sayings

283. DAB’ULYA DUGINGA NA HISUMBI

Imbuki ya kahahile kenako ilolile wingi bho jiliwa ijo bhanhu bhalyaga hakaya ya ng’wa munhu nhebhe bhiguta. Abhanhu ulu bhalilya jiliwa bhagigashaga hisumbi, mpaga bhamale ugulya, hunab’inga hoyi. Ijiliwa jinijo ulu jili ningi ja gulya abhanhu mpaga bhiguta, bhagajilekaga bhagingila amasumbi. Hunagwene abhanhu ulu bhalya mpaga bhajileka ijiliwa jinijo, bhagayomba giki, ‘dab’ulya duginga na hisumbi.’

 Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinajiliwa ja gudula gubhigutya abhanhu bhakwe ahang’wakwe. Umunhu ng’wunuyo agapandikaga sabho ningi, umubhutumami bhokwe. Uwei kihamo na bhiye bhagajitumamilaga chiza isabho jabho, ijinagubhanhana abhanhu bhabho. Abhanhu abhahakaya yiniyo, abho bhagalyaga bhiguta na gujisaja ijiliwa jinijo, bhagayombaga giki, ‘dab’ulya duginga na hisumbi.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu  gubhagola chiza abhanhu bhabho, bho gujitumila isabho jabho, jinagubhulanghana bhupanga bhobho. Ubhugoji bhunubho bhugubhambilija abhanhu bhabho, ijinakupandika nguzu ja gutumama milimo ya kupandikala sabho ningi.

(Mathayo 6:42)

KISWAHILI: TUMEKULA HADI TUKAONDOKA KWENYE KITI.

Chanzo cha msemo huo chaangalia wingi wa chakula ambacho watu wamekula kwenye familia fulani. Watu hao hukaa kwenye kiti walapo chakula mpaka wamalize kula ndipo watoke kwenye kiti. Chakula kikiwa kingi cha kutosha kula na kusaza, watu hao huondoka kwenye kiti hicho. Ndiyo maana watu hao walioshiba na kusaza husema, ‘tumekula tukaondoka kwenye kiti.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu awatunzaye watu wake kwa kutumia chakula kingi alicho nacho, katika kuwalisha vizuri watu wake. Watu hao hupata mali nyingi kwa kufanya kazi zao vizuri. Mali hizo ndizo zile wazitumiazo katika kuwatunza watu wao. Wale waliotunzwa kwa kulishwa chakula walichokila na kusaza, husema, ‘tumekula tukaondoka kwenye kiti.’

Msemo huo hufundisha watu  kuwatunza watu wao, kwa kutumia mali walizonazo katika kuulinda uhai wao. Matunzo hayo yatawasaidia watu wao katika kupata nguvu za kuwawezesha kufanya kazi za kuwapatia mali nyingi zaidi.

(Mathayo 6:42).

design chair

ENGLISH: WE HAVE EATEN ENOUGH TO THE EXTENT OF LEAVING THE SEATS.

The origin of this saying is the amount of food people eat in a particular family. These people sit on chairs while they eat until they finish eating. When they have eaten enough food, they leave the seats. That is why those people who are satisfied say, ‘We have eaten enough to extent of leaving the seats.’

The saying is likened to a person who takes care of his people by using the abundant food he has, in the proper feeding of his people. Such person earns a lot of money by doing their jobs well. These assets are what they use to care for their people. Those who were fed, said, ‘We have eaten enough to leave the chair.’

The proverb teaches people to take care of their families by using the resources they have in protecting their lives. This training will help their people in gaining strength to do the work of providing them with more resources.

(Matthew 6:42).

