Sukuma Proverbs

427. GWAGULA GO NG’WANA BHUYEGI BHO BHABYAJI.

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile bhuyegi bho bhabyaji, kunguno ya gwandya gwagula go ng’wana obho. Abhabyaji bhenabho ulu bhumona ng’wana obho alikula chiza, bho gwandya gwigasha, na gwagula bho weyi bhung’wene, bhagayegaga noyi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘gwagula go ng’wana bhuyegi bho bhabyaji.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhanhela chiza ung’wana obho, mpaga ubheja kaya yakwe, na gwandya gubhambilija.

Abhabyaji bhenabho bhagabhalangaga abhana bhabho higulya ya gutumama milimo yabho, kubhukamu bhatale, na gwikala chiza na bhanhu.

Ugwagula go ng’wana ng’wunuyo, yikolile nu gubhiza na bhukamu bho gutumama milimo yiniyo na gubhalanghana chiza abhabyaji bhakwe, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘gwagula go ng’wana bhuyegi bho bhabyaji.’

Ulusumo lunuyo lolanga bhanhu higulya ya gubhalela chiza abhana bhabho, kugiki, bhadule gubhiza na bhukamu bho gutumama milimo na gwikala chiza, na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Marko 10:13-16.

KISWAHILI: KUTAMBAA KWA MTOTO FURAHA YA WAZAZI.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia furaha ya wazazi, kwa sababu ya kuanza kutambaa kwa mtoto wao. Wazazi hao wakimuona mtoto wao anakua vizuri kwa kuanza kukaa na kutambaa yeye mwenyewe, hufurahi sana. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kutambaa kwa mtoto furaha ya wazazi.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu ambao wamemlea vizuri mtoto wao, mpaka akatengeneza mji wake, na kuanza kuwatunza wao wenyewe. Wazazi hao huwalea vizuri watoto wao kwa kuwafundisha kufanya kazi zao, kwa bidii kubwa, na kuishi vizuri na watu.

Kutambaa kwa mtoto kwafanana na kuwa na bidii ya kufanya kazi hizo, na kuwatunza wazazi wake, maishani mwake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kutambaa kwa mtoto furaha ya wazazi.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwalea vizuri watu wao, ili waweze kuwa na bidii ya kufanya kazi, na kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao.

Marko 10:13-16.

baby african

baby2

 

ENGLISH: THE CRAWLING OF THE BABY IS THE JOY OF THE PARENTS.

The source of the above proverb looks at the parents’ happiness when their child begins to craw. When parents see their child grows up they become happy. That is why people can say ‘the crawling of the baby is the joy of the parents’ to communicate the degree at which parents feel when their children grow healthly.

The proverb can be compared to people who raise well their children. It is expected that those children are, in return, likely to save their parents by taking care of them. Therefore, parents need to nurture well their children by encouraging them to build the spirit of working hard in order to be in a position to take care of their parents when they are old enough to save themselves.

The proverb teaches people about how to properly care for their people. Parents have to take care of their children in a properly manner in order to bring about a well nurtured society that abides by moral ethics of the given society.

Mark 10: 13-16.

423. UBHEBHE ULIKALEMEJI.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhulemeji bho ng’wa munhu nebhe. Umunhu ng’wunuyo ulu utung’wa guja gujutumama nimo nebhe, agalemaga.

Uweyi adahamagwa na bhiye umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘ubhebhe ulikalemeji.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo obhalemela abhabyaji bhakwe. Umunhu ng’wunuyo adabhigwaga abhabyaji bhakwe bhenabho, ulu bhang’wila mhayo nebhe. Ulu bhanhugula higulya ya guleka ginhu jilebhe, uweyi agalemaga. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘ubhebhe ulikalemeji.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kubhakuja bhabyaji bhao, kugiki bhadule gupandika wikaji bho shigu ningi ukuwelelo, na bhuyeji bhutale ung’wigulu.

Mithali 19:13.

KISWAHILI: WEWE NI YULE ALIYESHINDIKANA.

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye hali ya kushindikana kwa mtu fulani. Mtu huyo akitumwa kwenda kufanya kazi fulani hukataa.

Yeye hukataa kuonywa na wenzake maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘wewe ni yule aliyeshindikana.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ameshindikana kwa wazazi wake. Mtu huyo hawasikilizi wazazi wake, wakimwambia kufanya kitu fulani. Wakimuonya juu ya kuacha kufanya jambo fulani, yeye hukataa. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘wewe ni yule aliyeshindikana.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwaheshimu wazazi wao, ili waweze kuishi siku nyingi hapa duniani, na heri Mbinguni.

Mithali 19:13.

lady

kids3

 

ENGLISH: YOU ARE A FAILED PERSON.

