Sukuma

228. NGELELO IDAKILANYIAGWA

Imbuki ya kahayile kenako ilolile nhalikilo ya b’ulamu bho ng’wa munhu. Ubhulamu bho ng’wa munhu umusi munumu, bhuli na nhalikilo yaho, mumo agasab’ila, nulu mumo agayegela. Ulu yushiga ingelelo yakwe idakilanyiagwa, mumo agitila umunhu ng’wunuyo, nulu mumo bhagitila abhalang’hani bhakwe.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagiganikaga giki, bhadulile ugubhongeja ubhulamu bhobho ubho musi munumu, bho bhudula bhobho. Abhoyi bhagiganikaga giki, isabho ijobhalinajo jidulile guilemeja ingelelo yabho, nulu ubhutale bhobho, bhudulile guilemeja ingelelo yiniyo. Abhanhu bhenabho bhagiganikaga giko, kunguno bhadamanile igiki ingelelo idakilanyiyagwa.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gumana igiki, bhuli munhu alinayo ingelelo yakwe, iyagwikala umusi munumu. Kuyiniyo lulu, yigelelilwe bhuling’wene ang’wisanye unsumbi okwe uyo ong’wenha ukuwelelo, gukila umo ajisanijije isabho jakwe. Umukikalile kenako umunhu ng’wunuyo agudula ugujitumamila chiza isabho jakwe, haho ingelelo yakwe itali ugushiga, kunguno ingelelo yiniyo, idakilanyiagwa. Kuyiniyo lulu, ulu munhu jushila ishigu jakwe, mumho jashilaga duhu, adadulile ugujongeja, nulu ugubhongeja ubhulamu bhokwe ubho musi munumu.

Waebrania 9:26-27.

Mathayo 6:27.

KISWAHILI: MWISHO HAUVUKWI

Chanzo cha msemo huo huangalia mwisho wa maisha ya mtu. Maisha ya mtu hapa duniani, yana mwisho wake, hata kama akitajirika namna gani au akifurahi namna gani. Ukifika mwisho wake huo, hauvukwi, hata akifanya nini mwanadamu huyo, au hata wafanyeje wale wamtunzao.

Msemo huo hulinganishwa  kwa watu wafikirio kwamba, waweza kuuongeza uhai wao, hapa duniani, kwa uwezo wao. Wao hudhani kuwa, mali zao zaweza kuuzuia mwisho huo, au ukubwa wao, waweza kuuzuia mwisho wao huo ukifika. Watu hao hufikiria hivyo, kwa sababu hawafahamu kwamba, mwisho huo hauvukwi.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuelewa kwamba, kila mwanadamu ana mwisho wake wa kuishi hapa duniani. Kwa hiyo basi, yafaa kila mmoja amtegemee Muumba wake aliyemleta hapa duniani, kuliko azitegemeavyo mali zake.

Kupitia maisha hayo, watu hao wataweza kuzitumia vizuri mali zao, kabla haujaufika mwisho wao wa kuishi hapa duniani, kwa sababu mwisho huo hauvukwi. Kwa hiyo basi, mtu zikiisha siku zake za kuishi hapa duniani, ndiyo zimeisha tu, hawezi kuziongeza tena, wala kuuongeza uhai wake.

Waebrania 9:26-27.

Mathayo 6:27.

adult-

ENGLISH: THE END CANNOT BE SKIPPED

The overhead saying examines the life of a human being in relation to his/her lifespan. A person’s life on earth has an end, no matter how rich or happy he/she may be. When its end comes, the person cannot leap beyond that point, no matter what he/she or anyone else does.

The saying is comparable to a case where people think that they can lengthen or extend their lives here on earth. Such people think that their wealth or their might can forestall their demise. They nurse such foolish thoughts because they do not comprehend the fact that the end cannot be skipped.

The saying teaches people to understand that every human being has a definite life span here on earth. Therefore, it is prudent for each one to bank on his/her Creator rather than on earthly possessions.

By relying on the Creator, people will be able to take full advantage of their wealth before their end calls; after all, the end cannot be avoided or skipped. When a person’s life on earth ends, it is over; it cannot be extended at all.

Hebrews 9: 26-27.

Matthew 6:27.