282. DULYAGE IDAMANILAGWA.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu abho bhalibhegeleja gwandya lugendo bho gulya tamu. Abhanhu bhenabho bhagikomelejaga gulya jiliwa ja gudula gwiguta, kunguno bhadamanile uko bhajile, igiki jilihoyi jiliwa koyi, nulu nduhu. Bhakomile gusanga jitiho uko bhajile. Hunagwene bhagikomelejaga bho gwiwila giki, ‘dulyage idamanilagwa.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagibhegelejaga chiza ulu bhuhaya gwita nimo gose gose, haho bhatali ugugwita unimo gunuyo. Abhanhu bhanebho bhadebhile igiki bhuli nimo guhayile gutumamwe bho wibhegeleja bhutale.

Abhoyi bhagapandika matwajo mingi umubhutumami bho milimo yabho, kunguno ya gwita wibhegeleja bhutale bho guitumama imimo yiniyo, haho bhatali ugwiyandya uguitumama.

Ijinagongeja, abhanhu bhenabho bhagabhalangaga abhichacho uguchola ijo jidakililwe umubhutumami bho nimo nibhe. Bhagabhawilaga abhanhu bhabho giki, ‘dulyage idamanilagwa.

Akahayile kenako kalanga bhanhu  gwita wibhegeleja bhutale bho nimo gose gose, uyo bhalihaya gugutumama, haho bhatali ugugwandya. Uwibhegeleja bhunubho bhugubhenhela matwajo mingi umuwikaji bhobho.

1Wafalme 19:7-8.

KISWAHILI: TULE, YA MBELE HAYAJULIKANI.

Chanzo cha msemo huu chaangalia watu wanaojiandaa kuanza safari ya kwenda sehemu fulani, kwa kula chakula kwanza. Chakula hicho hukila cha kutosha kuwapatia nguvu za kusafiri hadi kufika salama.

Chakula hicho huwasaidia watu hao katika kuishi kwa mda mrefu wakiwa na nguvu, hata kama wakikosa chakula kule waendako. Ndiyo maana wao huhimizana kula kabla ya kuanza safari yao, wakisema, ‘tule haijulikani.’

Msemo huu hulinganishwa kwa watu wale wajiandaao vizuri watakapo kufanya kazi fulani, kabla ya kuanza kuifanya, kazi hiyo. Wao hufahamu kwamba, kila kazi yahitaji kuwa na maandalizi mazuri kablya ya kuitekeleza. Hivyo kazi iliyofanywa kwa maandalizi mazuri, huleta mafanikio makubwa kwa watendaji wake.

Kwa Maana hiyo, watu hao hupata mafanikio mengi kwenye kazi zao kwa sababu ya kujiandaa vizuri kabla ya kuzifanya kazi hizo. Zaidi ya hayo, wao huwafundisha pia wenzao namna ya kujiandaa vizuri kabla ya kufanya kazi yoyote, ili nao wapate mafanikio mengi. Ndiyo maana watu hao huwaambia wenzao hivi, ‘tule haijulikani.’

Msemo huo hufundisha watu  kufanya maandalizi mazuri, watakapo kufanza kazi fulani, kabla hawajaifanya kazi hiyo. Matayarisho hayo, yatawaletea mafanikio mengi maishani mwao.

(1Wafalme 19:7-8).

 

older one

ENGLISH: LET US EAT, WE NEVER KNOW.

The origin of this saying is people getting ready to embark on a journey, by eating food first. They eat enough to get energy to travel safely.

The food helps them live longer and be stronger, even if they do not have enough food where they go. That is why they encourage one another to eat before they begin their journey, saying, ‘Let us eat, we never know.’

The saying is comparatively used to encourage people to be well prepared beforeand when they intend to do a certain task. They realize that every job needs well-preparedness for it to be successful. So, the work done with good preparation brings great success to its executors.

In that sense, those people get a lot of success in their work because of the good preparation they have to do before doing the tasks at hand. In addition, they also teach their peers how to prepare themselves well before doing any piece of work so that they too can be successful. That is why such people tell their companions, ‘Let us eat, we never know.’

The saying teaches people to make good preparations, when they have to do a certain task, before doing the taskk. Such preparation is bound to bring many benefits to them.

