stories

551. KALAGU – KIZE: ULU UDATUMILILE LUKULUME ADUTUMAMA UNIMO – SIMU.

Imbuki ya kalagu yiniyo yilolile simu na lukulume. Isimu yiniyo, jili ginhu ja gwiyombeja ulu yukandwa bho lukulume. Gashinaga lulu, ulu munhu adatumilile lukulume bho guikanda, idutumama unimo goyo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘ulu udatumillie lukulume adutumama unimo’ bhashosha, ‘Simu.’

Ikalagu yiniyo yigalenganijiyagwa kuli namhala uyo agayitongelaga chiza ikaya yakwe. Unamhala ng’wunuyo agabhapangilaga abhanhu bhakwe imilimo iya gutumama bhuli lushugu. Uweyi agabhalanjaga inzila ja gubhatongela chiza abhichabho umukikalile kabho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga n’ulukulume ulo lugaikandaga isimu yatumama unimo goyo, kunguno n’uweyi agaipangilaga imilimo ikaya yakwe mpaga yang’wigwa chiza. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘ulu udatumilile lukulume adutumama unimo’ bhashosha, ‘Simu.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu gudebha kubhatongela chiza abhanhu bhabho bho gubhapangila imilimo ya gutumama, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho.

(Kutoka 20:12; Mathayo 4:18-22; Mithali 4:1-4).

KISWAHILI: KITENDAWILI  – TEGA: USIPOTUMIA DOLE GUMBA HATAFANYA KAZI – SIMU.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia simu na dole gumba. Simu ni chombo cha mawasiliano yanayofanyika baada ya kubonyezwa kwa kutumia dole gumba. Kumbe basi, mtu asipotumia dole gumba lake kukibonyeza, hakitafanya kazi yake. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘usipotumia dole gumba hatafanya kazi’ na kujibu, ‘Simu.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa mzee yule ambaye anafahamu kuiongoza vizuri familia yake. Mzee huyo huwapangia watu wake kazi za kutekeleza kila siku. Yeye huwafundisha watu namna ya kuongoza wenzao katika maisha yao.

Mtu huyo hufanana na dole gumba ambalo huiwezesha simu kufanya kazi kwa kuibonyeza, kwa sababu naye huwapangia majukumu watu wa familia yake, nao humwelewa na kuyatekeleza vizuri. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili, ‘Usipotumia dole gumba hatafanya kazi’ na kujibu, ‘Simu.’

Kitendawili hiki hufundisha watu kuelewa namna ya kuwaongoza watu wao kwa kuwapangia majukumu ya kutelekeza, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao.

(Kutoka 20:12; Mathayo 4:18-22; Mithali 4:1-4)

simu

simu1

 

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME: IF YOU DON’T USE YOUR THUMB HE WON’T WORK – A PHONE.

The origin of this riddle is a phone and a thumb. The phone is a tool for communication that works after being tapped with a thumb. However, if a person does not use his/her thumb to press it, it will not do its job. That’s why people pose a riddle, ‘if you don’t use your thumb, he won’t work’ and reply,  ‘A phone.’

This riddle is used comparatively to refer to a family head who knows how to lead well his/her family by way of assigning family members daily tasks to perform. He/she teaches them how to lead their peers in their lives. He/she person is like a thimb that enables the phone to work after pressing it, because he/she also assigns responsibilities to the members of his/her family, who understand and carry out the instructions. That’s why people pose a riddle, ‘If you don’t use your thumb he won’t work’ and respond. ‘A phone.’

This riddle teaches people about understanding how to lead their people, by assigning responsibilities to fulfil, so that they can achieve more in their lives.

(Exodus 20:12; Matthew 4: 18-22; Proverbs 4: 1-4).

550. KALAGU – KIZE: UNINA ONKWIMBA ALINA NA BHANA BHADATU, UOGWANDYA MILEMBE, UOKABHILI KWANGU, ALU OGADATU AGUBHIZA NANI? – NKWIMBA.

