Author: Sukuma legacy

269. LISO LIDALYAGA.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile nimo go liso. Unimo go liso guli gubhona ijo lilijishigila na gujileka gitumo jilili. Lidadulile gujilya, nulu gujigalucha kunzila yoseyose. Hunagwene abhanhu ulu bhalibhona ginhu bhagayombaga giki, ‘Liso lidalyaga.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagogohaga gwita ya wiza umuwikaji bhobho, kunguno ya gogoha miso ga bhanhu, giki bhagusekwa. Abhanhu bhenabho bhagalekaga nulu gubhalanga bhichabho ugwiita iyawiza yeniyo guti gunamya Mulungu, nulu gunpija munhu gwinga mumakoye, kunguno ya gogoha miso ga bhanhu. Ijinagubhakomeleja abhichab’o bhagabhawilaga giki, ‘liso lidalyaga’ kugiki bhadule gwita mihayo ya ng’hana bho nduhu gogoha miso ga bhanhu.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu guyitumama milimo ya ng’hana na ya wiza, bho nduhu gogoha miso ga bhanhu, kunguno iliso lidalyaga. Ubhutumami bhunubho bhugubhambilija abhanhu bhenabho ugubhumana ubhung’hana ubho bhudulile gujibheja chiza ikaya jabho.

(Mathayo 5:14 -16).

KISWAHILI: JICHO HUWA HALILI.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kazi ya jicho. Kazi ya jicho ni kuona kile ambacho linakifikia, na kukiacha kama kilivyo. Haliwezi kukila wala kukibadili kwa namna yoyote ile. Ndiyo maana watu wakiwa wanaangalia kitu fulani husema kwamba, ‘Jicho huwa halili.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale waachao kutenda mema kwa sababu ya kuogopa macho ya watu, kwamba watachekwa. Watu hao huacha kutenda mema yakiwemo yale ya kuwafundisha wenzao juu ya kumwabudu Mungu, na kuwasaidia watu wanaohitaji msaada wao, kwa sababu ya kuogopa macho ya watu. Ndiyo maana, wenzao huwaambia watu hao kwamba, ‘jicho huwa halili,’ ili waweze kutenda mema hayo bila kuogoga macho ya watu.

Methali hiyo hufundisha watu  kutenda mema katika jamii bila kuogopa macho ya watu, kwa sababu jicho halili. Utendaji huo wa mema utawasaidia wao katika kuufahamu ukweli uwezao kuwapatia maendeleo katika familia zao.

‘‘Ninyi ni nuru ya ulimwengu. Mji uliojengwa kilimani hauwezi kufichika. Wala watu hawawashi taa na kuifunika kwa bakuli. Badala yake, huiweka kwenye kinara chake, nayo hutoa mwanga kwa kila mtu aliyemo ndani ya ile nyumba. Vivyo hivyo, nuru yenu iangaze mbele ya watu, ili wapate kuona matendo yenu mema wamtukuze Baba yenu aliye mbinguni.

Mathayo 5:14-16.

 

 

 

portrait eyes

ENGLISH: THE EYE DOES NOT EAT.

The origin of this proverb is the function of an eye. The task of the eye is to see what it lands on, and to leave it as it is. It cannot eat or change it in any way. That is why when people are looking at something they say, ‘an eye does not eat.’

The proverb is used as an eye-opener to those who avoid doing good deeds because of the fear of the eyes of other people, that they will be ridiculed. Such people avoid doing good deeds, including teaching others about worshiping God and helping those in need because of the fear of other people. That is why, their peers tell them, ‘The eye does not eat’ so that they can do good deeds without fear of people’s eyes.

The proverb teaches people to do good deeds in the community without fear of other people’s eyes because the eye does not eat. Doing good deeds will help them realize the truth that can improve their family welfare and prosperity.

“’You are the light of the world. A city built on a hill cannot be hidden. Nor do people light a lamp and cover it with a bowl. Instead, they put it on its Hill and it gives light to everyone in the house. Let your light so shine before men, that they may see your good works, and glorify your Father which is in heaven.

(Matthew 5:14 -16).