(1Kings 19: 7-8)

270. MHULI ILYE NGUNDA INEKE UNIMI.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile mhuli, ngunda na nimi. Imhuli ilolecha majilili gosegose ayo gadulile gukenagula jiliwa. Ungunda gulolecha ginhu ijo unimi agajipandikaga ulu olima. Umunhu ali nimi uyo agalimaga ujipandika ijikolo  jinijo.

Kuyiniyo lulu, ungunda ulu gugaliwa na majilili gumalwa, unimi ukija ugubhulagwa, agulima hangi. Umunhu alina solobho nhale gukila isabho, kunguno uwei hung’wene uyo agajipandika isabho jinijo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘mhuli ilye ngunda ineke unimi.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagakomanyanga imihayo iya solobho, niyo idina na solobho, umuwikaji bhobho. Bhadeb’ile igiki ubhupanga bho ng’wa munhu bhuli na solobho nhale kukila ijikolo ijo agajipandikaga bho gutumama milimo. Kuyiniyo lulu, isabho josejose nulu jigakenagulwa ulu munhu alihoyi, agujipandika jingi bho gutumama milimo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Mhuli ilye Ngunda ineke unimi.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu gudebha gudima mihayo nulu milimo iyo ilina solobho nhale uku wikaji bhobho.  Igelelilwe abhanhu bhenabho bhaitumame imilimo yiniyo iyo ilina solobho, na kuileka iyo idina solobho umuwikaji bhobho, kugiki bhadule ugujib’eja chiza ikaya jabho.

(Mathayo 2:16 – 18; Yeremia 31: 15 – 17).

KISWAHILI: TEMBO ALE SHAMBA AMWACHE MKULIMA.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia tembo, shamba na mkulima, tembo akiwakilisha wanyama waharibifu wa mazao yaliyoko shambani huku shamba likiwakilisha kitu akipatacho mkulima kutokana na kazi yake hiyo ya kilimo. Aidha, mkulima anawakilisha umuhimu wa mtu ambaye huvipata vitu hivyo kutokana na kufanya kazi zake za kilimo.

Kwa hiyo, mazao ya shamba yakiliwa na wanyama waharibifu, mkulima akasalimika kuawa atalima tena na kupata mali nyingine. Mtu ana faida kubwa kuliko mali, kwa sababu yeye aweza kuzipata mali hizo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Tembo ale shamba amwache mkulima.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutenga maneno au kazi zilizo na faida, na zile ambazo hazina faida maishani mwake. Yeye afahamu kwamba, uzima wa mwanadamu una faida kubwa kuliko mali ambazo yeye huzipata kwa kufanya kazi za kilimo. Kwa hiyo, mali yoyote ikiharibiwa, kama yeye mkulima yupo, atafanya kazi na kuzipata mali zingine. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Tembo ale Shamba aache Mkulima.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuelewa kushika maneno, au kazi zilizo na faida kubwa maishani mwao. Yafaa watu hao wazifanye kazi hizo zenye faida, na kuziacha zile zisizo na faida kwao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

(Mathayo 2:16 – 18; Yeremia 31: 15 – 17).

 

 

 

elephant

ENGLISH: LET THE ELEPHANT EAT THE FARM, BUT LEAVE THE FARMER.

The origin of this proverb refers to an elephant, a farm and a farmer. The elephant depicts any farm destructive wild animals while the farm depicts what a farmer earns from his/her farming career. The farmer depicts the importance of a person who earns the farm produce from his/her farming.

Therefore, if the field is destroyed by the animals, but the farmer survives, he/she will grow other crops and regain his/her wealth. As such, person is more important than what he/she possesses, because he/she can regain the possessions, in case of loss. That is why people say, ‘let the elephant eat the farm, but leave the farmer.’

The proverb is used comparatively to urge people to adopt an attitude of a person who differentiates useful and useless things in life. Such a person realizes that human life has a greater value than the wealth he earns from farming. Therefore, if any property is damaged, while the farmer is still alive, he/she would simply work even harder to gain onother property. That is why people say, ‘Let the elephants eat the farm, but leave the farmer.’

