sayings

541. ULU ULI DIDI IYO ULAIPANDIKE UGWIMALA BHEBHE NG’WINIKILI.

Imbuki ya kahayile kenako yilolile mafumilo ga ng’wa didi. Udidi jilijisumva ijo jili na nhinda ya gulema gwigwa mihayo ya wiza iyo jigawilagwa na bhichajo. Ijoyi jigacholaga ndebho bho gubhikolosha abhangi umukikajile kajo. Uwikolosha bhunubho bhugajenhelejaga guminyiwa nabho jigabhikoloshaga. Hunagwene abhanhu bhagajiwilaga giki ‘ulu uli didi iyo ulaipandike ugwimala bhebhe ng’winikili.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinchoji o ndebho uumukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo agabhikobyaga abhiye bho gubhitila mihayo ya bhubhi.  Uweyi agikalaga upandika mamihayo ng’hangala nyingi, kunguno ya bhudidi bhokwe ubho bhugabhenhelejaga na bhiye gupandika makoye umuwikaji bhobho.

Umunhu ng’wunuyo agabhizaga alemile uguhang’wa na bhiye. Abhanhu abho bhagang’hamaga olema ugubhazunilija bhaganekaga wibhegeje weyi ulu opandikaga makoye, kunguno obhanoja. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagang’wilaga giki, ‘ulu uli didi iyo ulaipandike ugwimala bhebhe ng’winikili.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu guleka bhuchoji bho ndebho, nulu wikomya ukubhichabho, kugiki bhadule gwikala bho gujilanija chiza na bhichabho umuwikaji bhobho.

(Yoshua Bin Sira 27:25-27; Yoshua Bin Sira 32:18-19; Zaburi 7:16-17).

KISWAHILI: UKIWA MTUKUTU YATAKAYOKUPATA UTAYAMALIZA MWENYEWE.

Chanzo cha msemo huu chaangalia matokeo ya asiyesikia. Asiyesikia ni kiumbe chenye kiburi cha kukataa kusikia maneno yaliyo mema yatokayo kwa wenzake. Kiumbe hicho ni kitukutu kwa kuwa hutafuta uchokozi kwa wenzake kinapoishi. Uchokozi huo hukisababishia kuumizwa na wale kinaowachokoza. Ndiyo maana watu hukiambia kwamba, ‘ukiwa mtukutu yatakayokupata utayamaliza wewe mwenyewe.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutafuta uchokozi katika maisha yake. Mtu huyo huwachokoza wenzake kwa kuwatendea maovu. Yeye hupata matatizo mara nyingi, kwa sababu ya kiburi chake ambacho pia huwasababishia wenzake kuingia kwenye matatizo. Mtu huyo huwa hataki kuonywa na wenzake. Watu wanaomuonya na kuwakatalia, humuacha ajitatulie mwenyewe matatizo aliojiletea, kwa sababu ya yeye kuwachosha watu hao. Ndiyo maana wao humwambia kwamba, ‘ukiwa mtukutu yatakayokupata utayamaliza wewe mwenyewe.’

Msemo huu hufundisha watu kuacha kutafuta uchokozi kwa wenzao, ili waweze kuishi kwa kuelewana vizuri na watu wengine maishani.

(Yoshua Bin Sira 27:25-27; Yoshua Bin Sira 32:18-19; Zaburi 7:16-17).

ligusha na nzoka

pingu

 

ENGLISH: IF YOU ARE NAUGHTY, YOU WILL DEAL WITH WHATEVER BEFALLS YOU.

The origin of this saying is a person that is never told. Such a person refuses to listen to good advice from others. The person seeks out aggression from others by provoking them. The aggression, in turn, hurts the him/her and his/her company. That is why people tell him/her, ‘if you are naughty, you will deal with whatever befalls you.’

The saying is used comparatively to refer to a provocative person. The person annoys others by by provoking them and when they harm him they also do so to his/her companions. Such an individual often gets into trouble, because of his/her pride, which also causes his colleagues to get into troubles.

