Sukuma

223. ‘NAPYA’ ‘FWAGA’ NAFWE B’USIGA’ ‘MILAGA’ NAMILE NAPYE’ ‘NAHYA’ SWAGA’ NASWE B’USIGA’ ‘MILAGA’ NAMILE NAHYE’

Imbuki ya Lusumo lunulo ilolile bhukoyakoyi bho munhu uyo agang’wa nhomba nsebhu ahikanza lya nzala. Ilikanza linilo nimi umo agaibhunda mhomba yiniyo iyo yalinsebhu, wisanga alihanzila maka ya gumila apye nulu guswa bhusiga.

Kunguno ilikanza linilo lyalilyanzala ni shigu jinijo ubhusiga bholi bhugehu noyi. Unimi ng’wunuyo agogoha uyiswa imhomba yiniyo iyo yali ya bhusiga. Hangi agogoha uguimila giki agupya. Nose aganoga uimila upya ililangu lyakwe, kitumo bhagandikila abha Pd. Donald Syberts  MM., na Pd. Joseph Healey, MM., umujibho jabho ijo jigitanagwa, ‘Kueneza Injili kwa Methali,’ uk. 9.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitaga miito gabhubhi, nulu amito ayo galemejiwa, guti gushiya na mkima o ng’wa munhu, na mito gangi ayo gikolile na linilo. Umunhu ng’wunuyo agadumaga ugwiyangula agaleke amiito genayo, nose agagiita na guding’wa.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwita mito gabhubhi umuchalo, kunguno amito genayo gali maluho ukubhoyi. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhiyangule gulondela njila imo, iya bhutungilija umuchalo, kugiki bhajibheje chiza, ikaya jabho, nu wikaji bhobho.

Methali 6:27 – 29.

Mathayo 5:27 – 28.

Waroma 7:15, 24.

KISWAHILI: ‘NAUNGUA’ ‘TEMA’ ‘NITEME MTAMA’ ‘MEZA’ ‘NIMEZA NIUNGUE’

Chanzo cha Methali hiyo huangalia mahangaiko ya mtu aliyemeza uji wa moto wakati ya njaa. Wakati huo mkulima mmoja alipokunywa uji huo wa moto alijikuta yuko njia panda kati ya kumeza na kutema. Kwa sababu ya kipindi hicho kuwa cha njaa, siku hizo mtama ulikuwa haba sana. Mkulima huyo aliogopa kuutema ule uji wa mtama. Pia aliogopa kuungua akiumeza. Mwishowe akaumeza na kuungua koo lake, wasema, Pd. Donald Syberts  MM., na Pd. Joseph Healey, MM., kwenye kitabu chao kiitwacho, ‘Kueneza Injili kwa Methali, uk. 9.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu atendaye maovu au matendo yaliyokatazwa kama vile kuzini na mke wa mtu, na matendo mengine yafananayo na hilo. Mtu huyo hushindwa kuamua kuacha kitendo hicho, mwishowe huamua kukitenda na kukamatwa.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kutenda matendo maovu katika jamii, kwa sababu matendo hayo ni maumivu kwao. Yafaa watu hao waamue kufuata njia moja ya kutenda mema katika jamii, kwa ajili ya kujiletea maendeleo katika maisha yao na familia zao.

Methali 6:27 – 29.

Mathayo 5:27 – 28.

Waroma 7:15, 24.

after-millet

drunk1

ENGLISH: ‘I AM BURNING UP’ ‘SPIT OUT’ ‘SHALL I SPIT OUT MILLET?’ ‘SWALLOW’ ‘SO I BURN?’

The overhead proverb looks at the dilemma of a person who swallowed hot millet porridge during a famine. There were two difficult choices for the victim to make: Either to swallow the meal and get scalded or to spit it out and starve. And because of the famine, millet was very scarce. Thus, the victim found it difficult to spit the porridge. But he was also afraid of burning, if he swallowed it. Eventually, he bruised and burned his throat, say, Fr. Donald Syberstz, MM., and Fr. Joseph Healey, MM., in their book, ‘Spreading the Gospel in Proverbs.’ p.9.