268. KUMALYA MIZA NDALO MBI.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile nzengo, nulu chalo, ijojigaponaga jiliwa, aliyo ichalo jinijo jilinabhanishi. Ichalo jinijo jigabishaga majiliwa mingi guti mandege, bhusiga, manumbu, ng’halanga na gangi mingi. Aliyo lulu, ichalo jinijo jidadilaga gusangwa na bhanishi, bhuli makanza. Abhananzengo bhagadumaga ugulala chiza kunguno ya gub’iza na wibhakizu bho gusangwa na bhanishi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘kumalya miza ndalo mbi.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitaga bhukengeji bho nzengo, nulu chalo, ijo alihaya gusamila haho adiniyangula gwita chene. Umunhu ng’wunuyo agitaga bhukengeji bhunubho kubhuli ginhu ijo alihaya gujita, kugiki abhone iji jilinasolobho ya gulang’hana bhupanga bhokwe, na bho bhanhu bhakwe, haho adiniyangula gwita jose jose.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu gwita bhukengeji bhutale, haho bhadiniyangula gwita ginhu, guti: gusamila hanhu, nulu kutumama nimo gulebhe. Ubhukengeji bhunubho bhugubhambilija abhanhu bhenabho ijinaguyisolanyha imihayo iyo ilina solobho ukubhanhu, na guyileka iyo idina solobho umuwikaji bhobho.

(Marko 14: 23-27; Mathayo 26: 26-31).

KISWAHILI: KWENYE MLO MZURI MALAZI MABAYA.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kijiji kinapata mavuno mengi ya vyakula, lakini kina maadui. Kijiji hicho hupata vyakula vingi sana na vya aina mbalimbali kama vile: mahindi, mtama, viazi, karanga na vingine vingi.

Hata hivyo, kijiji hicho hakikawii kuvamiwa na maadui kila wakati. Wanakijiji wake hulala kwa wasiwasi, kwa sababu ya kuogopa kuvamia na maadui hao. Ndiyo maana watu husema, ‘Kwenye mlo mzuri malazi mabaya.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule afanyaye utafiti wa kijiji atakacho kuhamia, kabla ya kuhamia, au kitu atakacho kukifanya kabla hajakitekeleza. Mtu huyo hufanya utafiti huo kuhusu kila kitu atakacho kukifanya, ili aweze kuona kama kina usalama kwake, na kwa watu wake, kabla ya kutekeleza jambo hilo.

Methali hiyo hufundisha watu  kufanya utafiti wa kina kabla ya kuamua kutekeleza jambo fulani, kama vile kuhama, au kufanya kazi fulani. Utafiti huo utawasaidia watu katika kuyachagua yale yenye faida kwa uhai wa mwanadamu na kuyaacha yale yahatarishayo maisha yao.

(Marko 14: 23-27; Mathayo 26: 26-31).

greengrocer-

ENGLISH: THERE IS GOOD MEAL, BUT BAD SLEEP.

The origin of this proverb is a village that boasts of lots of foods, but has many enemies. The village produces abundant food produce of various types such as maize, sorghum, potatoes, peanuts and many others.

However, the village is always invaded by enemies. Therefore, its villagers always sleep in anxiety, for fear of being attacked by enemies. That is why people say, ‘There is good meal but bad sleep.’

The proverb is used to encourage people to adopt an attitude of a person who does research on a village he/she intends to relocate to before implementing the relocation. A person with such an attitude conducts thorough research on almost everything he/she intends to do so that he/she ascertains its safety to him/her and to his/her people, before doing it.

The proverb teaches people to do thorough research before deciding on doing something, such as relocating, or doing some work. The study will assist people to choose what is most beneficial for human life and forego what endanger their lives.

(Mark 14: 23-27; Matthew 26: 26-31).

267. GULYA NYAGOSO.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile kalile ka ngoso. Ingoso ulu ililya ginhu igalyaga ukunu yufulilija, kugiki idizubadijiwa, na idizujimala wangu ijiliwa jinijo. Ijinagongeja, igalyaga giko kunguno ya gwinenela kugiki ilize ilye na hangi. Hunagwene abhanhu bhagiwilaga, ‘gulya nyagoso.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho b’agajitumamilaga chiza isabho jab’o. Abhanhu bhenabho bhagajitumamilaga isab’o jinijo bho gumana bhukeja, kugiki jilabhambilije hangi hashiku ijahabhutongi. Bhagab’alangaga na bhichab’o ugujitumamila chiza isabho jabho jinijo. Gashinaga lulu, ilichiza ugwilanga ‘gulya nyagoso’ kugiki isabho jinijo jidule gubhambilija bhanhu bhingi ahashigu ijahabhutongi.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu gujitumamila chiza isabho jabho, bho gulya bhinenela, kugiki jidule gubhambilija hangi ahashigu ijahabhutongi. Akatumamile kenako kagubhambilija bhanhu bhingi ijinagwikala na sabho jabho bho makanza malihu.