That person doesn’t want to be warned by his/her colleagues. Therefore they leave him alone to deal with whatever problem arising from his/her provocation to others. That is why they tell him/her, ‘if you are naughty, you will deal with whatever befalls you.’

This saying teaches people to refrain from aggression, so that they can live in harmony with other people in their lives.

(Joshua Bin Sira 27: 25-27; Joshua Bin Sira 32: 18-19; Psalm 7: 16-17.

540. LYAMOLOLO.

Imbuki ya kahayile kenaka yingilile kujisumva ijo jili na mololo umumili gojo. Amololo genayo gali malonda gapilile, ayo jagapandika ijisumva jinijo, kunguno ya nguzu jajo, ijo jidahebhagwa na oseose. Ijoyi jidulile gutumama milimo mingi bho nguzu mpaga guyimala. Hunagwene abhanhu bhagajitanaga giki, ‘lwamololo.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali na nguzu ja gutumama milimo yakwe chiza, mpaga guyimala. Umunhu ng’wunuyo, agigulyambijaga uguyitumama imilimo yiniyo, bho wangu wangu, na guyimala chiza aha kaya yakwe.

Uweyi agikolanijiyagwa ni lyamololo, kunguno nang’hwe ali na nguzu ja gudula gung’wenhela bhupandiki wingi umuwikaji bhokwe. Uwikaji bhokwe bhunubho, bhugabhambilijaga abhiye ugongeja bhukamu bho kutumama milimo yabho. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘lwamololo.’

Akahahile kenako kalanga bhanhu gongeja nguzu ja guitumama bho bhukama bhutale imilimo yabho, kugiki bhadule ugujibheja chiza ikaya jabho umuwikaji bhobho.

(Kutoka 2:11-15; Waamuzi 15:11-16; 1Wafalme 11: 15-16).

KISWAHILI: LENYE MAKOVU.

Chanzo cha msemo huu chaangalia kiumbe chenye makovu mwilini mwake. Makovu hayo ni madonda yaliyopona ambayo yalitokana na kiumbe hicho kuwa na nguvu za kutoshindwa na chochote. Kiumbe hicho kinaweza kufanya kazi nyingi mpaka kuzimaliza. Ndiyo maana watu hukiita ‘lenye makovu.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mwenye nguvu za kufanya kazi vizuri mpaka kuzimaliza. Mtu huyo hujibidisha kuzitekeleza kazi zake hizo kwa haraka hadi kuzikamilisha. Yeye hufanana na dude lenye makovu, kwa sababu naye ana nguvu za kumwezesha kujiletea mafanikio mengi katika maisha yake. Maisha yake hayo huwasaidia pia wenzake katika kuongeza bidii za kuyatekeleza vizuri majukumu yao. Ndiyo maana watu humwita kwamba yeye ni ‘lenye makovu.’

Msemo huo hufundisha watu kuongeza nguvu za kuyatekeleza kwa bidii kubwa na vizuri majukumu yao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

(Kutoka 2:11-15; Waamuzi 15:11-16; 1Wafalme 11: 15-16).

mozambique-milimo

king-arthur-

 

ENGLISH: HE WHO IS FULL OF SCARS.

The origin of this saying is a creature with scars on his body. These scars are the healing wounds that resulted from the creature having the power to be invincible. The creature can do many tasks to complete it. That is why people call it ‘the one with scars.’

The saying is used comparatively to refer to any person who has the power to do jobs well and complete it on time. The person undertakes to carry out and complete his/her tasks quickly. He/she is like a creature full of scars, because he also has the power to work bring about notable successes in his life. His own life also helps other to work harder  in fulfilling their roles. That is why people call him ‘he who is full of scars.’

The saying teaches people to maximize effort to carry out their hard work and responsibilities, so that they can better support their families.

(Exodus 2: 11-15; Judges 15: 11-16; 1Kings 11: 15-16).

