Sukuma Sayings

227. NG’WANA AGAKULAGA GUTI UMO ALELELILWE

Imbuki ya kahayile kenako ilolile kalelelwe ka ng’wana na kakulile kakwe. Uneji ulu unanga ung’wana ng’wunuyo nhungwa ja wiza, agukula najo, na agub’iza munhu o wiza umukikalile kakwe. Aliyo lulu, uneji ng’wunuyo ulu unanga ung’wana nhungwa ja bhubhi, agukula najo umuwikaji bhokwe. Gashinaga lulu guligong’hana igiki ung’wana agakulaga guti umo alelelilwe.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagadililaga chiza ugubhinha ubhulangwa ubhogubhiza na nhungwa ja wiza, abhanhu bhab’o, haho bhatali bhadoo. Abhanhu bhenabho bhalinabhukamu ubho gwikala na nhungwa jinijo ijawiza umuwikaji bhobho. Gubhitila wikaji bho nhungwa jinijo ijawiza, abhanhu bhabho bhagandyaga gupandika bhulangwa bho gwikala na mholele na bhichabho, haho bhatali bhadoo.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhalela chiza, abhanhu bhabho, gwandija haho bhatali bhadoo mpaga bhugab’iza bhanhu bhatale. Abhanhu bhabho bhenabho, bhagukula bhilangile isolobho ya gwikala na nhungwa jinijo ijawiza, kunguno ung’wana agakulaga guti umo alelelilwe.

Mithali 22:6.

Kuka 2:52.

KISWAHILI: MTOTO UMLEAVYO NDIVYO AKUAVYO

Chanzo cha msemo huo huangalia kulelewa kwa mtoto na kukua kwake. Mlezi akimfundisha mtoto tabia njema, atakua nayo na atakuwa mtu mwenye upendo kwa wenzake, maishani mwake. Lakini kama mlezi akimfundisha mtoto huyo tabia mbaya, vile vile atakuwa nayo maishani mwake. Hatakuwa na upendo wa kuishi kwa amani na wenzake. Kumbe  basi, ni kweli kwamba, mtoto umleavyo ndivyo akuavyo.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale wafuatiliao vizuri katika kuwapatia watu wao malezi ya kuwa na tabia njema toka utotoni mwao hadi kufikia umri wa kuweza kujitegemea, maishani mwao. Kupitia  maisha hayo, watu wao huanza kupata malezi hayo ya kuishi katika tabia hiyo njema, kuanzia utotoni mwao. Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwalea vyema watu wao kuanzia

utotoni mwao hadi pale watakapofikia umri wa kujitegemea wenyewe maishani mwao. Watu hao watakuwa wamejifunza faida za kuishi maisha yenye tabia njema, kwa sababu mtoto alelewavyo ndivyo akuavyo.

Mithali 22:6.

Luka 2:52.

motherhood

ENGLISH: HOW YOU NURTURE A CHILD IS HOW HE/SHE GROWS TO BECOME

The above saying focuses on the relationship between the nature of a child’s upbringing and his/her mannerisms or character. For instance, if the care giver cultivates good character in the child, he/she grows to become a loving person in life.

But if the child is taught bad behavior, it will certainly manifest itself in his/her future life. This means the fellow may not co-exist peacefully with other people in life because he/she will be deficient of love. Thus the truism, ‘How you nurture a child is how he/she grows to become.’

The saying is comparable to people who are keen on giving their offspring a good moral upbringing right from childhood. As a result of this consistency, the young people grow into well-mannered, responsible adults in life.

This saying teaches people on the virtue of instilling good morals in children right from their infancy stage. This is a guarantee of desirable character in the person’s adulthood. ‘How you nurture a child is how he/she grows to become.’

Proverbs 22: 6.

Luke 2:52.

