, and respond, ‘Water.’

This riddle, is used comparatively to refer to a person who has the humility to be willing to be taught something new, even by the person who younger or of lesser status than him/her. The person realizes that human beings never stop learing. He/she is like water that is used to do a variety of tasks, because he, too, is willing to be taught what he does not know, even by a person who younger or of lesser status than him/her. The person uses his/her humility to work together with others, so that they can achieve notable success in their lives. That is why people pose a riddle, ‘I have my baby, when I cut him/her, he/she does not break apart, and respond, ‘Water.’

This riddle teaches people about the humility of accepting what they are taught by their peers, especially something they do not know, so that they can help each other in fulfilling roles that can give them the success they desire in their lives.

(Matthew 18: 15-17; 2 Corinthians 2: 5-11; Proverbs 4: 20-27).

520. KALAGU – KIZE: LILIFUMA LILISHOKA:- LIMHAYO.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile bhanhu abho bhaligisha. Ulu bhanhu bhaligisha, imihayo yabho bhagamanaga bhishokeja yiniyo duhu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘lilifuma lilishoka’ bhashosha, ‘Limhayo.’

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadebhile isolobho ya gwigisha na bhichabho ulu bhatung’wanha nabho. Abhanhu bhenabho, bhagadebhaga umo bhaliigwila abhichacho, bho gwigisha ulu bhatung’wanha nabho chiniko umumilimo yabho. Abhoyi bhagamanaga igiki bhali mhola abhanhu bhabho bho gubhagisha. Ulu ng’wichabho alisata, aguyomba giki alisata bhusadu bhulebhe, kugiki abhiye bhadule gung’wambilija. Abhoyi bhagolechaga uwitogwa bhobho na bhanhu bhabho bho gubhagisha ulu bhatung’wanha nabho. Hunagwene abhanhu bhagabhaganilaga giki, ‘lilifuma lilishoka’ bhashosha, ‘Limhayo.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu gwitogwa, kunguno uwitogwa wingilile kuli Mulungu, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho umuwikaji bhobho.

(Mathayo 5:43-48; Luka 1:39-45).

KISWAHILI: KITENDAWILI   –  TEGA: LINATOKA LINAINGIA – NENO.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia watu wanaosalimiana. Watu wakiwa wanasalimiana, huwa wanarudia maneno wanayoyatumia katika kusalimiana kwao. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘linatoka linaingia’ na kujibu, ‘Neno.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa watu wanaofahamu faida za kusalimiana na wenzao wanapokutana nao. Watu hao huweza kufahamu afya za wenzao kupitia salamu zao kwao wanapokutana katika mizunguko ya utekelezaji wa majukumu yao. Watu hao pia huweza kufahamu kwamba watu wao wako salama kwa kusalimiana nao. Mwenzao akiwa mgonjwa husema kwamba anaumwa ugonjwa fulani, ili waweze kuchukua hatua za kumsaidia. Watu hao huuonesha upendo wao kwa wenzao, kwa njia hiyo ya kusalimiana wanapokutana nao. Ndiyo maana wao hutegeana kitendawili kwamba, ‘linatoka linaingia’ na kujibu, ‘Neno.’

Kitendawili hicho hufundisha watu kuishi kwa upendo kati yao, kwa sababu upendo huo hutoka kwa Mungu, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao maishani mwao.

(Mathayo 5:43-48; Luka 1:39-45).

wigisha

 

ENGLISH:  I HAVE A RIDDLE  – LET IT COME: ‘IT COMES OUT AND RETURNS IN: – A WORD.

The origin of this riddle is people greetig each other. As people greet one another, they often exchange repeatedly the words they use in their greetings. That is why people pose a riddle that ‘it comes out and returns in:- A word.’

This riddle, is used comparatively to people who appreciate the benefits of greeting their peers when they meet. These individuals, in turn, can become aware of the health of their peers through their greetings as they meet in the execution of their daily responsibilities.

These people may also know that their people are safe by greeting them. When a colleague is ill, he or she says that he/she is suffering from a given illness so that they can take steps to help him/her. These people show their love for one another. As such, they greet each other when they meet. That is why people pose a riddle that ‘it comes out and returns in:- ‘A word.’

This riddle, teaches people about living in love with one another, because that love comes from God, so that they can live in harmony with one another in their lives.

(Matthew 5: 43-48; Luke 1: 39-45).

519. KALAGU – KIZE: UNTOLWA NG’WUNUYU NG’WAYI UKUMILIMO:- MOTO.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile bhukali bho moto. Umoto ulu gupembwa gugabhakaga bho bhobhukali ubho bhukomile gumbisha munhu. Hugukaya giki, umoto ulu gubhaka gugikala ng’wayi, kunguno gugabhizaga gusebhu noyi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘untolwa ng’wunuyu ng’wayi ukumilimo’ bhashosha, ‘Moto’.