536. NATENG’WA NHELEKELE.

Imbuki ya kahayile kenako yilolile bhuteng’wa bho ng’helekele. Ubhuteng’wa bho ng’helekele bhunubho bhuli bhuwilwa bho mihayo iyo iliyambisila. Umunhu uyo owilagwa imihayo yiniyo, agadumaga uguyelelwa chiza. Hunagwene agayombaga giki, ‘nateng’wa ng’helekele.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agahoyaga na bhanhu bho nduhu uguiyomba hape imihayo yakwe. Umunhu ng’wunuyo agatumilaga mihayo ya mbisila umumahoya gakwe na bhanhu.

Abhanhu abho agahoyaga nabho bhagadumaga uguyidebha imihayo iyo agabhawilaga umunhu ng’wunuyo. Ulu bhamuja ubhulingisilo bho mihayo yakwe, uweyi agabhashokeja bho mbisila. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nateng’wa ng’helekele.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu gubhawila abhichabho hape imihayo yabho, kugiki bhadule guyelelwa imihayo yiniyo, na guitumila chiza ijinagubheja ikaya jabho.

(Luka 8:16-17; Mathayo 5:14-16).

KISWAHILI: NIMEAMBIWA KIMAFUMBO.

Chanzo cha msemo huu chaangalia uambiwaji wa kitu kwa mafumbo. Uambiwaji huo ni wa kuambiwa maneno yenye mafumbo ambayo maana yake haiko wazi. Mtu aliyefumbiwa hushindwa kuuelewa ujumbe anaoambiwa na mwenzake huyo. Ndiyo maana husema kwamba, ‘nimeambiwa kimafumbo.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye haongei na watu waziwazi. Mtu huyo hutumia maneno yenye mafumbo katika maongezi yake na wenzake, hali ambayo huwapa ugumu wa kumwelewa vizuri. Watu anaoongea nao hushindwa kuelewa maana ya maneno anayotumia katika maongezi yake. Wakimuuzila maswali kuhusu maana ya yale maneno yake aliyowaambia, yeye huwajibu kwa mafumbo, hali ambayo huongeza ugumu zaidi kwao. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, ‘nimeambiwa kimafumbo.’

Msemo huu hufundisha watu kuongea na wenzao, kwa kutumia maneno yaliyo wazi, ili waweze kuuelewa vizuri ujumbe uliomo kwenye maneno hayo na kuufanyia kazi katika kuziendeleza familia zao.

(Luka 8:16-17; Mathayo 5:14-16).

mahoya

meeting-

ENGLISH: I HAVE BEEN TOLD IN PARABLES.

The origin of this saying is parables. A person who speaks in parables is usually not understood because the words he/she uses are considered vague by listeners. As such they fail to understand the message that person is telling them. That is why they say, ‘I have been told in parables.’

The saying is used comparatively to refer to a person who does not speak to people clearly. The person uses idiomatic expressions in his/her conversation with colleagues, which makes it difficult to clearly understand him or her.

The listeners fail to understand the meaning of the idiomatic expressions he/she uses in his/her conversation. When they ask questions about the meaning of such expressions, the person answers them in parables, which further complicates the matter. That is why those people say, ‘I have been told in parables.’

This saying teaches people about being clear when talking to others so that the listeners can better understand the message and work it out in the development of their families.

(Luke 8: 16-17; Matthew 5: 14-16).

535. GONBITYA MABHUGA NAGUYUNGAGWA NONI.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhubhiti bho mumbuga bho ng’wa munhu uyo oyungagwa noni. Umunhu uyo alibhita mumbuga nhale aganogaga noyi, kunguno ya gusiminza lugendo lulihu, niyo aliyiyene.

