heritage

548. KALAGU – KIZE: KABHULA ALILILA NG’OMA JILITULWA TALA JILIBHAKA – JULUNDUMO JA MBULA NA LUKUBHA.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile ikanza lya mbula iyo ilitula na lukubha. Imbula ulu ilitula chiniko igitagulaga minzi mingi ayo gagabhizaga guti yilihuluma gwiza kutula. Ubhuhulumi bhunubho bhugikolanijiyagwa na gulila goyo. Iyoyi igagigimaga yiikola na ng’oma ijo jilitulwa na igalabhaga yiikola na tala ijo jilibhaka. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘Kabhula alilila, ng’oma jilitulwa tala jilibhaka’ bhashosha, ‘ Jilundumo ja mbula na lukubha.’

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kuli nkima uyo agatumamaga milimo mingi umukikalile kakwe. Unkima ng’wunuyo agipunaga dilu gujila minzi, ogashoga na kuja guj’uchola makubhi na ng’hwi ja guzugila. Unkima ng’wunuyo, ulu wenha inghwi, agapembaga moto na gwandya gubhazugila abhanhu bhakwe. Ulu ubisha ijiliwa jinijo, agabhatengelaga abhanhu bhalya, uweyi agajijilaga ijiseme na gwandya gujoja. Umayu ng’wunuyo agajaga gujufula myenda, ulu omala ugoja ijisema jakwe. Ulu ogashoka koyi, wandya goja bhanigini na guja gujushelwa na yingi mingi. Kuyiniyo lulu, unkima ng’wunuyo agatumamaga milimo mingi ahakaya yakwe. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘Kabhula alilia, ng’oma jilitulwa tala jilibhaka’ bhashosha, ‘Jilundumo ja mbula na lukubha.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu gwilanga gutumama milimo mingi ahakaya jabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umukikalile kabho.

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA: KABULA ANALIA, NGOMA ZINAPIGWA NA TAA ZINAWAKA – NGURUMO YA MVUA YENYE RADI.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia wakati wa mvua yenye radi inaponyesha. Mvua ikinyesha hivyo humwaga maji mengi ambayo hupiga kelele kama ngurumo ya mvua inayokuja. Yenyewe hunguruma kwa namna inayofanana na ngoma zinayopigwa, na hutoa mwanga unaofananishwa na taa zinazowaka. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘Kabula analia, ngoma zinapigwa na taa zinawaka’ na kujibu, ‘Ngurumo ya mvua yenye radi.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa mwanamke anayefanya kazi nyingi, katika mwenendo wake wa maisha ndani ya familia yake. Mwanamke huyo hujilawa asubuhi kwenda kuchota maji, akirudi huko, huenda kutafuta mboga na kuni za kupikia.

Mwanamke huyo akileta kuni, huwasha moto na kuanza kuwapikia chakula watu wake wa kwenye familia yake. Akiivisha chakula hicho, huwatengea mezani chakula hicho. Wakimaliza kula, mama huyo huenda kuondoa vyomba vyake na kuanza kuviosha.

Mama huyo huenda kufua nguo baada ya kumaliza kuviosha vyombo vyake. Akimaliza kazi hizo, huanza kufanya kazi zingine zikiwemo zile za kwenda kusaga nafaka mashineni, au anasaga yeye mwenyewe, kuogesha watoto, na zingine nyingi. Kwa hiyo basi, mwanamke huyo hutekeleza majukumu mengi sana kwenye familia yake. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘Kabula analia, ngoma zinapigwa na taa zinawaka’ na kujibu, ‘Ngurumo ya mvua yenye radi.’

Kitendawili hiki hufundisha watu kuwa na uelewa wa kuyatekeleza majukumu mengi katika familia zao, ili waweze kufikia hatua ya kupata mafanikio mengi maishani mwao.

lightning1

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE- LET IT COME: KABULA IS CRYING WHILE DRUMS ARE BEING BEATEN AND THE LIGHTS ARE SHINING – THUNDERSTORM.

