Sukuma Proverbs

214. UYO ADADULILE UGUKUNGILA ADUBHULAGA INDIMU

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile b’alingi b’a ndimu. Umunhu ulu ahayile gub’ulaga ndimu igelelilwe agolanye ijilanga ja gub’ulagila giti masonga, ichumu, na ngong’ho, kugiki adule uguib’ulaga.  Amane uko lulolile uluyaga, na adule ugujikungila indimu jinijo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo adadulile ugukungila adub’ulaga indimu.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinawitegeleja bho gub’iza na bhugolanya b’ushiganile haho adinita nimo gosegose undimu. Umunhu ng’wunuyo agapandikaga matwajo mingi umubhutumami bho milimo yakwe. Adebhile igiki ‘uyo adadulile ugukungila adubhulaga indimu.’

Ugudula ugukungula igalenganijiyagwa na gub’iza na bhugolanya ubho bhushiganile, haho munhu adinita nimo gosegose undimu. Ugub’ulaga indimu ilenganilile na gupandika matwajo mingi kwingila mubhutumami bho mumilimo yakwe umunhu ng’wunuyo.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bhogugolanya gushiganile, haho bhadinita nimo gosegose undimu. Uwitegeleja bhunubho bhugabhambilijaga abhanhu bhenabho ugupandika amatwajo amingi, umumilimo yabho, ayo dadulile gujichala bhutongi ikaya jabho.

Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhab’ize na witegeleja bho gugolanya gushiganile haho bhatali ugwandya uguitumama imilimo yabho, kugiki bhadule ugupandika amatwajo agagujibheja chiza ikaya jabho.

Matendo 20:29.

Waroma 16:19.

Mathayo 10:16.

Yohana 10:12.

KISWAHILI: ASIYEWEZA KUNYEMELEA HATAUA MYAMA PORI

Chanzo cha methali hiyo huangalia wawindaji  wenye vibali harali vya kuwindia wanyama pori. Mtu akitaka kuua mnyaga pori hutakiwa kuwa na maandalizi ya kuchukua silaha za kuulia kama vile: mishale, mkuki, na bunduki ili aweze kufanikisha lengo lake hilo. Hutakiwa kufahamu pia mwelekeo wa upepo na kuwa na uwezo wa kuwanyemelea wanyama hao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Asiyeweza kunyemelea hutaua mnyama pori.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu mwenye umakini wa kufanya maandalizi yaliyo kamilika kabla ya kuanza kufanya kazi yoyote iliyo ngumu. Mtu huyo hupata mafanikio mengi katika kazi zake kwa sababu afahamu kwamba, ‘asiyeweza kunyemelea hataua mnyama pori.’

Kuweza kunyemelea hufananishwa na kuwa na maandalizi makamilifu kabla ya kufanya kazi yoyote ile iliyo ngumu. Kuua mnyama pori hulinganishwa na kupata mafanikio ya kutoka kwenye kazi yake mtu huyo.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kufanya maandalizi makamilifu kabla ya kufanya kazi yoyote ile iliyo ngumu. Umakini huo huwasaidia watu hao katika kupata mafanikio mengi kwenye kazi zao yawezayo kuziendeleza vizuri familia zao.

Yafaa watu hao wawe na umakini wa kujiandaa kikamilifu kabla hawajaanza kuzifanya kazi zao ili waweze kupata mafanikio ya kuweza kuziendesha vizuri familia zao.

Matendo 20:29.

Waroma 16:19.

Mathayo 10:16.

Yohana 10:12.

the-man-watering can

ENGLISH: HE/SHE WHO DOES NOT KNOW HOW TO STALK CANNOT KILL PREY

The overhead proverb relates to hunting wild game, especially by those who are licensed to do so. If a hunter intends to accomplish his/her goal, the person must be sufficiently prepared with suitable weapons like: arrows, spears and rifles. And apart from being able to tell the direction of the wind, the hunter should also have the capacity to stealthily stalk or track the animals. This is why people would say, “He/she who does not know how to stalk cannot kill a wild animal.”

The proverb is compared to a person who is careful to do thorough preparation before undertaking any difficult task. Such a person is sure to achieve a lot of success in his/her endeavors, with the realization that ‘He/She who knows not how to stalk cannot kill a wild animal.’

‘Procrastination’ is a term used to mean not having thorough preparation before undertaking any difficult task. It is compared to laziness. On the other hand, killing a wild animal is compared to gaining the success of a job.

The proverb teaches people to be keen on making proper preparations before undertaking any task. This principle would help them achieve more success in their activities, which would in turn guarantee better families.