226. ABHANHU BHAKWILE, IJILIWA JIGEHE

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu na jiliwa. Abhanhu hab’o b’agatumamaga imilimo hunabhajipandika ijiliwa jinijo, ijagulya abhoyi. Gashinaga lulu, ilihambohambo ugukwija abhanhu, guti gubyala bhana, gukila kugwija jiliwa, kunguno abhana bhenabho, hab’o bhagwambilija ugujipandika ijiliwa bho gutumama milimo, guti gulima. Alijiliwa nulu jikakwila ulu nduhu abhanhu ab’agujilya, jidulile gub’ipa duhu na jidambilija josejose.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhakujije sabho kukila bhanhu, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho bhadatogilwe ugukwija abhanhu guti gubhyala b’ana, ahakaya jab’o. Abhoyi bhatogilwe gukwija sabho kukila abhanhu. Aliyo lulu isabho jinijo jigab’ipaga kunguno ya kugaiwa abhanhu abhagujilya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘abhanhu bhakwile, ijiliwa jigehe.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kubhatogwa abhanhu bhabho kukila umo bhajitogelilwe isabho jabho. Iyiniyo ilikunguno ya giki, abhanhu bhab’o bhenabho, hab’o bhagajipandikaga isabho jinijo bhogutumama milimo. Gashinaga lulu, ilichiza ugukwija bhanhu kukila gujikwija isabho ijojidinabhanhu abhagujitumamila, umuwikaji bhobho.

1 Wafalme 17:8.

Matendo 4:32.

KISWAHILI: WATU WAONGEZEKE, CHAKULA KIPUNGUE

Chanzo cha msemo huo huangalia watu na chakula. Watu ndio wafanyao kazi ndipo wanakipata kile chakula ambacho wao hukila. Kumbe basi, ni afadhali kuongezeka kwa watu, kama vile kuzaa watoto, kuliko kuongezeka chakula, kwa sababu watoto hao watasaidia katika kukipata chakula hicho kwa kufanya kazi, zikiwemo zile za kulima. Lakini chakula kikiongezeka kama hakuna watu wa kukila, kitaharibika tu na hakitasaidia chochote.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wathaminio mali zaidi kuliko watu, maishani mwao. Watu hao hawapendi kuongezeka kwa watu, kama vile kuzaa watoto kwenye familia zao. Wenyewe hupenda kuongezeka kwa mali kuliko watu. Lakini sasa, mali hizo huharibika kwa sababu ya kukosa watu wa kuzila. Ndiyo maana watu husema hivi, ‘watu waongezeke, chakula kipungue.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kupenda watu wao kuliko wapendavyo mali zao. Hiyo ni kwa sababu ya watu hao kuwa na uwezo wa kuzipata mali hizo kwa kufanya kazi. Kumbe basi, ni vizuri kwao kuwa na watu wengi kuliko kuwa na mali nyingi zisizokuwa na watumiaji, maishani mwao.

1 Wafalme 17:8.

Matendo 4:32.

fantasy1

ENGLISH: LET THE POPULATION INCREASE, AND THE FOOD DECREASE

The source of the above saying is about people and food. They are the people who work to get the food that they eat. Essentially, it would be sensible to have more people, for example through childbearing, than to have an increase in food supply. This implies that the children will help in securing food through their work, including farming and running businesses. But if food is plenty and there are no consumers, it will go bad and it will not t be of use at all.

This saying is comparable to people who value wealth more than they value the place of human beings in life. Such crooked people frown upon population growth, which is a direct result of childbearing. To them, material wealth takes priority. But in reality, they end up poorer because the accumulated wealth eventually goes to waste for lack of people to make use of it. This is the reason why the saying, ‘Let people increase, food decrease.’

This saying teaches people to love people more than they do love their possessions. This is because wealth or material possessions can merely be acquired through hard work. A situation of more people is better than that of too much wealth that is of no use in life.

1 Kings 17: 8.

Acts 4:32.