227. NG’WANA AGAKULAGA GUTI UMO ALELELILWE

Imbuki ya kahayile kenako ilolile kalelelwe ka ng’wana na kakulile kakwe. Uneji ulu unanga ung’wana ng’wunuyo nhungwa ja wiza, agukula najo, na agub’iza munhu o wiza umukikalile kakwe. Aliyo lulu, uneji ng’wunuyo ulu unanga ung’wana nhungwa ja bhubhi, agukula najo umuwikaji bhokwe. Gashinaga lulu guligong’hana igiki ung’wana agakulaga guti umo alelelilwe.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagadililaga chiza ugubhinha ubhulangwa ubhogubhiza na nhungwa ja wiza, abhanhu bhab’o, haho bhatali bhadoo. Abhanhu bhenabho bhalinabhukamu ubho gwikala na nhungwa jinijo ijawiza umuwikaji bhobho. Gubhitila wikaji bho nhungwa jinijo ijawiza, abhanhu bhabho bhagandyaga gupandika bhulangwa bho gwikala na mholele na bhichabho, haho bhatali bhadoo.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhalela chiza, abhanhu bhabho, gwandija haho bhatali bhadoo mpaga bhugab’iza bhanhu bhatale. Abhanhu bhabho bhenabho, bhagukula bhilangile isolobho ya gwikala na nhungwa jinijo ijawiza, kunguno ung’wana agakulaga guti umo alelelilwe.

Mithali 22:6.

Kuka 2:52.

KISWAHILI: MTOTO UMLEAVYO NDIVYO AKUAVYO

Chanzo cha msemo huo huangalia kulelewa kwa mtoto na kukua kwake. Mlezi akimfundisha mtoto tabia njema, atakua nayo na atakuwa mtu mwenye upendo kwa wenzake, maishani mwake. Lakini kama mlezi akimfundisha mtoto huyo tabia mbaya, vile vile atakuwa nayo maishani mwake. Hatakuwa na upendo wa kuishi kwa amani na wenzake. Kumbe  basi, ni kweli kwamba, mtoto umleavyo ndivyo akuavyo.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale wafuatiliao vizuri katika kuwapatia watu wao malezi ya kuwa na tabia njema toka utotoni mwao hadi kufikia umri wa kuweza kujitegemea, maishani mwao. Kupitia  maisha hayo, watu wao huanza kupata malezi hayo ya kuishi katika tabia hiyo njema, kuanzia utotoni mwao. Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwalea vyema watu wao kuanzia

utotoni mwao hadi pale watakapofikia umri wa kujitegemea wenyewe maishani mwao. Watu hao watakuwa wamejifunza faida za kuishi maisha yenye tabia njema, kwa sababu mtoto alelewavyo ndivyo akuavyo.

Mithali 22:6.

Luka 2:52.

motherhood

ENGLISH: HOW YOU NURTURE A CHILD IS HOW HE/SHE GROWS TO BECOME

The above saying focuses on the relationship between the nature of a child’s upbringing and his/her mannerisms or character. For instance, if the care giver cultivates good character in the child, he/she grows to become a loving person in life.

But if the child is taught bad behavior, it will certainly manifest itself in his/her future life. This means the fellow may not co-exist peacefully with other people in life because he/she will be deficient of love. Thus the truism, ‘How you nurture a child is how he/she grows to become.’

The saying is comparable to people who are keen on giving their offspring a good moral upbringing right from childhood. As a result of this consistency, the young people grow into well-mannered, responsible adults in life.

This saying teaches people on the virtue of instilling good morals in children right from their infancy stage. This is a guarantee of desirable character in the person’s adulthood. ‘How you nurture a child is how he/she grows to become.’

Proverbs 22: 6.

Luke 2:52.

226. ABHANHU BHAKWILE, IJILIWA JIGEHE

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu na jiliwa. Abhanhu hab’o b’agatumamaga imilimo hunabhajipandika ijiliwa jinijo, ijagulya abhoyi. Gashinaga lulu, ilihambohambo ugukwija abhanhu, guti gubyala bhana, gukila kugwija jiliwa, kunguno abhana bhenabho, hab’o bhagwambilija ugujipandika ijiliwa bho gutumama milimo, guti gulima. Alijiliwa nulu jikakwila ulu nduhu abhanhu ab’agujilya, jidulile gub’ipa duhu na jidambilija josejose.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhakujije sabho kukila bhanhu, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho bhadatogilwe ugukwija abhanhu guti gubhyala b’ana, ahakaya jab’o. Abhoyi bhatogilwe gukwija sabho kukila abhanhu. Aliyo lulu isabho jinijo jigab’ipaga kunguno ya kugaiwa abhanhu abhagujilya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘abhanhu bhakwile, ijiliwa jigehe.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kubhatogwa abhanhu bhabho kukila umo bhajitogelilwe isabho jabho. Iyiniyo ilikunguno ya giki, abhanhu bhab’o bhenabho, hab’o bhagajipandikaga isabho jinijo bhogutumama milimo. Gashinaga lulu, ilichiza ugukwija bhanhu kukila gujikwija isabho ijojidinabhanhu abhagujitumamila, umuwikaji bhobho.