The origin of this riddle is a thunderous rain. When it rains, it pours out a lot of water which screams like a thunderstorm. It itself roars the atmosphere similar to the Drums that are played, and emits a light that is comparable to the burning lamps. That is why people pose a riddle that, ‘Kabula is crying, drums are being beaten and the lights are lighting’ and respond, ’Thunderstorm.’

This riddle is used comparatively to refer to a busy woman. The woman works early in the morning to fetch water, returns home and goes to find vegetables and firewood.

After bringing firewood, the woman makes fire and begins to cook food for her people and thereafter puts the food on the table. After they have eaten the food, the woman clears the table and begins to wash the dishes.

After washing the dishes, she washes clothes after which she performs other tasks such going to a milling machine, washing the children and many more. The woman, therefore, performs many tasks in her family. That is why people pose a riddle that, ‘Kabula is crying, drums are being beaten and the lights are lighting’ and respond, ‘Thunderstorms.’

This riddle teaches people about understanding how to carry out many responsibilities in their families, so that they can reach a point of success in their lives.

547. GWENHA NGUZU JA NTONDO.

Imbuki ya kahayile kenako yingilile ku wenhi bho nguzu. Inguzu jinijo jigatumamaga milimo mitale ulu jitali jili ningi. Aliyo lulu, ulu jugeha jigenhagwa jingi nulu jigongejiyagwa jingi, kugiki unimo gunuyo gutumamwe hatale. Hunagwene abhanhu ulu bhugehya nguzu, bhagayombaga giki, ‘gwenha nguzu ja ntondo.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo na gwisuya ulu onoga. Umunhu ng’wunuyo aganguhaga uguja ukumilimo yakwe, ogatumama mpaga oyeka. Ulu oyeka chiniko, agongejaga inguzu jingi ijagutumamila milimo yakwe aha ntondo bho gwisuya chiza.

Umunhu ng’wunuyo agagulang’hanaga chiza umili gokwe bho gulya jiliwa, kugiki adule gupandika nguzu ja gung’wambilija guitumama imilimo yakwe mpaga aho alanogele. Ulu unoga uweyi, agisuyaga kugiki ongegeje inguzu ja gutumamila milimo yakwe aha shigu ijo jizile. Hunagwene ulu uhaya gwisuya agayombaga giki, ‘gwenha nguzu ja ntondo.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu kupandika makanza ga gwisuya ulu bhanoga uguyitumama imilimo yabho, kugiki bhadule gongeja nguzu ja guyitumamila imilimo yabho yiniyo hatale aha shigu ijizile.

(Mwanzo 2:1-7; Kutoka 20:9-11; Waebrania 4:4; Wabrania 4:9-10)

KISWAHILI: KULETA NGUVU ZA KESHO.

Chanzo cha msemo huu chatokea kwenye uongezaji wa nguvu. Nguvu hizo ndizo zinazofanya kazi kubwa zikiwa nyingi. Lakini basi, zikipungua, huletwa zingine. Ndiyo maana watu wakiona kwamba wameishiwa nguvu, huhitaji, ‘kuleta nguvu za kesho.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi zake kwa bidii na akichoka hupumzika. Mtu huyo huwahi kwenda kazini kwake ambako hufanya kazi mpaka anachoka. Akichoka hivyo, huziongezea nguvu zingine, ambazo ni za kufanyia kazi katika wakati ujao kwa kupumuzika.

Mtu huyo huutunza vizuri mwili wake kwa kuulisha chakula kinachoutosha, ili aweze kupata nafasi ya kukusanya nguvu za kumsaidia katika kuzitekeleza vizuri kazi zake. Yeye akichoka, hupumzika ili aweze kuongeza nguvu za kufanyia kazi siku zijazo. Ndiyo maana yeye akichoka kufanya kazi zake, huhitaji ‘kuleta nguvu za kesho.’