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kuli ng’winga o hakaya uyo alintumami o milimo. Ung’winga ng’wunuyo agaitumamaga imilimo yakwe bho nyakamu, niyo bho wanguwangu. Uweyi agikolaga n’umoto uyo gugabishaga jiliwa, kunguno nang’hwe alinkamu ugutumama imilimo yakwe, niyo agatuamamaga bho wanguwangu. Umunhu ng’wunuyo adebhile ugubhalanja abhiye inzila ja guyitumama imilimo yiniyo nyakamu na wanguwangu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘untolwa ng’wunuyu ng’wayi ukumilimo’ bhashosha, ‘Moto.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu  gwigulyambija gutumama milimo yabho bho wanguwangu, kugiki bhadule gupandika sabho ja gujilang’hanila chiza ikaya jabho.

(Mithali 14:7; Yoshua Bin Sira 26:1-3; Mithali 31:10-31).

KISWAHILI: KITENDAWILI     –    TEGA: MWALI HUYU NI MKALI KAZINI – MOTO.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia ukali wa moto. Moto ukiwashwa huwa mkali kiasi cha kutosha kumuunguza mtu. Ndiyo kusema kwamba, moto ukiwashwa huwaka kwa ukali kwa sababu ya hali yake hiyo. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, mwali huyu ni mkali kazini’ na kujibu, ‘Moto.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa mwali aliyeolewa katika familia fulani ambaye hufanya kazi zake kwa bidii na kwa haraka. Mtu huyo huyatekeleza vizuri majukumu yake na kwa haraka inavyotakiwa. Yeye hufanana na moto unaoivisha chakula kwa sababu naye hufanya kazi zake kwa bidii na haraka. Mtu huyo anafahamu kuwafundisha wenzake namna ya kuyatekeleza majukumu yao kwa bidii na kwa haraka. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘mwali huyu ni mkali kazini’ na kujibu, ‘Moto.’

Kitendawili hiki hufundisha watu kuwa na bidii ya kufanya kazi zao kwa haraka, ili waweze kupata mafanikio mengi yawezayo kuziendeleza vizuri familia zao.

(Mithali 14:7; Yoshua Bin Sira 26:1-3; Mithali 31:10-31).

moto

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME: THIS BRIDE IS HARDWORKING ONE: – FIRE.

The origin of this riddle is the severity of fire heat. When a fire is lit, it becomes hot enough to burn a person. Yes, when a fire is lit it burns violently because of its condition. That’s why people pose a riddle, ‘This bride is a hard working one:- ‘Fire.’

This riddle is used comparatively with reference to a newly married bride who who performs her duties diligently and quickly. The bride performs her duties properly and promptly. She is like a fire that cooks food, for she works hard and quickly. The bride of this kind knows how to teach other people how to carry out their responsibilities diligently. That’s why people pose a riddle, ‘This bride is hard working one:- Fire.’

This riddle teaches people to be diligent in doing their work, so that they can achieve notable successes that can sustain their families well.

(Proverbs 14: 7; Joshua Bin Sira 26: 1-3; Proverbs 31: 10-31).

518. KALAGU – KIZE: MAMA WIMILA HA LUGULU ALIBETA BHUNYENYA:- NGOHE JA MUMISO.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile ngohe ja hamiso. Ingohe jinijo jigikalaga higulya ya ntwe. Ulu munhu wimila na gwandya gugabyagabya, jigabhizag’ubhinabhina ingohe jinijo. Iki jigabhizaga higulya, jigikolaga guti jili halugulu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘mama wimila ha lugulu alibeta bhunyanya’ bhashosha, ‘Ngohe’.

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa na bhalindi abho bhadebhile ugulinda chiza. Abhanhu bhenabho bhagajilang’hanaga chiza ijikolo nulu isabho ja bhanhu abho bhabhinha unimo gunuyo. Abhoyi bhagikolaga n’ingohe umojigagahangigijaga amapalapala mpaga gaduma ugwingila umumiso, kunguno na bhalindi nabho bhagajilang’hanaga chiza isabho jabhasabhi bhabho. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘mama wimila ha lugulu alibeta bhunyanya’ bhashosha, ‘Ngohe’.

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu kubhiza bhalang’hani bhiza bha kaya jabho, kugiki abhanhu bhabho bhadule gwikala bho mholele shigu jose. Yigeleliwe bhabhalang’hane abhanhu bhabho bhadizulangwa nhungwa jabhubhi umuwikaji bhobo.

(Mathayo 7:3-5; Luka 11:33-36).

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA: BIBI AMESIMAMA KILIMANI AKIPEPETA UFUTA – KOPE.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia kope za machoni. Kope hizo huwa juu katika kichwa. Mtu akisimama na kuzichezesha, kope hizo huchezacheza. Huwa zinaonekana kama ziko kilimani kwa vile ziko sehemu ya juu katika kichwa. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘bibi amesimama kilimani akipepeta ufuta’ na kujibu, ‘Kope.’

Kitendawili hicho hulinganishwa kwa walinzi wanaofahamu kulinda vizuri. Watu hao huyalinda vizuri maeneo yao waliyokabidhiwa. Waajiri wao hukuta mali zao zikiwa salama. Watu hao hufanana na kope zinavyoyalinda macho kwa kuzuia takataka mbalimbali ziwezazo kuingia machoni, kwa sababu, nao huwazuia wezi kuiba mali za waajiri wao. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba ‘bibi amesimama kilimani akipepeta ufuta’ na kujibu, ‘Kope.’