Acts 20:29.

Romans 16:19.

Matthew 10:16.

John 10:12.

213. BHULILI BHOLALILWA NGENI BHULI YIYENE

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhulili ubho bholalilagwa na ngeni. Umunhu uyo ogenihagwa agang’wanukulaga ungeni uyo ongenihaga bho bhuyegi. Adulile nulu gung’wingila aha bhulili ubho agalalilaga uwei, kunguno agamanaga igiki ungeni ng’wunuyo agumala amakanza agabhugeni bhokwe, ushoka gukaya yakwe. Gwingila henaho, umunhu uyo ogenihagwa agushoka ahabhulili bhokwe.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalinabhutogwa bhogub’akaribhusha abhanhu abhageni ahakaya jab’o. Gub’itila nzila yiniyo abhanhu bhenabho bhagapandikaga mbango. B’agab’ambilijaga abhageni bhab’o bho gub’inha b’ulalo umukaya jabho, kunguno ubhulili ubho bholalilwa na ngeni bhali yiyene.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gub’iza na witogwi bhogub’agunana abhanhu abho bhalina makoye. Abhanhu bhenabho bhalikihamo na bhageni abho balib’ageniha ahakaya jabho. Uwitogwi bhunubho bhugub’enhela mbango ja gwikala bho bhuyegi na mholele umukaya jabho.

Mathayo 25:43.

Luka 2:7.

KISWAHILI: KITANDA KILICHOLALIWA NA MGENI NI CHA PEKEE

Chango cha methali hiyo huangalia kitanda kilicholaliwa na mgeni. Mtu aliyefikiwa na mgeni huyo humkaribisha kwa furaha. Aweza hata kumuachia kitanda atumiacho yeye kwa sababu hufahamu kwamba, mgeni huyo atamaliza muda wa kuwatembelea na kurudi kwenye familia yake. Kuanzia hapo, mtu huyo aliyefikiwa na mgeni hurudi kwenye kitanda chake.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wenye upendo wa kuwakaribisha watu kwenye familia zao. Kupitia njia hiyo watu hao hupata baraka maishani mwao. Huwasaidia wageni wao kwa kuwapatia malazi kwenye familia zao, kwa sababu kitanda kilicholaliwa na mgeni ni cha pekee.

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwasaidia watu walio na matatizo. Watu hao ni pamoja  na wageni wawafikiao kwenye familia zao. Upendo huo utawaletea baraka za kuishi kwa furaha na amani kwenye familia zao.

Mathayo 25:43.

Luka 2:7.

vintage2

ENGLISH: THE BED IN WHICH THE GUEST SLEEPS IS SPECIAL

The above proverb looks at the relationship between the visitor and the bed that he/she is given by the host to sleep in. Usually, the host warmly and happily welcomes the guest, and would even offer the newcomer his/her (host’s) own bed. The visitor won’t stay too long, after all; he/she would in due course return to his/her family. The host is confident in the knowledge that, once the guest leaves, he/she can comfortably get back to his/her bed.

The proverb is comparable to people who find pleasure in welcoming and entertaining others in their families. Since it is believed that visitors bring blessings, such generous families experience these blessings in their lives, as they help the visitors by providing them with accommodation. This is because the bed in which the guest sleeps is special.

The proverb teaches people about the virtue of helping those that are in trouble. Such may include visitors who come calling in the family. This loving and accommodating spirit will yield blessings which would create an environment of happy and peaceful co-existence among families.

Matthew 25:43.

Luke 2: 7.

212. GULWILA MUFUGO

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhanhu abho bhalilya jiliwa guti bhugali. Ubhugali bhugazugilagwa mufugo iyo igatengagwa nabho ukubhanhu abho bhalilya ijiliwa jinijo. Ubhugali bhunubho ulu bhutengwa b’ulingwene ahayile abhahuge ab’iye. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, abhanhu bhenabho bhalilwila mufugo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kulimunhu uyo alinaku ojiliwa. Umunhu ng’wunuyo agiiganigaka weli ng’winikili duhu, ulu alilya, kugiki abhahuge abhiye. Atogilwe gulila jiliwa kubhiye, aliyo ahakaya yakwe alemile kunguno aling’wimi ng’holo. Adabhakaribhushaga abhiye ahajiliwa jakwe.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kujileka inhungwa ja bhulaku bho jiliwa. Abhanhu bhoye uguimana bhoyi bhinikili duhu ulu bhalilya ijilwa. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhab’ize bhizanholo umujiliwa jabho. Uwizang’holo bhunubho bhugub’ambilija ugubhinha ijiliwa jinijo nabhichibho abho bhalilya nabho.