Imbuki ya kalagu yiniyo yinolile mayu uyo alina bhana bhakwe bhadatu. Umayu ng’wunuyo abhadebhile abhana bhake amina gabho, ni nhungwa jabho. Abhana bhenabho, nabho bhandebhile chiza uninabho. Gashinaga na bhananzengo nabho bhandebhile umayu ng’wunuyo, kihamo na bhana bhakwe, kunguno ya kikalile kabho, akawidebhi kenako. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nina o Nkwimba alina bhana bhadatu, uogwandya Milembe, uokabhili Kwangu, alu gadatu agubhiza nani?’ bhashosha, ‘Nkwimba.’

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kuli munhu uyo amanile ugubhakuja chiza abhanhu bhakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhakujaga bho gwikala bhidebhile chiza bhuli ng’wene, guti numo unina o Nkwimba obhalelelaga abhana bhakwe.

Abhana bhenabho bhagikalaga kihamo ijinabhutumami bho milimo yabho. Akikalile kabho, kagabhalanjaga abhananzengo  gwikala bhidebhile chiza, umukikalile kabho kenako. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagiganilaga giki, ‘nina o Nkwimba alina bhana bhadatu, uogwandya Milembe, uokabhili Kwangu, alu gadatu agubhiza nani?’ bhashosha, ‘Nkwimba.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu  gwikala bhidebhili chiza, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwiyambilija chiza uguitumama imilimo iyo igajibhejaga ikaya jabho.

(Kutoka 3:15; Mwanzo 18:1-2; Yohana 1:1-2).

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA: MAMA YAKE NKWIMBA ANA WATOTO WATATU, WA KWANZA NI MILEMBE, WA PILI KWANGU, WATATU ANAITWA NANI? – NKWIMBA.

Chanzo cha kitendawili hiki chamwangalia mama mwenye watoto wake watatu. Mama huyo anawafahamu vizuri watoto wake kwa majina na tabia zao. Nao wanamfahamu vizuri mama yao.

Kumbe wanakijiji nao wanamfahamu mama huyo pamoja na watoto wake, kwa sababu ya mwenendo wao huo mwema wa kuishi kwa kuelewana vizuri. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba ‘mama yake Nkwimba ana watoto watatu, wa kwanza Milembe, wa pili Kwangu, watatu ataitwa nani?’ na kujibu, ‘Nkwimba.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa mtu yule ambaye anafahamu namna ya kuwakuza katika malezi mema watoto wake. Mtu huyo huwalea kwa kuwafundisha namna ya kuishi kwa kuelewana na kila mmoja, kama mama yake Nkwimba alivyowalea vizuri watoto wake.

Watu hao huishi pamoja katika utekelezaji wa majukumu yao. Maisha yao huwafundisha pia wanakijiji namna ya kuishi kwa kuelewana vizuri kati yao maishani. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘mama yake Nkwimba ana watoto watatu, wa kwanza ni Milembe, wa pili Kwangu, watatu anaitwa nani?’ na kujibu, ‘ Nkwimba.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu kuishi katika uelewanno mzuri na watu wao, katika maisha yao, ili waweze kuyatekeleza vizuri majukumu ya kuziendeleza vizuri familia zao.

(Kutoka 3:15; Mwanzo 18:1-2; Yohana 1:1-2).

gambia-bhaniki

happy people

ENGLISH: I HAVE RIDDLE – LET IT COME: NKWIMBA’S MOTHER HAS THREE CHILDREN, THE FIRST ONE IS MILEMBE, THE SECOND IS KWANGU, WHO IS THE THIRD ONE? – NKWIMBA’.

The origin of this riddle is a mother of three children. She knows her children well by their names and behavior and the children too know their mother well.

The villagers, too, know the mother and her children, because of their good way of living in harmony. That’s why people pose a riddle, ‘Nkwimba’s mother has three children, the first one is Milembe, the second is Kwangu , who is third onet?’ and respond ‘Nkwimba.’

This riddle is used comparatively with reference  to a person who knows how to nurture his/her children. The person nurtures them by teaching them how to live in harmony with each other, just as Nkwimba’s mother properly nurtured her children. Such a person lives together with his/her children and they execute their duties cooperatively. Their lives also teach others how to live in harmony with each other. That is why people pose a riddle, ‘Nkwimba’s mother has three children, the first one is Milembe, the second is Kwangu , who is third onet?’ and respond ‘Nkwimba.’

This riddle teaches people about living in good relationship with their people, so that they can better fulfill their family responsibilities.