Such proverb is compared to a person who commits acts of immorality such as adultery. The fellow finds it hard to make a decisive choice, so he/she ends up committing the vice and getting punished for it.

The proverb teaches people to avoid doing evil things in society, because such things attract dire consequences. They cause pain. It is advisable, therefore, that people follow the righteous route, to ensure better lives and better families.

Proverbs 6:27 – 29.

Matthew 5:27 – 28.

Romans 7:15, 24.

222. BHANA BHA NGOKO BHADAKULILAGA HAMO

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile b’ana b’a myaji umo, guti ili ngoko iyo ilina b’ana abho b’alekanile akakulile kabho kunguno abhangi bhagabhizaga bhalihu, abhangi bhaguhi. Kuyiniyo lulu, abhana abho b’abhyalilwe na myaji umo, b’adalenganilaga umukakulile kabho, kunguno abhangi b’agab’izaga b’alihu, abhangi bhaguhi. Gashinaga guligonghana igiki, abhana b’a ngoko b’adakulilaga hamo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagikalaga kihamo na bhichab’o. Abhanhu bhenab’o b’adabhizaga ni bhengwe ukubhichabho, kunguno bhamanile igiki abhana bha myaji umo bhadalenganilaga.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya guleka gub’adalaha abhichab’o abho bhagikalaga nabho.  Gashinaga yigelelilwe gwikala kihamo na bhanhu bho mholele, kunguno bhuli ng’wene aliheke. Akikalile kenako, kagubhambilija muigutumama na bhuyegi imilimo yabho iyo idulile gubhenhela matwajo gagujibheja chiza ikaya jabho.

Warumi 12:6-8.

1 Kor 12:4-11.

KISWAHILI: VIFARANGA VYA KUKU HAVIKULII PAMOJA

Chanzo cha methali hiyo huangalia watoto wa mzazi mmoja kama vile kuku alivyo na vifaranga ambavyo hukuwa tofauti kila kimoja kwa vile vingine huwa vilefu na vingine huwa vifupi. Kwa hiyo basi, watoto ambao ni wa mzazi mmoja huwa hawalingani katika kukua kwao, kwa sababu wengine huwa walefu na wengine ni wafupi. Kumbe ni kweli kwamba, vifaranga vya kuku havikulii pamoja.chicks

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu ambao huwa pamoja na wenzao, kwa maana ya kupenda kuishi katika umoja na wenzao maishani mwao. Watu hao huwa hawana dharau kwa wenzao, kwa sababu wao  hufahamu kwamba watoto wa mzazi mmoja hawafanani.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kuwadharau wenzao waishio nao maishani mwao. Kumbe yafaa kuishi kwa umoja na watu katika hali ya amani, kwa sababu kila mmoja yuko tofauti na mwenzake. Namna hiyo ya kuishi itawasaidia watu hao katika kuzitekeleza kwa furaha kazi zao zile ziwezazo kuwaletea maendeleo ya kuzijenga vizuri familia zao.

Warumi 12:6-8.

1 Kor 12:4-11.

chicken2

ENGLISH: A HEN’S CHICKS DO NOT GROW UP THE SAME WAY

The above proverb focuses on a scenario whereby a person’s offspring, just like a hen’s chicks, present differences in their growth progression. This is attributed to the fact that whereas some would be tall, others would be short. Hence, as the adage goes, ‘a hen’s chicks do not grow up the same way.’

The proverb is likened to people who get along well with each other, with a harmonious intent in their lives. Such people tend to be less hostile to their peers, because they realize that not all the children that belong to any given parent are the same.