2 Petro 2:18.

Waroma 1:29.

KISWAHILI: KUGOMBANIA KWENYE CHOMBO CHA KULIA CHAKULA

Chanzo cha methali hiyo huangalia watu wanaokula chakula kama ugali. Ugali hupikiwa kwenye chombo ambacho huwa kinapelekwa pamoja na chakula hicho pale wanapolia watu hao.

Ugali huo ukipelekwa pale wanapolia watu, kila mmoja wao hutaka kuwapunja wenzake kwa kuchukua kiasi kingi kutoka kwenye chombo hicho na kula kwa haraka haraka. Ndiyo maana watu husema kuwa, watu hao wanagombania kwenye chombo cha kulia chakula.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye ni mlafi wa kula chakula. Mtu huyo hujifikilia yeye mwenyewe tu, wakati akiwa anakula chakula, ili awapunje wenzake. Hupenda kula chakula cha wenzake, lakini kwenye familia yake hataki wengine wale chakula chake, kwa sababu ya uchoyo wake aliyo nao. Huwa hawakaribishi wenzake kwenye chakula chake.

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuachana na tabia za ulafi wa kula chakula. Watu waache kujifikiria wenyewe tu wakati wa kula chakula. Yafaa watu hao wawe wakarimu wa kula chakula chao na wenzao. Ukarimu huo utawasaidia katika kugawana chakula chao vizuri na wenzao wakati wa kula chakula hicho pamoja nao.

2 Petro 2:18.

Waroma 1:29.

toast

 

ENGLISH: TO FIGHT IN THE COOKING POT

The above proverb looks at people who eat food such like ugali. Ugali is normally carried in the same cooking utensil. It is sent in the same utensil for people to eat.

When the cooking pot is sent to the eating place, each one wants to take a big amount of food from the utensil and eats quickly. That is why people say these people are fighting in the cooking pot.

This proverb is used to refer to a person who is a glutton in eating food. This person only thinks about himself while eating food. He/she never thinks of others. He/she likes to eat all the food out of greed.

This proverb teaches people about abandoning bad food habits. People should stop thinking about themselves while eating food. 2 Peter 2:18.

Romans 1:29.

 

 

 

209. JA NG’HAB’I JIDAKWILAGA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile sab’o ja ng’wa munhu uyo aling’hab’i. Isab’o ja ng’wa munhu ng’wunuyo jigab’izagutwalwa gujugulila jiliwa. Kuyiniyo lulu, isab’o jinijo jidakwilaga, kunguno ulu jigela nulu ngehu, jatwalwa kujusumila nulu gujupilila nzala, nonze jushila.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadamanile ugujilanghana chiza ijikolo jabho. Abhanhu bhenabho bhagamanaga bhujikenagula sagara ijikolo jinijo ulubhajipandika. Kuyiniyo lulu, ijikolo jabho jidakwilaga, kunguno bhagamanaga bhujikenagula duhu, ulubhajikwabha. Jili sawa naja ng’wa munhu ung’hab’i, kunguno nanghwe agamanaga ujikalila gujujigulila jiliwa uluojipandika.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gumana ugujilanghana chiza ijikolo jabho ijo bhalijipandika. Ubhulanghani bhunubho bhugudula ugubhambilija abhanhu bhenabho, ugugaleka matumiji agasagara na gugadilila ayo galina solobho. Kuyiniyo lulu, isabho jinijo jigukwila na gudula gubhambilija abhanhu bhenabho  ijinagubhingija amakoye umubhulamu bhobho.

2Samweli 12:4.

Mathayo 25:28-29.

Marko 4:25.

KISWAHILI: ZA MASKINI HAZIWI NYINGI

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mali za mtu ambaye ni maskini. Mali za mtu huyo zikipatikana huwa nizinatumika kununulia chakula. Kwa hiyo basi, mali hizo huwa haziongezeki kwa sababu kila zinapopatikana hupelekwa kwenda kununulia chakula, mwishowe zinaisha.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu ambao hawafahamu kuzilinda mali zao. Kwa hiyo basi, mali zao haziwi nyingi kwa sababu huwa wanazichezea hovyo. Ziko sawa na zile za maskini kwa sababu naye huwa anazipeleka kwenda kununulia chakula kila anapozipata.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuelewa vizuri namna ya kuzilinda mali zao. Mafundisho hayo huweza kuwasadia watu katika kuyaacha matumizi yaliyo ya hovyo na badala yake wayafuatilie yale yaliyo ya maana. Kwa hiyo, mali hizo zitakuwa nyingi na zitaweza kuwasaidia watu hao katika kuwaondolea matatizo mbalimbali waliyonayo maishani mwao.