(Exodus 3:15; Genesis 18: 1-2; John 1: 1-2).

549. SUBHI IDAKUMBATILAGWA.

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kubhukali bho subhi. Isubhi ili ndimu iyo iling’hali noyi. Indimu yiniyo idamanilagwa kunguno iyoyi idulile gulabhula munhu makanza gosegose. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Subhi idakumbatagwa’.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli nhamugi o hakaya yakwe, uyo adebhile ugubhalela abhanhu bhakwe. Umunhu ng’wunuyo agabhizaga nkali ukubhanhu abho bhagahubhaga, kugiki adule kubhahugula bhaileke inzila imbi yiniyo. Uweyi ahayile bhayilondele inzila iyo ili yawiza.

Umunhu ng’wunuyo agabhiza nyehu ukubhanhu abho bhalina kajile kawiza, kugiki bhadule guyidimila chiza inzila yiniyo umukikalile kabho. Uweyi agabhalanjaga abhanhu bhakwe gwikala bhilang’hanile bhoyi bhinikili na bhanhu abho bhali na nhungwa ja bhubhi, kugiki bhadizubhimanilija sagala. Hunagwene uweyi agabhawilaga giki, ‘Subhi idakumbatagwa.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu gubhalela chiza abhanhu bhabho, kugiki bhadule gudimila nhungwa ja wiza, umukikalile kabho.

(Mathayo 21:12-13; Mathayo 21:4-11; Zaburi 2:1-6).

KISWAHILI: CHUI HAKUMBATIWI.

Chanzo cha msemo huu chatokea kwenye ukali wa chui. Chui ni mnyamapori ambaye ni mkali sana. Mnyama huyo hazoeleki kwa sababu yeye anaweza kumuumiza mtu wakati wowote. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘chui hakumbatiwi.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mzee mwenye familia ambaye anaelewa namna ya kuiongoza vizuri familia yake hiyo. Mzee huyo huwa mkali kwa watu wale ambao ni waovu, ili aweze kuwarekebisha mapema. Yeye anataka waovu hao waache uovu na kutenda wema. Mtu huyo huwa mpole kwa watu walio na tabia njema, ili waendelee kuitunza tabia hiyo maishani mwao. Yeye huwafundisha watu wake namna ya kuishi kwa uangalifu na watu wenye tabia mbaya, ili wasiwazoee hovyo wasije wakawaharibia tabia. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘chui hakumbatiwi.’

Msemo huu hufundisha watu kuwalea vyema watu wao, ili waweze kukua katika malezi mema maishani mwao.

(Mathayo 21:12-13; Mathayo 21:4-11; Zaburi 2:1-6).

leopard2

 

ENGLISH: A LEOPARD IS NEVER EMBRACED.

The origin of this saying is a leopard’s fiercenes. A leopard is a wild animal that is very aggressive. This animal is not a kind of animal that someone will get used to it because he can hurt anyone at any time. That is why people say, ‘A leopard is never embraced.’

The saying is used comparatively to refer to a family elder who understands how to properly manage his family. The person is strict to those people who are evil for the purpose of correcting them in time. He wants the evild does to turn away from evil and do good.

The person, on the other hand, is kind to people of good character because he/she wants them to maintain that character in their lives. He/she teaches his/her people to live responsibly with immoral people, so that they do not lead them astray. That is why he tells them, ‘A leopard is never embraced.”

The saying teaches people to take proper care for their people, so that they can grow up in good and healthy lifestyles.

(Matthew 21: 12-13; Matthew 21: 4-11; Psalm 2: 1-6).

548. KALAGU – KIZE: KABHULA ALILILA NG’OMA JILITULWA TALA JILIBHAKA – JULUNDUMO JA MBULA NA LUKUBHA.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile ikanza lya mbula iyo ilitula na lukubha. Imbula ulu ilitula chiniko igitagulaga minzi mingi ayo gagabhizaga guti yilihuluma gwiza kutula. Ubhuhulumi bhunubho bhugikolanijiyagwa na gulila goyo. Iyoyi igagigimaga yiikola na ng’oma ijo jilitulwa na igalabhaga yiikola na tala ijo jilibhaka. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘Kabhula alilila, ng’oma jilitulwa tala jilibhaka’ bhashosha, ‘ Jilundumo ja mbula na lukubha.’