The source of this saying is someone’s failure to achieve his/her expectations in life. That person tends to refuse doing something when asked to do so. Due to his/her behaviour of disobeying his/her elders he/she can be warned by the saying that ‘you’re a failed person.’

This saying can be compared to a person who refuses to obey the teachings of his/her parents. Such a person does not listern to his/her parents who tell him/her how to approach life. Eventually, parents can give give up leaving him/her to face the consequences of his/her disobedience.

The proverb teaches people to respect their parents so that they can live longer and be blessed in Heaven.

Proverbs 19:13.

420. UNENE NABHIZILE NTONGEJI O LUGENDO.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhushikanu bho ng’wa munhu. Ubhushikanu bhunubho bhuli bho gubhatongela abhanhu.

Ubhutongeji bhunubho bhudulile gubhiza bho gulekelwa na bhanhu abho bhali bhatongeji, nulu bhogushila gucha abhantongeji, usaga weyi uyo alintali, umuchalo jinijo. Hunagwene umunhu ng’wunuyo agayombaga giki, ‘unene nabhizile ntongeji o lugendo.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo aimanile chiza imilimo yakwe iyagubhatongela abhanhu bhakwe bhenabho.

Umunhu ng’wunuyo alintongeji o bhanhu uyo agabhatongelaga bhobhutogwa bhutale. Uweyi agabhalangaga abhanhu bhakwe inzila ja gubhatumamila bho bhutogwa abhichabho. Hunagwene umunhu ng’wunuyo agayombaga giki, ‘unene nabhizile ntongeji o lugendo.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gujimana inzila ja gubhatongela abhanhu bhabho bho bhutogwa bhutale, kugiki bhadule gwikala bho mholele, umuwikaji bhobho.

Matendo ya mitume 2: 14-22.

KISWAHILI: MIMI NIMEKUWA KIONGOZI WA SAFARI.

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye ukomavu wa mtu katika makuzi yake. Ukomavu huo ni wa kuongoza watu kuyafikia malengo fulani.

Uongozi huo waweza kuwa wa kurithi, au wa kutokana na kufa kwa viongozi wote, akabaki yeye peke yake, ambaye ni mkubwa katika kijiji hicho. Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘mimi nimekuwa kiongozi wa safari.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye anaelewa vizuri wajibu wake wa kuwaongoza wananchi wake. Mtu huyo ni kiongozi wa watu, ambaye huwaongoza watu kwa upendo mkubwa.

Yeye huwafundisha pia watu wake njia za kuwaongoza wenzao kwa upendo huo. Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘mimi nimekuwa kiongozi wa safari.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuzielewa njia za kuwaongoza watu wao kwa upendo mkubwa, ili waweze kuishi kwa amani, maishani mwao.

Matendo ya mitume 2: 14-22.

people-leader

ENGLISH: I HAVE BEEN A LEADER OF THE JOURNEY.

The source of the above saying comes from one’s ability to demonstrate his/her capacity to lead others. His/her capacity is gauged based on how he/she can lead others to attain their desired goals in life. This leadership position can be through inheritance (after the death of the former leader) or by appointment. Such a person, after succeeding to lead his/her people in the right direction, he/she can say ‘I have been a leader of the journey.’

This saying can be compared to a person who understands his/her responsibilities to his/her citizens; leading people to the right direction. Such a leader leads his/her people with love and humility. He/she also teaches others how lead in a manner that can make them be loved by others as well.

The proverb teaches people to understand the ways of leading their people with great love. This will help them to have peace and love all the time.

Acts 2: 14-22.

 

419. BHANABHANE NAMTONGE KUNTI KULUGULU NG’WITUMBI GUGAPYAGA MANG’OMBE.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kumahoya ga namhala na bhana bhakwe. Unamhala ng’wunuyo obhalomelaga abhana bhakwe higulya ya gubhatongela kulugulu, ukunti go gupandikila jikolo.

Unti gunuyo ilimbisila ya gwikala chiza na bhanhu. Uwikaji bhunubho bhuli bho gwilanga gutumama milimo na bhukamu bhatale. Hunagwene unamhala ng’wunuyo agayombaga giki, ‘bhana bhane namtonge kunti kulugulu ng’witumbi gugapyaga mang’ombe.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhabyaji abho bhagabhalanga bhana bhabho gwikala chiza na bhanhu, bho gutumama milimo na bhukamu bhutale.

Abhabyaji bhenabho, bhajidebhile inzila ja gujipandikila isabho, bho gutumama milimo ya bhuli lushugu. Hunagwene bhagabhawilaga abhana bhabho giki, ‘bhana bhane namtonge kunti kulugulu ng’witumbi gugapyaga mang’ombe.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhalekela abhanhu bhabho, ilange lya gutumama milimo bho bhukamu bhutale, kugiki bhadule gupandika sabho ja gubhambilija umuwikaji bhobho.