Umunhu ng’wung’wunuyo agajibhonaga inoni yabhiza guti jiling’wiyungulila weyi, kunguno ya bhuyiyene bhokwe. Hunagwene umunhu ng’wunuyo agayombaga giki, ‘gombitya mabhuga naguyungagwa noni.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo wiyumilija kutumama milimo yakwe gwingila mubhuhabhi mpaga gubhiza nsabhi, uyo alinkumuku, guti ningi umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo wingila mumakoye guti ga bhuhabhi, utumama milimo guti gwimba, mpaga nose upandika sabho ningi, kunguno ya bhutumami bhokwe bhunubho. Uweyi agikolaga n’umunhu uyo omala gubhita mulibhuga litale, kunguno nang’hwe winga kufuma mubhuhabi mpaga ushika mubhusabhi. Umunhu ng’wunuyo agabhalanjaga n’abhiye inzila ijo ojibhitila mpaga ugingila umubhuhabhi bhunubho. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘gombitya mabhuga naguyungagwa noni.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu gwiyumilija gutumama milimo yabho bho bhukamu bhutale, kugiki bhadule kuginja amakoye agabhuhabhi, mpaka bhashike mugupandika sabho ningi umuwikaji bhobho.

(Mathayo 15:29-39; Marko 3:7-10).

KISWAHILI: NIMEPITA MBUGA NYINGI NIKIZONGWA NA NDEGE.

Chanzo cha msemo huu chaangalia upitaji wa mtu katika mbuga nyingi akizongwa na ndege. Mtu huyo alizipita mbuga hizo kubwa akizongwa na ndege kwa sababu ya kutembea mwendo mrefu akiwa peke yake.

Mtu huyo aliwaona ndege wengi walioonekana kama wanamzonga katika safari yake hiyo ndefu alipokuwa peke yake. Ndiyo maana mtu huyo, husema kwamba, ‘nimepita mbuga nyingi nikizongwa na ndege.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule aliyevumilia kufanya kazi ngumu kuanzia kwenye umaskini hadi kufikia kuwa tajiri aliyesifika kama manju. Mtu huyo alitokea kwenye matatizo ya umaskini, akafanya kazi nyingi zikiwemo zile za kuimba, hadi akapata mali nyingi kwa sababu ya bidii yake ya kufanya kazi.

Yeye hufanana na mtu yule aliyevuka mbuga nyingi na kubwa, kwa sababu naye alitokea kwenye matatizo ya umaskini hadi kwenye utajiri kupitia utekelezaji wa majukumu yake.

 Mtu huyo huwafundisha pia wenzake  njia alizopitia mpaka akatoka kwenye umaskini. Ndiyo maana yeye huwambia watu kwamba ‘nimepita mbuga nyingi nikizongwa na ndege.’

Msemo huu hufundisha watu kuvumilia matatizo na kufanya kazi kwa bidii kubwa katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kuyatatua matatizo ya umaskini kwa kupata mali za kuwatosha kutumia katika maisha yao.

(Mathayo 15:29-39; Marko 3:7-10).

falcon-

mbuga

ENGLISH:  I HAVE PASSED THROUGH MANY PLAINS WITH BIRDS FLYING OVER.

The origin of this is the passing of a person through many terrains with birds flying over him/her. The person walks alone for a long time while birds a flying over his/her head as a symbol of sufferings.. That is why he/she says, ‘I have passed through many plains with birds flying over.’

The saying is used comparatively to refer to a person who endures hard work that helps him/her transform life from poverty to affluence. This person who transforms life from poverty to affluence must have done several jobs including singing, until he/she got rich due to hard work. He/she is like a person who crosses many plains with birds flying over,, working hard from poverty to affluence. This person also teaches other about the ways he/she went through poverty. That is why he/she tells people that, ‘I have passed through many plains with birds flying over.’

The saying teaches people about persevering in the execution of their duties so that they can solve the problems of poverty by finding enough resources to spend in their lives.

(Matthew 15: 29-39; Mark 3: 7-10).

534. NHALA AGALANGA BHATENGEKE.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhuhala bho ng’wa munhu. Umunhu ung’hala agabholechaga ubhuhala bhokwe bho gubhitila nhungwa jakwe ijo jili jabhubhi. Umunhu ng’wunuyo agitaga mihayo ya bhubhi ukubhiye abho bhalibhatengeke.