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kuli nkima uyo agatumamaga milimo mingi umukikalile kakwe. Unkima ng’wunuyo agipunaga dilu gujila minzi, ogashoga na kuja guj’uchola makubhi na ng’hwi ja guzugila. Unkima ng’wunuyo, ulu wenha inghwi, agapembaga moto na gwandya gubhazugila abhanhu bhakwe. Ulu ubisha ijiliwa jinijo, agabhatengelaga abhanhu bhalya, uweyi agajijilaga ijiseme na gwandya gujoja. Umayu ng’wunuyo agajaga gujufula myenda, ulu omala ugoja ijisema jakwe. Ulu ogashoka koyi, wandya goja bhanigini na guja gujushelwa na yingi mingi. Kuyiniyo lulu, unkima ng’wunuyo agatumamaga milimo mingi ahakaya yakwe. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘Kabhula alilia, ng’oma jilitulwa tala jilibhaka’ bhashosha, ‘Jilundumo ja mbula na lukubha.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu gwilanga gutumama milimo mingi ahakaya jabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umukikalile kabho.

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA: KABULA ANALIA, NGOMA ZINAPIGWA NA TAA ZINAWAKA – NGURUMO YA MVUA YENYE RADI.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia wakati wa mvua yenye radi inaponyesha. Mvua ikinyesha hivyo humwaga maji mengi ambayo hupiga kelele kama ngurumo ya mvua inayokuja. Yenyewe hunguruma kwa namna inayofanana na ngoma zinayopigwa, na hutoa mwanga unaofananishwa na taa zinazowaka. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘Kabula analia, ngoma zinapigwa na taa zinawaka’ na kujibu, ‘Ngurumo ya mvua yenye radi.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa mwanamke anayefanya kazi nyingi, katika mwenendo wake wa maisha ndani ya familia yake. Mwanamke huyo hujilawa asubuhi kwenda kuchota maji, akirudi huko, huenda kutafuta mboga na kuni za kupikia.

Mwanamke huyo akileta kuni, huwasha moto na kuanza kuwapikia chakula watu wake wa kwenye familia yake. Akiivisha chakula hicho, huwatengea mezani chakula hicho. Wakimaliza kula, mama huyo huenda kuondoa vyomba vyake na kuanza kuviosha.

Mama huyo huenda kufua nguo baada ya kumaliza kuviosha vyombo vyake. Akimaliza kazi hizo, huanza kufanya kazi zingine zikiwemo zile za kwenda kusaga nafaka mashineni, au anasaga yeye mwenyewe, kuogesha watoto, na zingine nyingi. Kwa hiyo basi, mwanamke huyo hutekeleza majukumu mengi sana kwenye familia yake. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘Kabula analia, ngoma zinapigwa na taa zinawaka’ na kujibu, ‘Ngurumo ya mvua yenye radi.’

Kitendawili hiki hufundisha watu kuwa na uelewa wa kuyatekeleza majukumu mengi katika familia zao, ili waweze kufikia hatua ya kupata mafanikio mengi maishani mwao.

lightning1

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE- LET IT COME: KABULA IS CRYING WHILE DRUMS ARE BEING BEATEN AND THE LIGHTS ARE SHINING – THUNDERSTORM.

The origin of this riddle is a thunderous rain. When it rains, it pours out a lot of water which screams like a thunderstorm. It itself roars the atmosphere similar to the Drums that are played, and emits a light that is comparable to the burning lamps. That is why people pose a riddle that, ‘Kabula is crying, drums are being beaten and the lights are lighting’ and respond, ’Thunderstorm.’

This riddle is used comparatively to refer to a busy woman. The woman works early in the morning to fetch water, returns home and goes to find vegetables and firewood.

After bringing firewood, the woman makes fire and begins to cook food for her people and thereafter puts the food on the table. After they have eaten the food, the woman clears the table and begins to wash the dishes.

After washing the dishes, she washes clothes after which she performs other tasks such going to a milling machine, washing the children and many more. The woman, therefore, performs many tasks in her family. That is why people pose a riddle that, ‘Kabula is crying, drums are being beaten and the lights are lighting’ and respond, ‘Thunderstorms.’

This riddle teaches people about understanding how to carry out many responsibilities in their families, so that they can reach a point of success in their lives.