1 Wafalme 17:8.

Matendo 4:32.

KISWAHILI: WATU WAONGEZEKE, CHAKULA KIPUNGUE

Chanzo cha msemo huo huangalia watu na chakula. Watu ndio wafanyao kazi ndipo wanakipata kile chakula ambacho wao hukila. Kumbe basi, ni afadhali kuongezeka kwa watu, kama vile kuzaa watoto, kuliko kuongezeka chakula, kwa sababu watoto hao watasaidia katika kukipata chakula hicho kwa kufanya kazi, zikiwemo zile za kulima. Lakini chakula kikiongezeka kama hakuna watu wa kukila, kitaharibika tu na hakitasaidia chochote.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wathaminio mali zaidi kuliko watu, maishani mwao. Watu hao hawapendi kuongezeka kwa watu, kama vile kuzaa watoto kwenye familia zao. Wenyewe hupenda kuongezeka kwa mali kuliko watu. Lakini sasa, mali hizo huharibika kwa sababu ya kukosa watu wa kuzila. Ndiyo maana watu husema hivi, ‘watu waongezeke, chakula kipungue.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kupenda watu wao kuliko wapendavyo mali zao. Hiyo ni kwa sababu ya watu hao kuwa na uwezo wa kuzipata mali hizo kwa kufanya kazi. Kumbe basi, ni vizuri kwao kuwa na watu wengi kuliko kuwa na mali nyingi zisizokuwa na watumiaji, maishani mwao.

1 Wafalme 17:8.

Matendo 4:32.

fantasy1

ENGLISH: LET THE POPULATION INCREASE, AND THE FOOD DECREASE

The source of the above saying is about people and food. They are the people who work to get the food that they eat. Essentially, it would be sensible to have more people, for example through childbearing, than to have an increase in food supply. This implies that the children will help in securing food through their work, including farming and running businesses. But if food is plenty and there are no consumers, it will go bad and it will not t be of use at all.

This saying is comparable to people who value wealth more than they value the place of human beings in life. Such crooked people frown upon population growth, which is a direct result of childbearing. To them, material wealth takes priority. But in reality, they end up poorer because the accumulated wealth eventually goes to waste for lack of people to make use of it. This is the reason why the saying, ‘Let people increase, food decrease.’

This saying teaches people to love people more than they do love their possessions. This is because wealth or material possessions can merely be acquired through hard work. A situation of more people is better than that of too much wealth that is of no use in life.

1 Kings 17: 8.

Acts 4:32.

225 MAJA MUNDA GATI MIKAJI

Imbuki ya Lusumo lunulo ilolile jiliwa ijo munhu agajilyaga na hanuma yaho jigikalaga munda kumakanza maguhi na guponyiwa hanze. Kubhulingisilo bhunubho, umunhu ulujiyegela mpaga gubhitilija ijililwa ijo ojilyaga, nulu ulu ulema ugujilya jiliwa jilebhe, ijo jidijawiza umugujilola, aguwilwa na bhiye giki, ‘maja munda gati mikaji.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagabhadarahaga abhahabhi na kulema ugujilya ijiliwa jabho angu giki bhalijibhona jibhi. Abhoyi bhagalyaga na wigimbi ijiliwa jabho ija nyasabhi.

Ijinagongeja, abhanhu bhenabho bhagajiyegelaga iginhu ijo jilijamakanza maguhi duhu na bhajileka ija makanza malihu. Abhanhu bhenabho bhagibhaga igiki amaja munda gati mikali.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya guleka nhungwa ja kubhadaraha abhanhu abho bhalibhahabhi. Lulibhalemeja ugwigimbila ginhu, guti jiliwa, ijo jigabhitaga, nulu gwigimbila bhupandiki bhulebhe. Abhanhu bhenabho, yigelelilwe bhizengele nhungwa ja wiza ijagubhiza kihamo na bhanhu bho bhutogwa na mholele kubhose, bho nduhu gubhasolanya bhalebhe duhu. Inhungwa yiniyo, igubhizukija isolobho ya guidilila iyo idashilaga kihamo na mihayo ya ng’wa Mulungu uyo obhabhumba.