Msemo huu hufundisha watu kutenga muda wa kupumzika kila wanapochoka kuyatekeleza majukumu yao, ili waweze kuongeza nguvu za kufanyia kazi hizo siku zijazo.

(Mwanzo 2:1-7; Kutoka 20:9-11; Waebrania 4:4; Wabrania 4:9-10).

gambia-kaya

gambia-bhakima

 

ENGLISH: BOOSTING  STRENGTH FOR TOMORROW.

The origin of this saying is boosting of one’s strength. The strength is needed for one to work. But once a person becomes weak, he/she needs to boost his/her strength. That’s why when people feel overwhelmed, they need to, ‘boost strength for tomorrow.’

The saying used comparatively to refer to any person who works hard and gets a rest after getting tired. The person usually goes to work early and works until is tired. When he/she gets tired, he/she boosts his/her strength for future work by relaxing and resting. The person takes good care of his/her body by feeding himself/herself on enough food, so that he/she has the opportunity to gather more strength to help him/her carry out his/her duties. When he/she gets tired, he/she rests so he/she can boost his/her work ability in the future. That is why when he/she gets tired of working, he/she needs to ‘boost strength for tomorrow.’

The saying teaches people to set aside time to rest when they are tired, so that they can boost their ability to perform their tasks in the future.

(Genesis 2: 1-7; Exodus 20: 9-11; Hebrews 4: 4; Hebrews 4: 9-10).

546. NGONGWA NDULA MAPOLU.

Imbuki ya kahayile kenako yilolile ngongwa. Ungongwa gunuyo guli nti gutale uyo gugazwaga ng’wipolu. Unti gunuyo gugabhizaga gugakililile amanti pye ayo galihoyi ung’wipolu lyinilo. Ugoyi guli ntale hangi ndimu noyi. Hunagwene abhanhu bhagagwitanaga giki, ‘Ngongwa ndula mapolu.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajilang’hanaga ijikolo ijo agajipandikaga bho gujisumbya mpaka nose kushigila kubhiza nsabhi ntale. Umunhu ng’wunuyo, aidebhile isolobho ya ginhu ijidoo iyo jigang’wambilijaga ujituula chiza bhuli jene ijo alijipandika umubhuchoji bhokwe.

 Uweyi agikolaga ni linti ilo ligazwaga lyakula mpaga lyayikilila pye imiti iyingi ung’wipolu lyinilo, kunguno nang’hwe agajisumbyaga isabho ijo agajipandikaga mpaga obhiza nsabhi ntale. Uweyi agabhalangaga na bhiye inzila ja gujilang’hanila chiza isabho ijo bhagajipandikaga umubhuchoji bhobho. Hungwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘Ngongwa ndula mapolu.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu gujisumbya chiza isabho jabho ijo bhagajipandikaga umubhuchoji bhobho, kugiki bhadule kupandika sabho ja gubhambilija chiza umuwikaji bhobho.

(Mathayo 17:14-20; Marko 4:30-32; Matendo ya Mitume 5:14-16)

KISWAHILI: MGONGWA MUWEZA MAPORI.

Chanzo cha msemo huu chaangalia mgongwa. Mgongwa ni mti mkubwa unaota porini. Mti huo hukua mpaka kuwa mrefu kiasi cha kupita miti yote iliyo porini. Wenyewe huwa unakuwa mti mkubwa na mgumu sana. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Mgongwa muweza mapori.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hukusanya na kutunza mali anazozipata mpaka anafikia kiwango cha kuwa tajiri mkubwa. Mtu huyo anaifahamu faida ya kutunza mali kidogokidogo inayomsaidia kukitunza vizuri kila anachokipata katika utafutaji wake.