547. GWENHA NGUZU JA NTONDO.

Imbuki ya kahayile kenako yingilile ku wenhi bho nguzu. Inguzu jinijo jigatumamaga milimo mitale ulu jitali jili ningi. Aliyo lulu, ulu jugeha jigenhagwa jingi nulu jigongejiyagwa jingi, kugiki unimo gunuyo gutumamwe hatale. Hunagwene abhanhu ulu bhugehya nguzu, bhagayombaga giki, ‘gwenha nguzu ja ntondo.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo na gwisuya ulu onoga. Umunhu ng’wunuyo aganguhaga uguja ukumilimo yakwe, ogatumama mpaga oyeka. Ulu oyeka chiniko, agongejaga inguzu jingi ijagutumamila milimo yakwe aha ntondo bho gwisuya chiza.

Umunhu ng’wunuyo agagulang’hanaga chiza umili gokwe bho gulya jiliwa, kugiki adule gupandika nguzu ja gung’wambilija guitumama imilimo yakwe mpaga aho alanogele. Ulu unoga uweyi, agisuyaga kugiki ongegeje inguzu ja gutumamila milimo yakwe aha shigu ijo jizile. Hunagwene ulu uhaya gwisuya agayombaga giki, ‘gwenha nguzu ja ntondo.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu kupandika makanza ga gwisuya ulu bhanoga uguyitumama imilimo yabho, kugiki bhadule gongeja nguzu ja guyitumamila imilimo yabho yiniyo hatale aha shigu ijizile.

(Mwanzo 2:1-7; Kutoka 20:9-11; Waebrania 4:4; Wabrania 4:9-10)

KISWAHILI: KULETA NGUVU ZA KESHO.

Chanzo cha msemo huu chatokea kwenye uongezaji wa nguvu. Nguvu hizo ndizo zinazofanya kazi kubwa zikiwa nyingi. Lakini basi, zikipungua, huletwa zingine. Ndiyo maana watu wakiona kwamba wameishiwa nguvu, huhitaji, ‘kuleta nguvu za kesho.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi zake kwa bidii na akichoka hupumzika. Mtu huyo huwahi kwenda kazini kwake ambako hufanya kazi mpaka anachoka. Akichoka hivyo, huziongezea nguvu zingine, ambazo ni za kufanyia kazi katika wakati ujao kwa kupumuzika.

Mtu huyo huutunza vizuri mwili wake kwa kuulisha chakula kinachoutosha, ili aweze kupata nafasi ya kukusanya nguvu za kumsaidia katika kuzitekeleza vizuri kazi zake. Yeye akichoka, hupumzika ili aweze kuongeza nguvu za kufanyia kazi siku zijazo. Ndiyo maana yeye akichoka kufanya kazi zake, huhitaji ‘kuleta nguvu za kesho.’

Msemo huu hufundisha watu kutenga muda wa kupumzika kila wanapochoka kuyatekeleza majukumu yao, ili waweze kuongeza nguvu za kufanyia kazi hizo siku zijazo.

(Mwanzo 2:1-7; Kutoka 20:9-11; Waebrania 4:4; Wabrania 4:9-10).

gambia-kaya

gambia-bhakima

 

ENGLISH: BOOSTING  STRENGTH FOR TOMORROW.

The origin of this saying is boosting of one’s strength. The strength is needed for one to work. But once a person becomes weak, he/she needs to boost his/her strength. That’s why when people feel overwhelmed, they need to, ‘boost strength for tomorrow.’

The saying used comparatively to refer to any person who works hard and gets a rest after getting tired. The person usually goes to work early and works until is tired. When he/she gets tired, he/she boosts his/her strength for future work by relaxing and resting. The person takes good care of his/her body by feeding himself/herself on enough food, so that he/she has the opportunity to gather more strength to help him/her carry out his/her duties. When he/she gets tired, he/she rests so he/she can boost his/her work ability in the future. That is why when he/she gets tired of working, he/she needs to ‘boost strength for tomorrow.’

The saying teaches people to set aside time to rest when they are tired, so that they can boost their ability to perform their tasks in the future.

(Genesis 2: 1-7; Exodus 20: 9-11; Hebrews 4: 4; Hebrews 4: 9-10).