2Samweli 12:4.

Mathayo 25:28-29.

Marko 4:25.

man arm

 

ENGLISH: WEALTH OF THE POOR DOES NOT BECOME ABUNDANT

The above proverb looks at the wealth of a poor person. Whenever the wealth of such a person becomes available, it will be used for buying food. Therefore the poor will have no surplus because each time he gets wealth, it will be used to buy food. It eventually comes and goes.

This proverb is used to refer to people who do not know how to protect their property. So, their wealth never becomes abundant because they it is used to buy means of survival like food. That is the life of the poor because the  poor are always struggle with basic means of survival like food whenever they find wealth.

This proverb teaches people how to use their wealth beyond buying food. Such teaching can help them to abandon misuse of property. These people should remember there is always tomorrow. Therefore, they should learn to invest if they are to be properous.

2 Samuel 12: 4.

Matthew 25: 28-29.

Mark 4:25.

208. NGOKO YALEKWA IHILILE IGUHIMBULAGA MILO MULUZUMBA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile namgi uyo alihakaya yakwe. Ulu ucha unamgi ng’wunuyo uneka ng’witunja ntale alihoi ahakaya yiniyo, huyo aguilang’hana yose iyahakaya, kunguno olekwagwa amanile uguitumama imilimo ya hakaya yiniyo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo olangwa chiza na bhabhyaji bhakwe uguitumama imilimo. Umunhu ng’wunuyo adebhile ugubhalanja abhiye uguitumama imilimo iyo idulile gubhingija makoye abhanhu. Hangi amanille nugubhalanghana chiza abhanhu bhakwe. Kuyiniyo lulu, umunhu ng’wunuyo alenganilile ni ngoko iyo yalekwa ihilile.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhalanga chiza abhanhu bhabho ugujilanghana ikaya nu guitumama imilimo yabho,  haho bhadininga ukuwelelo. Ubhulangwa bhunubho bhugubhambilija abhanhu bhenabho ugujilabhila chiza ikaya jabho, na guitumama chiza imilimo iyo idulile gujib’eja chiza ikaya jinijo. Hangi bhugubhambilija uguikala chiza na bhichabho umuwikaji bhobho.

2Timotheo 1:6-7.

Yohane 21:17-19.

KISWAHILI: KUKU ALIYEACHWA AKIWA ANAFAHAMU KUWIKA ATOAYE SAUTI KUBWA KWENYE KIJUMBA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mzee aliyeko kwenye familia yake. Mzee huyo akifa na kuacha kijana mkubwa yupo pale nyumbani, huyo ndiye atakayelinda yote yaliyopo pale nyumbani, kwa sababu aliachwa akiwa anazifahamu kazi zilizopo kwenye familia hiyo.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu aliyefundishwa vizuri na wazazi wake namna ya kuzifanya vizuri kazi za pale nyumbani. Mtu huyo afahamu kuwafundisha watu namna ya kuzitekeleza vizuri kazi hizo ziwezazo kuwasaidia watu hao katika kuondoka kwenye matatizo. Zaidi ya hayo, mtu huyo afahamu kuwatunza vizuri watu wake. Kwa hiyo basi, mtu huyo afanana na kuku aliyeachwa akiwa anafahamu kuwika.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwafundisha vizuri watu wao namna ya kuzijali vizuri familia zao, kabla hawajaaga dunia. Mafundisho hayo yatawasaidia watu hao katika kuzilea vizuri familia zao, na kuwalinda itakiwavyo wale waishio nao katika maisha yao.

2Timotheo 1:6-7.

Yohane 21:17-19.

cock

 

ENGLISH: THE COCK LEFT BEHIND WHILE KNOWING TO CROW GIVES A STRONG BASE IN THE HUT

This proverb talks about the old man in his family. When the old man dies and leaves the old son in the house, the one left behind will protect the home because he know how to work in the family.

This proverb is used to refer to a man who has been taught well by his parents how to lead a home well. That person knows how to teach other members of the family how to do the best they can in solving problems. In addition, the person should know how to take good care of his people. So, that person is like a cock that was left after already knowing how to crow.

This proverb teaches people about how to properly teach their children how to take care of their families, before they die. This teaching will help these people better care for their families, and protect them after the parents die.

2 Timothy 1: 6-7.

John 21: 17-19.