211. GULALA SHINGAWILE

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile kalalile ka ng’wa munhu uyo alinawisagiji bho bhugeji. Akalalile kenako kagab’izaga ka tulo miso, ukulimunhu ng’wunuyo, kunguno ya bhuyegi bho nhumbu ya kupandika ginhu jilebhe, nulu gwingile mulilika lilebhe lya habhukuji bhokwe, guti kubhiza na winga, bhubhatijiwa, bhujamiwa, bhupadrisho na jingi ningi.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga na witegeleja bho gutumama milimo yakwe na bhuyegi. Agabhizaga alimiso umubhutimija bho milimo yakwe. Umunhu ng’wunuyo alinawisagiji bho bhuyegi igiki, ubhutumami bhokwe bhugung’wenhela matwajo mingi ahashigu ja habhutongi. Kuyiniyo lulu, amunhu guti ng’wunuyo agahayiyagwa giki, agalalaga shingawile.

Akahayie kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho guitumama imilimo yabho, na wisagiji bho gupandika matwajo mingi ayo gadulile gubhenhela bhuyegi umuwikaji bhob’o. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhikale na bhichabho bho bhugegi na witogwi ubho gudula gwikala kihamo, umubhulamu bhobho.

Luka 2:8-14.

Luka 2:25.

KISWAHILI: KULALA UKIWA NA MATUMAINI YA FURAHA

Chanzo cha msemo huo huangalia namna ya kulala kwa mtu aliye na matumaini ya furaha. Mtu huyo hulala nulu macho kwa sababu ya furaha yake ya kupata kitu fulani, au kufikia hatua fulani kama kufunga ndoa, kubatizwa, kupata kipaimara, upadrisho na kadhalika.

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huishi kwa umakini wa kufanya kazi zake kwa furaha. Mtu huyo huwa yuko macho katika utekelezaji wa kazi zake. Ana matumaini ya kupata mafanikio mengi katika kazi zake hizo. Kwa hiyo basi, mtu kama huyo, husemwa kwamba, hulala kwa matumaini ya furaha.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kufanya kazi zao kwa furaha ya kupata mafanikio mengi, yawezayo kuwaletea maendeleo zaidi katika maisha yao. Yafaa watu hao waishi na wenzao kwa furaha na upendo, wa kuwawezesha kuishi kwa pamoja maishani mwao.

Luka 2:8-14.

Luka 2:25.

sleep

 

ENGLISH: TO SLEEP WITH JOY AND HOPE

The above saying looks at the way someone sleeps when that person has hope and joy. Such a person sleeps awake because of his/her pleasure to have found something he/she was looking for, for example; getting married, getting baptized, getting confirmation, a priesthood and so on.

The saying is used to refer to a person who lives a careful life. Such a person is alert in the execution of his/her duties. He/she hopes to achieve a lot of success in his/her career. So, such a person is said to sleep in hope and joy.

The saying teaches people about being focused on doing their work with the hope of achieving many of their goals. That sense of joy and hope will spread to their entire life as they live with their friends.Luke 2: 8-14.

Luke 2:25.

210. ITONGO LIDAKUMAGA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile si na bhanhu abho bhazengile hoi. Isi yiniyo idalemaga uguzengelwa na munhu oseose kunguno iyoyi, igabhabokelaga pye, abhize munhu omito gabhub’i, nulu gawiza, aguzenga duhu. Aliyo abhanhu abho bhazengile hoyi ahasi yiniyo, habhene abho bhagalemaga. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘itongo lidakumaga.’

Akahayile kenako kalolile bhanhu abho bhalihaya kumbokela munhu ngeni umuchalo jabho, abho bhagagisilijaga tamu kugiki bhajimane inhungwa ja ng’wa munhu ng’wunuyo, uyo alihaya gusamila umuchalo jabho jinijo. Ulu bhugisilija na kumana giki akajile kakwe kadikawiza, bhagwiyangula gung’wila bho masala, igiki olemejiyagwa uguzenga moyi.