This proverb teaches people about understanding meaningful things in their lives. It is important for these people to do what is good and refrain from doing what is unprofitable for them, so that they can improve the welfare of their families.

(Matthew 2:16 – 18; Jeremiah 31: 15 – 17).

265. B’ALANG’HUNG’HULA BHANHU KAGANDA.

Imbuki ya kahayile kenako ifumilile kuli ningi o Jisuguma uyo witanagwa Samike. Uningi ng’wunuyo wimbaga mimbo ukinu wikimilija giki uweyi alinyehu noyi. Nulu agigela munhu wa gung’wib’onela abhanhu abhingi bhaduntogwa. Ukwene huguhaya giki, ‘b’alang’ung’ula bhanhu kaganda.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga chiza na bhanhu bha muchalo jakwe. Agabhambilija abho bhali mumakoye ijinaguginja wangu amakaye genayo, kugiki nabho bhapandike bhuyegi. Umunhu ng’wunuyo agab’izaga azunije nulu guminyika kunguno ya gwita mihayo ya wiza ukubhiye. Alina bhutogwa kubhanhu ubhogub’enhela bhuyegi abho alikala nabho. Ulu wigela munhu ogung’wib’onelwa umunhu ng’wunuyo, ‘b’alang’ung’ula bhanhu kaganda.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu gwikala na bhutogwa kubhanhu ubhogudula gubhalunguja abho bhali mumakoye. Ubhutogwa bhunhubho bhugulanga bhichab’o gwikala bho mholele umuchalo jabho.

(Luka 23:48- 49; Luka 24: 20-21).

KISWAHILI: WATANUNG’UNIKA WATU KWA MAKUNDI.

Chanzo cha msemo huo chatokea kwa manju wa Kisukuma aliyeitwa Samike. Manju huyo alikuwa akiimba nyimbo kwa kujisifia upole aliokuwa nao uliomwezesha kuishi vizuri na watu. Hata akitokea mtu wa kumuonea, watu wengi hawatafurahia kitendo hicho na hawatampenda. Ndiyo kusema kwamba, ‘watanung’unika watu kwa makundi.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule aishiye vizuri na watu walioko kwenye kijiji chake. Huwa akiwasaidia wenye matatizo mbalimbali maishani mwao ili waweze kuyatatua mapema na kuanza kufurahi tena.

Mtu huyo hukubali hata kuumia kwa ajili ya kutenda mema kwa faida ya wenzake. Hufanya hivyo kwa sababu ya upendo alio nao kwa wenzake. Upendo huo humpatia furaha ya kuwasaidia watu wake kwa upole. Kwa hiyo basi, mtu huyo akionewa na watu wenye nia mbaya, ‘watanung’unika watu kwa makundi’.

Msemo huo hufundisha watu kuishi kwa upendo na watu ili kuweza kuwasaidia na kuwafariji wale wenye shida mbalimbali. Upendo huo utawafundisha wenzao umuhimu wa kuishi kwa amani kwenye kijiji chao.

(Luka 23:48- 49; Luka 24: 20-21).

 

 

african-dancers-

ENGLISH: PEOPLE WILL COMPLAIN IN GROUPS.

The origin of this saying is a Sukuma maestro named Samike. The man used to sing boasting of his gentleness, which enabled him to live well with other people. Even if a bully happens to molest him, most people will not like it and him. Yes, ‘People will complain in a groups.’

The saying is used in comparison to refer to any person who lives well with other people in his village. He helps those who are in various troubles in life so that they can easily resolve them and start enjoying life again.

Such a person even accepts to suffer in order to do good deeds that benefit of his fellows. He does so out of love for his fellows. That love gives him the joy of helping his people in good faith. So, if that person is bullied by any ill-minded people, ‘people will complain in groups’.

The saying teaches people about living in love with other people so that they can help and comfort those in various troubles. That love will teach their peers about the importance of living in peace in their village.