Yeye hufanana na mti unaoota na kukua mpaka ukawa mrefu kupita mingine porini ulimo, kwa sababu naye hukusanya na kuitunza mali anayoipata mpaka anakuwa tajiri mkubwa. Yeye huwafundisha pia wenzake namna ya kuzitunza vizuri mali wanazozipata katika utafutaji wao. Ndiyo maana watu husema kwamba ‘Mgongwa muweza mapori.’

Msemo huu hufundisha watu kuzitunza vizuri mali wanazozipata katika utafutaji wao, ili waweze kupata mali yingi ya kuwasaidia vizuri katika maisha yao.

(Mathayo 17:14-20; Marko 4:30-32; Matendo ya Mitume 5:14-16).

ipolu

ENGLISH: A ‘NGONGWA’ TREE THE FOREST OUTSTANDER.

The origin of this saying is tree that is locally known as ngongwa. It is a large tree that outstands all trees in the forest. This tree grows to become the tallest of all the trees in the forest. It becomes a very large and hard wood. That is why people say, ‘A ‘ngongwa’ tree the forest outstander.’

The saying is used comparatively to refer to any person who saves little by little what he/she earns to the extent of becoming very rich. The person knows the benefits of saving little by little, which helps him/her save everything he/she earns. He/she is like a ‘ngongwa’ tree that grows and grows until it is the tallest of all trees in the forest, because he/she saves little by little until he/she becomes very rich. He/she also teaches others to save the little they earn. That is why people say, ‘A ’ngongwa’ tree the forest outstander.’

The saying teaches people to save what they earn, so that they can gather wealth to help them better their lives.

(Matthew 17: 14-20; Mark 4: 30-32; Acts 5: 14-16).

545. NISAGILWA NHINGI.

Mbuki ya kahayile kenako, yililola wisagiji bho nhingi. Inhingi yiniyo lilinti ilo lyapunzwagwa chiza mpaga lyawiza nhingi. Imhingi jinijo, bhalijisanije noyi abhanhu, kunguno ya wiza na bhudamu bhojo, umugujilanghana inumba jabho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nisagilwa nhingi.’

Akahahile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ang’wisanije Welelo, umukikale kabho. Umunhu ng’wunuyo, adebhile igiki, Uwelelo hung’wene unduja o jose, kunguno uweyi aliNsumbi o jose.

Uweyi agabhalangaja na bhiye ahigulya ya gung’wisanya Mulungu uyo alinajo inguzu ja jilanghana chiza ikaya jabho. Akikalile kakwe kagabhizukijaga abhiye igiki, unhanghani omigunda yabho, ali Mulungu uyo adulile gugalemeja amajilili mpaga gukija ugujilya ijiliwa jibho. Hunagwene uweyi agayombaga giki, ‘nisagilwa nhingi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gung’wisanya Mulungu, umubhutumami bho milimo yabho, nu umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gwikala bho molele na bhichabho, shigu jose.

Mathayo 24:36-44.

Mathayo 25:1-13.

1Petro 5:8-11.

KISWAHILI: NIMETEGEMEA NGUZO.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia utegemeaji wa nguzo. Nguzo hiyo ni mti ambao hukatwa vizuri na kutengenezwa nguzo ambayo huwa na nguvu sana katika kuzilinda nyumba zao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘nimetegemea nguzo.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye humtegemea Mungu katika kuishi kwake. Mtu huyo, anafahamu kwamba, Mungu Ndiye mweza ya yote, kwa sababu Ndiye aliyeviumba vyote.

Yeye huwafundisha pia wenzake, juu ya kumtegemea Mungu aliye na nguvu za kuzilinda vizuri familia zao. Maisha yake, huwakumbusha wenzake kwamba, mlinzi wa mashamba yao, ni Mungu awezaye kuwazuia hata wadudu kula mazao yao. Ndiyo maana mtu huyo huwa anawaambia watu kwamba, ‘nimetegemea nguzo.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kumtegemea Mungu katika utekelezaji wa majukumu yao, na katika maisha yao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, siku zote.

Mathayo 24:36-44.

Mathayo 25:1-13.