The proverb teaches people to shun discrimination against others in life. It emphasizes the need for a peaceful and harmonious co-existence among the people irrespective of their diversity. This spirit will help them carry out their responsibilities joyfully, which in turn leads to development in their families.

Romans 12: 6-8.

1 Corinthians 12: 4-11.

221. ENHAGA NAGUB’IKILE UMO NGOSO JIDASHIKAGA

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhulanghani bho ginhu ija solobho umulamu bho bhanhu. Lugatumilagwa na bhanigini ulu nhigini nheb’e aligusija jiliwa, nulu alijileka sagara.

Ulu ung’wiye umhona alita chene agung’wila giki, ‘enhaga nagub’ikile umo ngoso jidashigaga.’ Ulung’winha wilya, gitumo bhandikila abha Pd. Don Syberts MM na Pd. Joseph Healey MM, umujitabho jabho ijo jigitanagwa ‘Kueneza Injili kwa Methali.’ Uk. 15.

Ugokabhili, ulusumo lunulo lugatumamililagwa na bhabhyaji, abho alihaya gubhalanghanija abhana b’ab’o sabho, nulu jiliwa, kugiki jidule gubhambilija ahashigu ijahabhutongi.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhamanile ugulanghana chiza ijikolo jabho, ni jabhichacho, umuwikaji bhobho, kugiki jikije ugujimila, nulu jikije ugubhipa. Abhanhu bhenabho bhagabhalangaga abhichabho ugujilanghana iginhu ni sabho jabho ijo jilikihamo na jiliwa na jizwalo.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya solobho ya sabho, nulu jiliwa, kugiki bhadule ugujilanghana iginhu jinijo jikije ugubhipa sagara. Abhanhu bhenabho bhagabhutumilaga ubhumani bho solobho yiniyo umu gujilanghana ijikolo jabho, kugiki jidule ugubhenbhela maendeleo umuwikaji bhobho.

Methali 22:6.

Kumbukumbu 6:4-7.

Mathayo 6:19-21.

Luka 12:15-21.

KISWAHILI: LETA NIKUWEKEE MULE AMBAMO PANYA HAWAFIKI

Chanzo cha methali hiyo huangalia utunzaji wa vitu mhimu maishani. Hutumika kati ya watoto, ikiwa mtoto fulani anachezea chakula au hukiacha chakula hicho hovyo. Mwenzake akimwona anafanya hivyo humwambia, ‘leta mikuwekee mle ambamo panya hawafiki.’ Akimpa anakila, kama walivyoandika Pd. Don Syberts MM na Pd. Joseph Healey MM, katika kitabu chao kiitwacho ‘Kueneza Injili kwa Methali.’ Uk. 15.

Pili, methali hiyo hutumika kwa wazazi watakao kuwatunzaia watoto wao mali au chakula ili kiweze kuwasaidia baadaye.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wafahamuo kuvitunza vizuri vitu vyao na vya wenzao maishani mwao, ili visipotee au visiharibike. Watu hao huwafundisha pia wenzao namna ya kuvitunza vitu au kuzitunza mali zao kama vile chakula na mavazi.

Methali hiyo huwafundisha watu juu ya umuhimu wa mali au chakula ili waweze kuvitunza visije vikaharibika hovyo. Watu hao huutumia uelewa wa umuhimu huo katika kuvitunza vitu vyao ili viweze kuwaletea maendeleo maishani mwao.

Methali 22:6.

Kumbukumbu 6:4-7.

Mathayo 6:19-21.

Luka 12:15-21.

rat-

ENGLISH: BRING IT I KEEP FOR YOU WHERE THE RATS DON’T REACH

The overhead proverb focuses on the care of important things in life. It applies to children in situations whenever one is seen to be joking with something valuable like food or any other important materials. When a partner beholds such careless behavior by the counterpart, he/she tells the offender, ‘Bring it I keep for you where the rats don’t reach.’  Fr. Donald Sybertz MM and Fr. Joseph Healey MM, in their book entitled ‘Spreading the Gospel in Proverbs.’ p. 15, wrote.