Abhanhu bhenabho, bhagung’wila umunhu ng’wunuyo giki, isi idalemile uweyi uguzenga moyi, aliyo abhoyi, bhalemile, kunguno umunhu ng’wunuyo adamanile ugwikala chiza na bhanhu. Inhungwa jakwe jigakenagulaga kaya ja bhanhu. Kuyiniyo lulu, bhagung’wila giki, ‘itongo lidakumaga,’ aliyo abhoyi bhalemaga uweyi uguzenga umusi yiniyo. Igelelilwe umunhu ung’wunuyo agachole kungi, nulu agaluche, akajile kakwe, kab’ize kawiza, hunabhagunzunilija uguzenga umuchalo jabho.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gub’iza na kajile kawiza ako kadulile gub’ambilija ugwikala na bhichabho bho mholele. Akikalile kenako kagabhambilijaga abhanhu bhenabho ujibheja chiza ikaya jabho. Hangi abhanhu bhenabho b’agubokelwa na bhananzengo bha chalo ijo bhalahaye gusamila. Kuyiniyo lulu, yigelelilwe abhanhu abhize na nhungwa ja wiza, kunguno, isi idalemaga uguzengelwa, abhab’agalemaga bhanhu.

Matendo 10:34-35.

Kumbukumbu 10:7.

1 Samweli 16:7.

Warumi 2:11.

KISWAHILI: ARDHI HAIKATAI

Chanzo cha msemo huo chaangalia ardhi na watu waishio pale. Ardhi haikatai mtu yeyote kuishi, kwa sababu yenyewe huwapokea wote, wawe wenye matendo maovu, au mema, wataishi tu. Lakini watu wale waishio kwenye ardhi hiyo, ndio wale wakataao. Ndiyo maana watu husema hivi, ‘ardhi haikatai.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu watakao kumpokea mtu kwenye kijiji chao, ambao huchunguza kwanza, ili waweze kufahamu tabia ya mtu huyo atakaye kuhamia kwenye kijiji chao hicho. Wakipeleleza na kuelewa kwamba tabia ya mtu huyo siyo nzuri, hutumia akili kumwambia mtu huyo kwamba amekataliwa kuishi humo.

Watu hao, humwambia mtu huyo kwamba, ardhi haikatai yeye kuishi humo, lakini wao, wakataa, kwa sababu mtu huyo haelewi kuishi vizuri na watu. Tabia yake huharibu familia za watu. Kwa hiyo basi, wao humwambia kwamba, ‘ardhi haikatai’ lakini wao wamekataa yeye kuishi kwenye kijiji chao. Yafaa mtu huyo atafute kwingine, au abadili tabia yake iwe njema, ndipo wamkubalie kuishi kwenye kijiji chao hicho.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na tabia njema iwezayo kuwasaidia katika kuishi kwa amani na wenzao. Tabia hiyo huwasaidia watu hao katika kuzijenga vizuri familia zao. Tena watu hao watapokelewa na wenyeji wa kijiji kile watakachotaka kuhamia. Kwa hiyo, yafaa watu wajijengee tabia hiyo njema, kwa sababu ardhi haikatai, watu hukataa.

Matendo 10:34-35.

Kumbukumbu 10:7.

1 Samweli 16:7.

Warumi 2:11.

african-3

 

ENGLISH: THE LAND DOES NOT REFUSE INHABITANTS

The above saying looks at the land and people who live on it. The land does not refuse anyone to live on it. It receives all people, evil doers, or good ones. They will all be accommodated. But it is the people who live on that land who refuse someone to live on that land. That is why people say that, the land does not refuse inhabitants.

The saying is used refer to people who will receive a stranger in their village. They will first investigate so that they can understand the character of that person who will be coming to their village. If they discover that the conduct of such person is not good, they this saying to tell him that they are the ones who denied him to live there because the land does not refuse inhabitants.

They tell such a person that the land does not forbid him/her to live in it, but they, themselves  have refused, because that person does not have sound moral life for living well with them.. It is necessary for such a person to look for another village or to change his/her behaviour by behaving, and then they will be to allow him/her to live in their own village.