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuwa walinzi wema wa familia zao, ili watu wao waweze kuishi kwa amani, siku zote. Yafaa watu hao, wawalinde watu wao, wasije wakafundishwa tabia mbaya, maishani mwao.

(Mathayo 7:3-5. Luka 11:33-36).

ngohe

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE: – LET IT COME: MY GRANDMOTHER IS STANDING ON A MOUNTAIN WINNOWING SIMSIM: – EYE LASHES.

The origin of this riddle is the eyelashes. The eyelashes are on eyelids that are found on the upper part of a human head. When someone stands up and tries closing and opening his/her eyes, the eyelids flap as if they were winnowing. Being at the upper part of the head, they look as if they were on the mountain winnowing. That is why people pose a riddle that, my grandmother is standing on a mountain winnowing’ and reply, ‘eyelashes.’

That riddle, is used comparatively to refer to guards who know how to do their work well. They make sure that their duty posts are always safe so that their employers be assured to always find their properties safe. They are like eyelahes that protect the eyes by preventing various foreing objects from entering the eyes, because and they too prevent thieves from stealing their employers’ properties. That is why people pose a riddle that ‘my grandmother is standing on a mountain winoowing’ and respond, ‘eyelashes.’

This riddle, teaches people about being good guardians of their families so that their family members can always live in peace. It is necessary for such people,to protect their family members from being taught immoral behaviors.

(Matthew 7: 3-5; Luke 11: 33-36).

517. UNTWE BHULI BHUTEMI BHO MILI.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile ntwe. Untwe gunuyo nuyo gugudimilile umili, kunguno ugoyi hi jimanyikijo ja ng’wa munhu nebhe, nulu ginhu jilebhe. Ulu munhu uhaya gumana munhu nebhe nulu gujimana ginhu jilebhe, agulola kuntwe, huna udebha chiza. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘untwe bhuli bhutemi bho mili.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alintongeji owiza ahakaya yakwe. Umunhu ng’wunuyo adebhile ugubhalela abhanhu bhakwe bho gwikala halumo bhagwiyambilijaga umubhutumami bho milimo yabho. Uweyi alijigemelo ja gwikala bhitogilwe abhanhu bhakwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga n’untwe umo gugagutongelelaga umili, kunguno nuweyi agaitongelaga chiza ikaya yakwe. Agikomejaga ugubhalanja abhanhu bhakwe inzila ja gubhatongela chiza abhichabho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘untwe bhuli bhutemi bho mili.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu kubhiza bhatongeji bhiza bha kaya jabho, bho gubhalanga abhanhu witogwa bho gwiyambilija gutumama milimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho.

(Yohane 15:1-5; Waefeso 5:21-25).

KISWAHILI: KICHWA NDIO UFALME WA MWILI.

Chanzo cha msemo huu chaangalia kichwa. Kichwa ndicho kiushikiliacho mwili, kwa sababu chenyewe ndicho kitambulisho cha mtu fulani, au kitu fulani. Mtu akitaka kumfahamu mtu fulani, au kukifahamu kitu fulani, basi mtu huyo huangalia kichwani na ndipo hufahamu vizuri. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kichwa ndicho ufalme wa mwili.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni kiongozi mzuri katika familia yake. Mtu huyo anafahamu kuwalea katika maadili mema watu wake kwa kuishi maisha yenye umoja wa kusaidiana vizuri katika utekelezaji wa majukumu yao. Yeye ni mfano mzuri wa kuigwa na wenzake katika kuishi kwa upendo na watu wake. Mtu huyo hufanana na kichwa kinavyouongoza mwili, kwa sababu naye huiongoza vizuri familia yake. Huongeza bidii ya kuwafundisha watu wake namna ya kuwaongoza vizuri wenzao. Ndiyo maana watu husema kwamba ‘kichwa ndicho ufalme wa mwili.’

Msemo huu hufundisha watu  kuwa viongozi wema wa familia zao. Viongozi hao ni wale wawezao kuwafundisha watu wao upendo wa kusaidiana katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao.

(Yohane 15:1-5; Waefeso 5:21-25).

ntwe

mumuila

ENGLISH: IT IS THE HEAD THAT IS THE KINGDOM OF THE BODY.

The origin of this saying is a head. A head is what holds the body, because it’s somebody’s or something’s identity. When someone wants to know someone or something, they look at the head; that is when they know better. That is why people say, ‘It is the head that is the kingdom of the body.’

The saying is used comparatively to refer to someone who is a good leader in his/her family. That person knows how to nurture his people in line with good morals such is living in unity that enables cooperation in fulfillment of responsibilities of the people involved. She/he is a role model for loving other people in life. The person is like a head that controls the body, because he/she, too, controls his/her family well. He/she puts more effort to educate his/her people on how to best guide their peers. That is why people say, ‘It is the head that is the kingdom of the body.’

The saying teaches people about being good leaders of their families. These leaders are those who can teach their people to love and help each other in executing their responsibilities, so that they can achieve more in their lives.

(John 15: 1-5; Ephesians 5: 21-25).