Isaya 40:6-8.

Mhubiri 1:2-3.

Marko 7:18-19.

1Wakorintho 7:31.

KISWAHILI: KIENDACHO TUMBONI HAKIKAI

Chanzo cha Methali hiyo huangalia chakula, ambacho mtu hukila na baada ya hapo chakula hicho hukaa tumboni kwa muda mfupi tu, na kutupwa nje. Kwa maana hiyo, mtu akijivunia kupita kiasi chakula alichokula, au akikataa kula chakula fulani, ambacho kwa macho hakipendezi, huambiwa na wenzake kwamba, ‘kiendacho tumboni hakikai.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wawadharauo wenzao ambao ni maskini na hukataa kula chakula chao wakikiona kama chakula kibaya. Wao hujivunia kula vyakula vyao ambavyo ni vya kitajiri.

Zaidi ya hayo, watu hao pia hujivunia vitu ambavyo ni vya muda mfupi tu na huviacha ambavyo ni vya kudumu. Watu hao husahau kwamba kiendacho tumboni hakikai.

Methali hiyo hufudisha watu juu ya kuacha tabia ya kuwadharau watu walio masikini. Huwakataza kujivunia vitu vipitavyo, kama vile vyakula vizuri au mafanikio fulani. Watu hao hutakiwa kujijengea tabia njema ya kushirikiana kwa upendo na watu wote, bila kuwabagua. Tabia hiyo, itawakumbusha watu hao juu ya umuhimu wa kuyazingatia yale yasiyopita, yakiwemo yale yamhusuyo Mungu aliyewaumba.

Isaya 40:6-8.

Mhubiri 1:2-3.

Marko 7:18-19.

1Wakorintho 7:31.

 

fruit1village1

ENGLISH: WHAT GOES INTO THE STOMACH DOES NOT STAY

The above proverb focuses on the food that a person eats, and the fact that it stays in the stomach for just a short time, soon to be expelled. Thus, if a person is too proud of what he/she has eaten, or declines to partake of certain foods which he/she dislikes, the person is told by colleagues, ‘what goes into the stomach does not stay.’

The proverb is compared to people who despise their poor counterparts. For instance, they will turn down a poor person’s food offer because they consider it (the food) bad. They take pride in taking only the kind of food that is associated with opulence.

Moreover, such people adore things that are merely temporary or short-lived, and ignore those that are durable or long lasting. This asserts the gist of the proverb: ‘What goes into the stomach does not stay.’

The proverb is used to discourage people from despising the poor. It cautions against boasting of things that are temporal, such as good food or a certain level of success. People are encouraged to cultivate good habits of sharing with others lovingly and without discrimination. Such pleasant attitude will remind them about the virtue of only focusing on critical issues, including what entails the place of God who created them.

Isaiah 40: 6-8.

Ecclesiastes 1: 2-3.

Mark 7: 18-19.

1 Corinthians 7:31.

224 NYANZA NYANHAFULA MASUMU

Imbuki ya Lusumo lunulo ilolile Nyanza iyoigabokelaga bhuli mbiga ja bhubhi ubho bhugachalagwa moyi na minzi gambula ulu yatulaga. Ubhubhi bhunubho bhuli kihamo na masumu ayo gagingilaga moyi umunyanza yiliyo. Aliyo iyoyi idafulaga, kunguno igamanaga yubokela duhu. Igitaga chinicho bhuli makanza alukunu itali ilinaminzi masoga ayo abhanhu bhalidula gugang’wa. Kunguno yiniyo lulu, abhanhu bhagandya guyulutumila ulusumo lunulo bhoguyomba, ‘Nyanza nyanhafula masumu.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhatogilwe gwita yabhubhi umusi munumu, guti umo nyanza, igabokelelaga mabhubhi ga bhuli mbika ayogagachalagwa moyi na minzi gambula ulu yatulaga, guti umo bhaliyombela abha Pd. Don Syberts MM,  nu Pd. Joseph Healey MM, umujitabho jabho ijigitanagwa, ‘Kueneza Injili kwa Methali,’ Uk. 19.

Kunzila yiniyo ubhubhi ubho mbika jose bhugachalagwa munyanza na gusalambanyiwa moyi mpaka bhoya ugwigela, kunguno ya bhutale bho nyanza yiniyo. Kuyiyo lulu, inyanza idafulaga ugubokela amasumu genayo umugati yayo.