1Petro 5:8-11.

nhingi2

ENGLISH:  I HAVE DEPENDED ON A PILLAR

The foundation of the above saying looks at the dependency of someone on a pillar. The pillar is a tree that is neatly trimmed to become a strong post enough to effectively support houses. That is why people say, ‘I have depended on a pillar.’

The saying is compared to the person who trusts God in life. Such person knows that God is the Almighty who made everything.

He also teaches other people about trusting in God who has the power to better protect their families. The life of such person reminds them that the keeper of their fields is God who can stop even pests from eating their crops. That is why he/she often tells people that, ‘I have depended on a pillar.’

The saying teaches people about trusting God in the execution of their responsibilities, in their lives, so that they can live in peace with one another throughout their lives.

Matthew 24: 36-44.

Matthew 25: 1-13.

1 Peter 5: 8-11.

 

544. JILUTULA MBANGA.

Imbuki ya kahayile kenako yingile ku jisumva ijo jili na nguzu umukikalile kajo. Ijisumva jinijo, jigabhitaga hosehose kunguno ya nguzu jajo. Hunagwene abhanhu bhagajitanaga giki, ‘jilutula mbanga.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo midimu bho wiyumilija mpaga oyimala. Umunhu ng’wunuyo adulile nulu gusenga ipolu lya manti matale mpaka upandika ngunda goguyulima hoyi jiliwa. Uweyi agalimaga migunda mitale iyo idulile gubhalisha bhanhu bhingi umuwikaji bhobho.

Umunhu ng’wunuyo agabhizaga jigemelo ukubhiye ja gutumama milimo bho bhukamu bhutale, kunguno ya bhukalalwa bhokwe ubho gutumama milimo bho gwiyambilija chiza na bhiye. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘jilutula mbanga.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu gujitumila inguzu jabho bho gwigulyambija gutumama milimo yabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho umukikalile kabho.

(Kutoka 7:8-13; 1Wafalme 18:20-39; Matendo ya mitume 8:9-25).

KISWAHILI: BINGWA WA MAPAMBANO.

Chanzo cha msemo huu chaangalia kiumbe kile ambacho kina nguvu maishani mwake. Kiumbe hicho hupita popote pale kwa sababu ya nguvu zake hizo. Ndiyo maana watu hukiita ‘bingwa wa mapambano.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi ngumu kwa uvumilivu hadi kuzimaliza. Mtu huyo anaweza hata kufyeka pori lenye miti mikubwa mpaka akapata shamba la kulimia mazao yake. Yeye hulima mashamba makubwa ambayo humwezesha kuwalisha watu wengi katika maisha yake.

Mtu huyo huwa mfano wa kuigwa na wenzake katika utekelezaji wa majukumu yao, kwa sababu ya kupenda kwake kufanya kazi kwa kusaidiana na wenzake. Ndiyo maana watu humwita, ‘bingwa wa mapambano.’

Msemo huu hufundisha watu kuzitumia nguvu zao kwa kusaidiana katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao katika maisha yao.

(Kutoka 7:8-13; 1Wafalme 18:20-39; Matendo ya Mitume 8:9).

ferry-of zambia

worker1

 

ENGLISH: A WAR CHAMPION.

The origin of this saying is a powerful creature. That creature passes anywhere because of its powers. That is why people call it ‘A war champion.’

The saying is used comparatively to refer to any individual who works hard patiently for the purpose of finishing it. The individual may even clear a forest to get a farm for cultivating crops. The individual cultivates large fields, which enables him/her to feed many people.

Such a person becomes a role model for his or her colleagues in the execution of their responsibilities, because of their willingness to work in support of their colleagues. That is why people call him/her, ‘A war champion.’

The saying teaches people how to use their power to help each other in fulfilling their responsibilities, so that they can better support their families in their lives.

(Exodus 7: 8-13; 1Kings 18: 20-39; Acts 8: 9).