(Luke 23: 48-49; Luke 24: 20-21).

261. WADIMA NZWI WALEKA UGUGULU.

Imbuki ya kahayile kenako ingilile kujigano ja ng’wa Sayayi na Shimba. Ijigano jinijo jihayile giki, Usayayi b’agikenya ni Shimba, uwei upelela mujigulu. Ugingila na usanganijiwa moyi uding’wa ugugulu. Aho oding’wa uwei uhaya giki, ‘wadima nzwi waleka ugugulu.’

Umunashinda aho wigwa chene, ugulekela ugugulu alihaya owilagwa go ng’hana, igiki linzwi.  Akoyi akaSayayi kukolob’ela mugati, kub’iza kapila ugubhulagwa. Hunakub’iza kahayile giki, ‘wadima nzwi waleka ugugulu.’

Akahayile kenako kakalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumilaga masala gakwe ijinagwipija umumakoye. Umunhu ng’wunuyo adebhile uguginja amakoye  ayo alinago, bho gutumila wiganiki bho masala mingi. Umunhu ng’wunuyo hangi adeb’ile ugubhambilija ab’iye ugugatumila amasala geneyo bhogwipija mumakoye.

Akahayile kenako kalanga bhanhu  gumana ugugatumila chiza amasala gabho bho gwipija na gwiyinja mumakoye. Ubhumani bhunubho bhugub’ambilija bhanhu bhingi uguginja amakoye ayo bhalinago.

(1 Samweli 16:18; Mathayo 10:17-18)

KISWAHILI: UMESHIKA MZIZI UKAACHA MGUU.

Chanzo cha msemo huo chatokea kwenye hadithi ya Sungura na Simba. Hadithi hiyo yaeleza kwamba, Sungura na Simba waligombana. Sungura akakimbia kwenda kujificha kwenye kichuguu. Kabla hajaingia vizuri kwenye kichuguu, Simba alimpata akamshika mguu. Sungura aliposhikwa mguu, alisema hivi, ‘umeshika mzizi ukaacha mguu.’ Simba aliposikia hivyo, alimwachia akifikiri kuwa kweli ni mzizi. Sungura alitokomea ndani akapona au akasalimika. Ndiyo ukawa msemo kwamba, ‘umeshika mzizi ukaacha mguu.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule atumiaye akili zake vizuri katika kujitatulia matatizo. Mtu huyo afahamu namna ya kujiondolea matatizo aliyo nayo maishani mwake kwa kutumia akili zaidi. Zaidi ya hayo, mtu huyo huwafundisha pia wengine njia za kujiondolea matatizo yanayowakumba.

Msemo huo hufundisha watu  kuelewa namna ya kuzitumia vizuri akili zao katika kujitatulia matatizo maishani mwao. Uelewa huo utawasaidia watu wengi katika kujiondolea matatizo yawakumbayo maishani mwao.

(1 Samweli 16:18; Mathayo 10:17-18).

 

african lion

rabbit

ENGLISH: YOU GOT HOLD OF A ROOT AND LEFT THE LEG.

The origin of this saying is a tale about the Rabbit and the Lion. The tale has it that the two had a fight. As a result, the Rabbit ran to take cover in an anthill. The Lion chased and caught the Rabbit by the leg before entering the anthill.

When the Rabbit learnt that it had been caught by its leg, it said to the Lion, ‘You got hold of a root and left the leg.’ On hearing that, the Lion thought it was true and, therefore, left the leg thereby allowing the Rabbit to vanish into the anthill and survive his attack. Thereafter, it became a saying, ‘You got hold of a root and left the leg.’

The saying is used comparatively to refer to people who use their brains well in solving problems. Such people know how to get rid of problems they have in their lives by simply using common sense. In addition, such people also teach others how to get out of their problems using their brains.

The saying teaches people about understanding how to use their senses to solve problems in their lives. This understanding will help many people to get rid of the problems they are going through in their lives.

(1 Samuel 16:18; Matthew 10: 17-18).