Such saying teaches people about having good behaviour that will help them to live in peace with others. This practice helps people to behave well. When they behave, they will be received by the villagers of wherever they want to stay. Therefore, it is important for people to behave.

Acts 10: 34-35.

Deuteronomy 10: 7.

1 Samuel 16: 7.

Romans 2:11.

207. GULALA NA IBHUDU

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu ab’ob’atogilwe gukeleja ugumisha. Abhanhu bhenabho b’agalalaga imo mpaga bhab’ilitija ilikanza ilya gumisha. Ubhukeleja bho gumisha bhunubho, hubho bhugitanagwa bho ‘gulala na ibudu.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agakelejaga ugushiga ukumilimo yakwe bhuli makanza. Umunhu ng’wunuyo adadimilaga chiza iratibha yakwe iyoidulile gung’wambilija ugupandika solobho bhuli lushigu umuwikaji bhokwe. Ubhukeleja bhunubho bhugenhaga makoye ukuli munhu ng’wunuyo gagugaiwa imilimo na gub’iza na nzala ahakaya yakwe.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gwanguha uguja ukumilimo yabho. Uwanguhi bhunubho ubhogushika ukimilimo yabho, bhugub’enhela solobho na wasa bho gujib’eja chiza ikaya jabho. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhikomeje uguitumama chiza imilimo yabho yiniyo kugiki bhadule gupandika matwajo mingi ayo gadulile gujikaja chiza ikaya jabho.

Ijinagongeja, akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gujileka inhungwa ija bhukeleja ubhoguja ukumilimo yabho, kunguno ubhukeleja bhunubho bhudulile gub’enheleja gupandika makoye gagupejiwa umumilimo yabho.

Mathayo 24:42.

Mathayo 25:11-13.

KISWAHILI: KULALA KWA KUCHELEWA KUAMUKA

Chanzo cha msemo huo chaangalia watu wale wapendao kuchelewa kuamuka. Watu hao hulala kimoja mpaka kupitiliza muda wa kuamuka. Uchelewaji huo wa kuamuka, ndio huo uitwao ‘kulala kwa kuchelewa kuamuka.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huchelewa kufika kwenye kazi zake kila wakati. Mtu huyo huwa hatunzi ratiba yake ile iwezayo kumsaidia katika kupata mafanikio yatakiwayo kila siku katika maisha yake. Uchelewaji huo huleta matatizo kwa mtu huyo, yakiwemo yale ya kukosa chakula katika familia yake na hata kupelekea hatari ya kufukuzwa kazi na waajiri wake.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwahi kufika kwenye kazi zao. Kuwahi kwenda kazini huwaletea watu faida za kuzijenga vizuri familia zao. Yafaa watu waendeleze uwajibikaji mzuri wa kuyatekeleza majukumu yao ya kila siku.

Zaidi ya hayo, msemo huo huwafundisha watu juu ya huziacha tabia za kuchelewa kwenda kazini, kwa sababu uchelewaji huo huwarudisha watu nyuma kimaendeleo kutokana na kupelekea kwao kushinda kutimiza malengo yao, na hata kupoteza kazi maishani mwao.

Mathayo 24:42.

Mathayo 25:11-13.

black-man

ENGLISH: OVERSLEEPING LEADS TO BEING LATE

The above saying looks at those people who oversleep and delay to wake up as a result. These people sleep until late in the morning. As a result, they get late to wherever they are going. Such a saying is used to refer to a person who goes to work late. Such a person does not manage his/her schedules well, which could help him achieve success in his every day life. Lack of punctuality causes problems to the person including lack of food in one’s family and even the risk of being fired by one’s employers.

The saying teaches people about being punctual to their work. Punctuality gives people the benefit of building their families well. It is important for people in carrying out their daily responsibilities.

Additionally, the saying teaches people about abandoning the tendency of delaying to the workplace because such delays delay progress. Matthew 24:42.

Matthew 25: 11-13.