Secondly, the proverb applies to parents who are keen on taking care of their wealth or possessions in order to benefit their children in future.

The proverb is compared to people who understand how to take good care of their own possessions as well as other people’s, so that they (possessions) are neither destroyed nor lost. Through this, people are also enlightened on how to take care of things, or to keep their property such as food and clothing.

Such proverb teaches people about the importance of assets or food, so that they can keep these valuables from damage or wastage. As such, the people develop a sense of care for their belongings, which in turn impacts their lives positively.

Proverbs 22: 6.

Deuteronomy 6: 4-7.

Matthew 6: 19-21.

Luke 12: 15-21.

220. JIKOME JIGAKOMELAGA MIHAYO

Imbuki ya lusumo lunulo yingile kuligasho lya gulenganija mihayo ya bhanhu abho bhidumaga. Ulu gwigela mhayo nheb’e ab’andugu b’agwib’ilinga nagugub’ugilija chiza mpaga gushiga b’agumane umhayo gunuyo.

Ijigasho jinijo jigakengelaga bho witegeleja b’utale ubho bhudulile gugulenganija chiza umhayo gunuyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ijikome jigamelaga mihayo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalinab’utogwa bho gub’ambilija abhichab’o abho bhidumile. Abhanhu bhenabho bhagitaga jigasho ijagudula guikengela chiza imihayo iyobhidumilile abhanhu bhenabho mpaga gushiga hikanza lyagub’ayangula. B’agab’ugilijaga kugiki b’adule ugundeb’a unhubhi na gunhugula adizushokela ugunkenya ung’wiye.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutogwa bhogwita jigasho ja gudula gubhayangula abhanhu abho bhidumaga. Ijigasho jinijjo, jigabhambilijaga ugwita bhukengeji ubhogudula guyimala chiza imihayo iyo bhidumila abhichibho bhenabho. Ijigasho jinijo jigenhaga wikaji bho mholele, kunguno ijikome jigakomelaga mihayo.

1 Kor 6:1-4.

KISWAHILI: KIKAO HUTATUA MATATIZO

Chanzo cha methali hiyo chaanzia kwenye kikao cha kuwapatanisha watu waliokosana. Likitokea neno au tatizo fulani, wanandugu hukusanyika kwa ajili ya kulichunguza vizuri neno hilo mpaka walipatie ufumbuzi.

Kikao hicho hufanya utafiti kwa umakini mkubwa uwezao kulitapatia ufumbuzi tatizo hilo. Ndiyo maana watu husema kwamba, kikao hutatua matatizo ya watu.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wenye upendo wa kuwasaidia wenzao waliokosana. Watu hao hufanya kikao kiwezacho kufanya utafiti mzuri juu ya ukweli wa maneno ya wale waliokosania ili waweze kuwaamua bila upendeleo wowote. Wanakikao hao huulizia kwa makini ili waweze kumfahamu yule aliyemkosea mwenzake na muonya itakiwavyo, asije akarudia kosa lile.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwawezesha kuitisha kikao cha kuweza kuwapatanisha watu waliokosana. Kikao hicho huwasaidia watu katika kufanya utafiti wa kuwawezesha kulifahamu tatizo kwa undani juu ya kile walichokosania wenzao hao. Kikao hicho huleta maisha ya amani kwa watu waliokosana kwa sababu ya kulifanyia utafiti wa kuweza kulitatua tatizo hilo.

1 Kor 6:1-4.

people-croud

ENGLISH: A MEETING RESOLVES PROBLEMS

The above proverb looks at a situation whereby people get to have their differences resolved through dialogue. This means that, ideally, whenever a problem arises, kinsmen gather to deliberate on it for possible solutions.

The sitting conducts due diligence with great care, ensuring that the best solution is arrived at. This is the reason why it is said that ‘a meeting resolves problems.’