Kuyiniyo lulu, ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalina wikumbwi bho gwita bhuli mbika ya bhubhi umuzi, bhadahayile ugwilemeja. Abhanhu bhenabho bhahayile gupandika bhuli ginhu nulu ijojidulile gubhenhela wikenye ni kaya jabho. Bhadafulaga ugwita iyabhubhi, guti umo idafulilaga inyanza yiniyo ugugabokela amapalala.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka uwikumbwi ubhobhubhi. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhatogwe gwita miito ga wiza ayo gadulile ugujibheja chiza ikaya jabho. Uwikaji bhunubho bhugubhenhela nhungwa jawiza ijojidulile gubhenhela mholele na wiyigwi umuwikaji bhobho ni kaya jabho.

Yeremia 2:13.

Mathayo 23:7-28.

Wagalatia 5:19-21.

Wakolosai 3:1-2.

KISWAHILI: ZIWA HALITOSHEKI NA TAKATAKA NA SUMU

Chanzo cha methali hiyo changalia ziwa ambalo hupokea kila aina ya takataka ambazo ni pamoja na sumu. Takataka hizo hupelekwa kwenye ziwa wakati mvua inaponyesha. Pamoja na uchafu wote huo kuingia kwenye ziwa hilo, lenyewe halitosheki kwa sababu huwa linazidi kupokea tu. Linafanya hivyo kila wakati huku likionekana kuwa safi, mpaka watu huweza hata kunywa maji yake. Kutokana na hali hiyo, watu walianza kuitumia methali hiyo wakisema ‘Ziwa halitosheki na takakata na sumu.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye hupenda sana anasa za dunia, kama ziwa linvyopokea takataka na sumu za kila aina wakati wa kunyesha mvua, kama wasemavyo Pd Don Syberts MM, Pd. Joseph Healey MM, katika kitabu chao kiitwacho ‘Kueneza Injili kwa Methali,’ uk. 19.

Kwa njia hiyo uchafu wa aina mbalimbali hupelekwe ziwani na kusambazwa mpaka ukawa hauonekani kwa sababu ya ukubwa wa ziwa hilo. Kwa hiyo, ziwa hilo huwa halitosheki na sumu zipelekwazo ndani yake na maji ya mvua yatirikayo ndani yake.

Kutokana na hali hiyo, methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale wenye tamaa ya kupata kila kitu hapa duniani, kwa sababu hao hawataki kujikana. Watu hao pia hutaka kupata kila kitu hata kama kinaweza kuleta ugonvi kwenye familia zao. Hawatosheki kufanya maovu, kama vile ziwa lisivyotosheka kupokea takataka za sumu zipelekwazo ndani yake na mvua zinaponyesha.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tamaa za kutenda maovu. Badala yake watu hao wapende kutenda mema yawezayo kuzijenga vizuri familia zao. Maisha hayo yataweza kuwajengea tabia njema iwezayo kuwaletea amani na uelewano katika familia zao maishani mwao.

Yeremia 2:13.

Mathayo 23:7-28.

Wagalatia 5:19-21.

Wakolosai 3:1-2.

Ocean

ENGLISH: THE SEA IS NOT SATISFIED WITH TRASH OR POISON

The basis of that proverb relates to how a large water mass like a lake or sea takes in all manner of trash, including poisonous stuff. This rubbish is transported by the flow of water when it rains. It is distributed until it becomes invisible because of the large size of the lake Now, even with the inflow of all the waste, the lake or sea never gets satiated; it just takes in more and more. Interestingly, the water mass will still appear clean, and people may even take the water therein. It is from this background that people began to use the proverb ‘The Sea is not satisfied with trash or poison.’

The proverb is comparable to a person who adores worldly pleasures, the way the lake embraces refuse and all kinds of poison when it rains. This is as articulated by Fr. Donald Sybertz MM and Fr. Joseph Healey in their book ‘Spreading the Gospel in Proverbs,’ p. 19.

Furthermore, the proverb is compared to people who desire to have everything in the world, because they cannot control their greed. Because of their selfishness, they do not care if their bad behavior breeds family strife. They are not satisfied in evildoing, just as a lake is not satisfied in receiving the toxic waste that is fed into it by the floods.

Such proverb teaches people to turn away from being desirous of evil things. Instead, they should aim to do what is pleasant for their families. Positive habits are sure to bring peace and harmony in people’s lives and their families.

Jeremiah 2:13.

Matthew 23: 7-28.

Galatians 5: 19-21.

Colossians 3: 1-2.