Yohane 13:1-11.

KISWAHILI: WANANGU TWENDENI KWENYE MTI MLIMANI NG’WITUMBI UZAAO NG’OMBE.

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye maongezi ya mzee na watoto wake. Mzee huyo alikuwa akiwasilimulia watoto wake hao juu ya kuwaongoza kwenye mti mlimani wa kupatia mali.

Mti huo ni fumbo la kuishi na watu vizuri. Maisha hayo ni ya kujifunza kufanya kazi kwa bidii kubwa. Ndiyo maana mzee huyo huwaambia watoto wake kwamba, ‘Wanangu twendeni kwenye mti mlimani uzaao ng’ombe.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa wazazi wale ambao huwafundisha watoto wao juu ya kuishi vizuri na watu. Maisha hayo ni kufanya kazi kwa bidii kubwa.

Wazazi hao wanazifahamu njia za kupatia mali kwa kufanya kazi za kila siku. Ndiyo maana wazazi hao huwaambia watoto wao kwamba, ‘wanangu twendeni kwenye mti mlimani uzaao ng’ombe.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwaachia watu wao malezi ya kufanya kazi kwa bidii kubwa, ili waweze kupata mali za kuweza kuwasaidia, maishani mwao.

Yohane 13:1-11.

massai-tanzania

 

ENGLISH: MY CHILDREN LET ME LEAD YOU TO THE TREE THAT BEARS CATTLE IN THE MOUNTAIN.

The source of the above saying comes from the conversation between an old man and his children. The old man tells his children to go with him to the tree located in the mountain where they can get cows. The mountain tree is believed to be bearing cows.

The saying can be compared to those parents who teach their children how to live well. They encourage their children to be hard workers so that they can have good life in future. As a way to lead them to future better life, parents could use the saying ‘my children, ‘let me lead you to the tree that bears cattle in the Mountain.’

The proverb teaches people about working hard. Parents have to guide their children to walk the path of success.

John 13: 1-11.

418. IHAHA UBHUJIKU BHOLYAGA GUDULU.

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile bhujiku ubho bhomalaga gulya gudulu. Ubhujiku bhunubho bhuli bho gupinihaja, kunguno ya gwigela mhayo uyo guli ntale, umuchalo jilebhe.

Umhayo gunuyo gugakumukaga noyi umuchalo ijo gwigelelaga, kunguno guli gugeni. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ihaha ubhujiku bholyaga gudulu.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu bha muchalo ijo jabhipaga, kunguno ya gwigela mhayo ntale, guti go gucha munhu uyo akumukile, umuchalo jinijo. Abhanhu bhenabho bhagapinihalaga kunguno ya kuchilwa nu munhu ng’wunuyo, uyo aliowiza ukubhananzengo bhiye. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayombaga giki, ‘ihaha ubhujiku bholyaga gudulu.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhitila ya wiza abhanhu na guilunguja halumo, umulikanza lya mayange.

Ufunuo 14:13.

KISWAHILI: SASA USIKU UMEKULA GUDULU (SASA USIKU NI MBAYA).

Chanzo cha methali hiyo chaangalia usiku ule uliokula gudulu. Maana yake huo ni usiku mbaya. Usiku huo ni wa kusikitisha kwa sababu ya kutokea kwa tukio ambalo ni kubwa kwenye kijiji fulani.

Tukio hilo laweza kuwa la kushangaza kwa sababu ni tukio geni katika maeneo hayo. Ndiyo maana watu husema kwamba ‘sasa usiku umekula gudulu.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale ambao kijiji chao kimepata msiba wa kufiwa na kiongozi aliyesifika sana. Tukio hilo ni kubwa katika kijiji hicho. Watu hao husikitika kwa sababu kiongozi huyo alikuwa anawaongaza watu kwa upendo. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, ‘sasa usiku umekula gudulu, maana yake usiku umekuwa mbaya.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwatendea mema watu wao, na kufarijiana pamoja wakati wa misiba, maishani mwao.

Ufunuo 14:13.

night one

night2

 

ENGLISH: NOW THE NIGHT HAS BEEN BAD.

The source of the above saying is the night that ruined the life of people in a certain village. In that night, a certain sad event happened. In commemorating that night, people can say ‘the night has been bad.’

The saying can be compared to villages that happened to experience some traumatic events such as losing some important figures (for example, well-known leaders) which can shock the entire village. Villagers can be saddened by the event and, in summarizing the night that their beloved leader passed on, they can use the saying that ‘the night was bad.’

The proverb teaches people to do good to their people. They need to comfort each other during disasters in order to have a happy life all the time.

Revelation 14:13.