The proverb is compared to people who possess the compassion to help others overcome their differences. They undertake thorough investigation to get to the bottom of the conflict, and then give an impartial judgment. Through careful probing, the meeting identifies the offender and warns him/her accordingly, lest he/she should repeat the mistake.

The proverb teaches about the greatness of sparing time to organize sessions to help resolve people’s differences. Such sessions allow for sufficient fact-finding in order to better understand the source of conflict between the victims. As a result of all the effort in getting to the root of the misunderstanding, a peaceful co-existence among the people is assured.

1 Cor 6: 1-4.

 

219. GULIKINDA LYUBHA MU NHINGO

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile Lyubha ilo munhu alilitila ya bhub’i. ILyub’a lilimi, myaji, nulu Mulungu. Umyaji ukubhanha bhakwe agiyegelaga na Mulungu. Ugulikinda Lyub’a munhingo ijilanijije na guntula, nulu gunduka umyaji. Ilinilo liliibhengwe itale ilo lidulile gung’wenhela izumo umunhu uyo witaga chiniko.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalinibhengwe ukubhabhyaji bhab’o. Abhanhu bhenabho bhagab’itilaga ya bhub’i abhabhyaji bhabho. Iyab’ub’i yiniyo yilikihamo na kubhaduka, nulu gubhatula abhab’abhyaji bhab’o bhenabho. Abhanhu bhenabho bhagalikindaga iLyub’a munhingo.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhakuja chiza abhabhyaji bhabho. Ilikujo linilo lijilanijije na kubhalanghala bho gwikala mubhuyegi nabho. Mukikalile kenako bhagudula gupandika mbango ja gwikala bho mholele umuwikaji bhobho ubhomusi munumu.

Kumbukumbu la Torati 27:16.

Kutoka 20:12.

Marko 7:10.

Waefeso 6:2-3.

KISWAHILI: KULICHOMA JUA SHINGONI

Chanzo cha methali hiyo huangalia Jua ambalo mtu analifanyia matendo maovu. Jua humaanisha pia mzazi, au Mungu. Mzazi kwa watoto wake hukaribiana na Mungu. Kulichoma Jua shingoni huendana na kumtukana au kumpiga mzazi. Kitendo hicho ni cha dharau kubwa ambacho chaweza kumletea laana mtu aliyekifanya.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu walio na dharau kwa wazazi wao. Watu hao huwafanyia matendo maovu wazazi wao hao. Matendo hayo maovu ni pamoja na kuwafokea au kuwapiga wazazi wao. Watu hao hulichoma Jua shingoni.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwaheshimu vizuri wazazi wao. Heshima hiyo huendana na kuwatunza kwa kukaa nao kwa furaha. Maisha hayo huwawezesha watu kupata baraka za kuishi na watu kwa amani duniani.

Kumbukumbu la Torati 27:16.

Kutoka 20:12.

Marko 7:10.

Waefeso 6:2-3.

person-sun

ENGLISH: TO PIERCE THE SUN ON THE NECK

The overhead proverb takes into account the integral station of the sun in people’s life. Essentially, the sun is the source of human life, but it is often times abused by people, as stated by the words of the proverb: ‘To pierce the sun on the neck.’ Being a very critical entity as it is, the sun may symbolize a parent, or even God. To his/her children, a parent is next to God. Therefore, piercing the sun on the neck is akin to insulting or assaulting a parent. Such an act is a gross in magnitude, and it can attract a curse to the offender.

The proverb is compared to people who despise their parents through undesirable acts like assault or general mistreatment. Such people ‘pierce the sun’s neck’.

Such proverb teaches people to respect their parents. But this respect should be coupled with taking care of the parents, for instance, by living with them happily. Such a gesture of kindness enables people to receive blessings for a peaceful life on earth.

Deuteronomy 27:16.

Exodus 20:12.

Mark 7:10

Ephesians 6: 2-3.