(Mathayo 6:19-21; Luka 12:32 – 34)

KISWAHILI: KULA KIPANYA.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia ulaji wa panya. Panya akiwa anakula kitu, hula huku akipulizia ili asigundulike na asikimalize mapema chakula hicho. Zaidi ya hayo, panya hula kwa kubana matumizi ili kujiwekea akiba kwa ajili ya siku za mbeleni. Ndiyo maana watu huambiana, ‘kula kipanya.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale watumiao vizuri mali zao. Watu hao huzitumia mali zao hizo kwa kujiwekea akiba itakayowasaidia baadaye. Wao huwafundisha pia wengine namna ya kuzitumia vizuri mali zao, ili ziweze kuwasaidia wakati ujao. Kumbe basi, ni vizuri kujifunza ‘kula kipanya,’ ili kujiwekea akiba ya kuweza kuwasaidia watu wengi zaidi siku za usoni.

Methali hiyo hufundisha watu kutumia vizuri mali zao kwa kujiwekea akiba ili mali hizo ziweze kuwasaidia baadaye. Uelewa huo utawasaidia watu wengi kujiwekea akiba ya mali watakayoitumia kwa muda mrefu.

(Mathayo 6:19-21; Luka 12:32 – 34).

rats food

ENGLISH: EATING LIKE RATS.

The origin of this proverb is how a rat eats. When a rate is eating something, it eats while breathing slowly to avoid detection and ealier depletion of the meal. In addition, rates eat wisely to save for future use. That’s why people encourage each other to ‘eat like rats.’

The proverb is used in comparing those who make good use of their resources to rats. Such people use their assets wisely to save for their future. They also teach others how to use their resources wisely, so that they can help them in the future. So then, it’s good to learn ‘eating like rats,’ for saving food to help more people in the future.

The proverb teaches people how to use their resources wisely so that they can help them in the future. Such an understanding will help many people save assets that they will use for a long-term.

(Matthew 6: 19-21; Luke 12:32 – 34).

266. GULYA GUDIGEMAGWA

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhuli bho jiliwa ijo munhu ozugilagwa. Ulu unzugi alinzugila jiliwa munhu, itichiza ugungema inda yakwe bho guzuga jiliwa jigehu duhu. Ib’elelile unzungile umunhu ng’wunuyo jiliwa ija gulya mpaga wiguta, kunguno ‘gulya gudigemagwa.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhazugilaga jiliwa jigehu abhanhu b’akwe bhaduma ugwiguta. Agabhalekaga b’atub’ile abhanhu bhahakaya yiniyo, kunguno ya gubhagema nda jab’o. Agabhizaga guti alibhagema abhanhu bhenabho abhone ulugiki bhagudula ugwiguta. Umunhu ng’wunuyo adadeb’ile igiki ugulya gudigemagwa. Hunagwene, abhanhu bhenabho bhagang’wilaga giki, ‘gulya gudigemagwa.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu kudebha kubhalang’hana bhanhu bhangi bho gubhitila ya ng’hana umuwikaji bhobho. Ubhudeb’i bhunubho bhugub’inha abhanhu bhab’o nguzu ja guitumama imilimo yabho bho bhukamu bhutale, ubho bhudulile gujibheja chiza ikaya jabho.

(Yohane 6:4 – 13).

KISWAHILI: KULA HAKUJARIBIWI.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia ulaji wa chakula wa mtu fulani. Mpishi akimpikia chakula mtu kwa kumjaribu tumbo lake, mtu huyo hatashiba. Kumbe siyo vizuri kujaribu tumbo la mtu kwa kupika chakula kichache tu. Yafaa kumpikia chakula cha kumwezesha kula mpaka kutosheka, kwa sababu ‘kula hakujaribiwi.’

Methali hii hulinganishwa kwa mtu yule awapatiaye watu wake mahitaji kidogo, yafananishwayo na chakula kidogo, kisichoweza kuwashibisha watu wake. Mtu huyo huwaacha watu wake wakiwa bado wanahitaji, kwa sababu ya chakula hicho kuwa kichache au mahitaji hayo kutoweza kuwatosha watu hao. Mtu huyo, huwa kama anawajaribu watu hao ili aone kama watashiba, kwa sababu yeye haelewi kwamba kula hakujaribiwi. Ndiyo maana watu hao humwambia kwamba, ‘kula hakujaribiwi.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kufahamu kuwatunza watu wao kwa kuwatendela haki maishani mwao. Uelewa huo utawawezesha watu wao kupata haki zao na kuongeza nguvu na bidii ya kutekeleza majukumu yao ya kila siku.

(Yohane 6:4 – 13).

 

child eating food

ENGLISH: EATING IS NOT FOR TRIAL.