Kuyiniyo lulu, abhatengeke bhenabho bhagikalaga bhang’ogohile uweyi, kunguno ya kajile kakwe ako bhagilemejaga ugukigemeja umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ng’hala agalanga bhatengeke.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ogabhona amakoye ayo agapandikaga umunhu uyo aling’hala, mpaga gwiyangula gusaga mubhutengeke umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo agaidililaga chiza ikaya yakwe, kunguno adahayile abhanhu bhakwe bhapandike makoye guti nayo agapandikaga umunhu ung’hala ng’wunuyo umukikalile kakwe.

Kuyiniyo lulu, uweyi agadujaga ugubhalanja abhiye gwikala na nhungwa ja wiza bho gubhizukija amakoye ayo bhagagapandikaga abhanhu abho bhali na nhungwa ja bhubhi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ng’hala agalanga bhatengeke.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu  kuleka nhungwa ja bhubhi umukikale kabho, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho umuwikaji bhobho.

(2Wathesalonike 3:13-15; Wagalatia 5:16-17; Wagalatia 5:22-23; 1Petro 3:17; 2Petro 3:17; Luka 2:34-36; Mithali 11:5-6; Mithali 11:19; Mithali 12:1-3).

KISWAHILI: MJINGA ALIFUNDISHA WEREVU.

Chanzo cha msemo huu chaangalia ujinga wa mtu fulani. Mtu huyo huonesha ujinga wake kwa kupitia tabia yake ambayo ni mbaya. Yeye hutenda matendo mabaya kwa wenzake ambao ni werevu.

 Kwa hiyo, watu walio werevu humwogopa mjinga huyo, kwa sababu ya mwenendo wake ambao watu hao hukatazana kuuiga maishani mwao. Ndiyo maana watu husema ‘mjinga alifundisha werevu.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule aliyeyaona matatizo wanayoyapata wajinga maishani mwao, hadi akaamua kubaki katika werevu wake muda wa maisha yake. Mtu huyo, huijali vizuri familia yake, kwa sababu hataki watu wake wayapate matatizo yale wanayoyapata watu walio wajinga. Kwa hiyo basi, yeye huweza kuwafundisha wenzake  kuishi katika tabia njema kwa kuwakumbusha matatizo yale waliyo nayo wenye tabia mbaya katika maisha yao.  Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mjinga alifundisha werevu.’

Msemo huu hufundisha watu kuacha tabia mbaya katika maisha yao, ili waweze kuishi vizuri na wenzao maishani.

(2Wathesalonike 3:13-15; Wagalatia 5:16-17; Wagalatia 5:22-23; 1Petro 3:17; 2Petro 3:17; Luka 2:34-36; Mithali 11:5-6; Mithali 11:19; Mithali 12:1-3).

ghana

fisherman-

ENGLISH: AN IMBECILE TAUGHT THE INTELLIGENT.

The origin of this saying is ignorance of someone. The ignorant person shows his/er ignorance through his evil behavior. He does evil deeds to his wise fellows. Therefore, the prudent are afraid of this imbecie, because of his/her conduct, which they have sworn not to imitate in their lives. That’s why people say ‘an imbecile taught the intelligent.’

The saying is used comparatively to refer to person who witnessed the plight of the imbecile in his/her life, so much that he/she decided to remain in control of his/her life. The person does take good care of his/her family, because he does not want his/her people to suffer the same problems that imbeciles experience.

Therefore, he or she can teach his or her colleagues about living a good life, by reminding them of the problems they have in their lives. That is why people say, ‘an imbecile taught the intelligent.’

The saying teaches people to refrain from bad habits in their lives, so that they can live well with their peers.

(2Thessalonians 3: 13-15; Galatians 5: 16-17; Galatians 5: 22-23; 1 Peter 3:17; 2 Peter 3:17; Luke 2: 34-36; Proverbs 11: 5-6; Proverbs 11:19; Proverbs 12: 1-3).