The origin of this proverb is someone’s food intake. If a cook cooks food for someone by trying his stomach, that person will never be satisfied. Thus, it is not good to try someone’s stomach by cooking little food. It is best to prepare a meal that will allow him/her to eat until he/she is satisfied, because ‘eating is not for trial.’

The proverb is used comparatively to remind and individual who provides inadiquate needs for his/her people, like little food that cannot satisfy them. Such an individual leaves his/her people wanting, because of the food being too little or because of the needs being unsatisfied. The individual seems like he/she had intended to try his/her people to see if they would be satisfied, because he/she does not understand that ‘eating is not for trial.’ That is why these people tell him/her, ‘Eating is not for trial.’

The proverb teaches people to develop understanding of how to take good care of their people by doing justice to their lives. Such an understanding will enable their people to have access to their rights and be motivated to put more efforts and zeal in carrying out their daily duties.

(John 6: 4-13)

265. B’ALANG’HUNG’HULA BHANHU KAGANDA.

Imbuki ya kahayile kenako ifumilile kuli ningi o Jisuguma uyo witanagwa Samike. Uningi ng’wunuyo wimbaga mimbo ukinu wikimilija giki uweyi alinyehu noyi. Nulu agigela munhu wa gung’wib’onela abhanhu abhingi bhaduntogwa. Ukwene huguhaya giki, ‘b’alang’ung’ula bhanhu kaganda.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga chiza na bhanhu bha muchalo jakwe. Agabhambilija abho bhali mumakoye ijinaguginja wangu amakaye genayo, kugiki nabho bhapandike bhuyegi. Umunhu ng’wunuyo agab’izaga azunije nulu guminyika kunguno ya gwita mihayo ya wiza ukubhiye. Alina bhutogwa kubhanhu ubhogub’enhela bhuyegi abho alikala nabho. Ulu wigela munhu ogung’wib’onelwa umunhu ng’wunuyo, ‘b’alang’ung’ula bhanhu kaganda.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu gwikala na bhutogwa kubhanhu ubhogudula gubhalunguja abho bhali mumakoye. Ubhutogwa bhunhubho bhugulanga bhichab’o gwikala bho mholele umuchalo jabho.

(Luka 23:48- 49; Luka 24: 20-21).

KISWAHILI: WATANUNG’UNIKA WATU KWA MAKUNDI.

Chanzo cha msemo huo chatokea kwa manju wa Kisukuma aliyeitwa Samike. Manju huyo alikuwa akiimba nyimbo kwa kujisifia upole aliokuwa nao uliomwezesha kuishi vizuri na watu. Hata akitokea mtu wa kumuonea, watu wengi hawatafurahia kitendo hicho na hawatampenda. Ndiyo kusema kwamba, ‘watanung’unika watu kwa makundi.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule aishiye vizuri na watu walioko kwenye kijiji chake. Huwa akiwasaidia wenye matatizo mbalimbali maishani mwao ili waweze kuyatatua mapema na kuanza kufurahi tena.

Mtu huyo hukubali hata kuumia kwa ajili ya kutenda mema kwa faida ya wenzake. Hufanya hivyo kwa sababu ya upendo alio nao kwa wenzake. Upendo huo humpatia furaha ya kuwasaidia watu wake kwa upole. Kwa hiyo basi, mtu huyo akionewa na watu wenye nia mbaya, ‘watanung’unika watu kwa makundi’.

Msemo huo hufundisha watu kuishi kwa upendo na watu ili kuweza kuwasaidia na kuwafariji wale wenye shida mbalimbali. Upendo huo utawafundisha wenzao umuhimu wa kuishi kwa amani kwenye kijiji chao.

(Luka 23:48- 49; Luka 24: 20-21).

 

 

african-dancers-

ENGLISH: PEOPLE WILL COMPLAIN IN GROUPS.

The origin of this saying is a Sukuma maestro named Samike. The man used to sing boasting of his gentleness, which enabled him to live well with other people. Even if a bully happens to molest him, most people will not like it and him. Yes, ‘People will complain in a groups.’

The saying is used in comparison to refer to any person who lives well with other people in his village. He helps those who are in various troubles in life so that they can easily resolve them and start enjoying life again.

Such a person even accepts to suffer in order to do good deeds that benefit of his fellows. He does so out of love for his fellows. That love gives him the joy of helping his people in good faith. So, if that person is bullied by any ill-minded people, ‘people will complain in groups’.

The saying teaches people about living in love with other people so that they can help and comfort those in various troubles. That love will teach their peers about the importance of living in peace in their village.

(Luke 23: 48-49; Luke 24: 20-21).