sayings

616. BUNGULIGU UTIZUMBADILA DEDE.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile Bunguligu na dede. IBungulugu yiniyo, ili ng´humbi nhale gete,  iyo idadulile gumilwa na dede (Noni) kunguno, idede yiniyo yili noni ndoo noyi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Bunguligu utizumbadila dede.’

Akahayile kaneko, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adabhinhaga abhanigini iginhu ijo jilija bhanhu bhatale, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, adebhile ugubhalanga chiza abhanhu bho gubhawila imihayo iyo igelelilwe bhaigwe. Uweyi agafunya bhulangwa bho mihayo ya nyanigiki ukubhanigini, na mihayo ya nyatale ukubhanhu abho walibhatale.

Umunhu ng’wunuyo, alijigemelo ja gubhalangila abhiye nzila ja kubhakuja chiza abhana bhabho, kunguno ya kalangile kakwe ako kalikawiza, aka guleka ugubhinha abhanigini iginhu ijo jilija bhanhu bhatale. Hunagwene agabhawilaga abhanhu bhenabho giki, ‘Bunguligu utizumbadila dede.’

Akahayile kaneko, kalanga bhanhu higulya ya kuleta nhungwa ja kubhinha abhanigini iginhu ijo jili ja bhanhu bhatale, kugiki bhadule gubhalela chiza abhana bhabho, na kujibheja chiza ikaya jabho.

Luka 19:44.

Mathayo 17:14-21.

1 Wakorintho 3:16.

Hesabu 5:12-14.

Mathayo 19:3-12.

Mathayo 19:16-26.

Wafilipi 4:13.

2 Wakorintho 12:9-10.

“BUNGULIGU” (PANZI) USIMKAMATIE DEDE (NDEGE).

Chanzo cha msemo huo, chaangalia Bunguligu na dede. Bunguligu huyo ni panzi mkubwa kabisa, ambaye hawezi kumezwa na dede, kwa sababu dede huyo ni ndege mwenye umbo dogo sana. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Bunguligu (panzi) usimkamatie Dede (ndege).’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hawapatii watoto vitu ambavyo ni vya watu wazima, maishani mwake. Mtu huyo, anafahamu namna ya kuwalea vizuri watu wake. Yeye huwaambia watoto maneno ambayo ni watoto ili yaweze kuwajenga vizuri. Yeye pia, hutumia maneno ya wakubwa katika kuwaelemisha watu wazima, ili waweze kujijengea maadili mema.

Mtu huyo, ni mfano wa kuigwa kwa wenzake anaoishi nao, katika kuwalea hadi kuwakuza vyema watoto hao, kwa sababu ya maisha yake ambayo huwakataza kuwapatia watoto mambo ya watu wazima. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘Bunguligu (panzi) usimkamatie Dede (ndege).’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuwapatia watoto vitu ambavyo ni vya watu wazima,  maishani mwao, ili waweze kuwalea vyema watoto wao, na kuziendeleza vizuri familia zao.

Luka 19:44.

Mathayo 17:14-21.

1 Wakorintho 3:16.

Hesabu 5:12-14.

Mathayo 19:3-12.

Mathayo 19:16-26.

Wafilipi 4:13.

2 Wakorintho 12:9-10.

dede

nhumbi

ENGLISH: DO NOT CATCH A BIG GRASSHOPPER FOR DEDE (A SMALL A BIRD).

The source of thi saying is grasshopper and a small bird known by name of dede in Kisukuma language. This saying came in the context where the grasshopper is considered to be food for birds. Therefore, birds eat grasshoppers of different sizes. When it comes to a grasshopper that is big, it becomes difficult for dede to eat this particular grasshopper. This is why people came with this saying to show the relationship between these two organisms.

This saying can be compared to a person who tends to take care of his/her children by considering their age. This person knows what, when and how to say something to his/her children. Such a person knows different messages/information that has to be delivered differently between children and adults.

The saying teaches people about giving up the habit of giving children things that are not related to their age. People need to consider age differences when they want to communicate certain information to other people.

Luke 19:44, Matthew 17: 14-21, 1Corinthians 3:16, Numbers 5: 12-14, Matthew 19: 3-12, Matthew 19: 16-26, Philippians 4:13, 2Corinthians 12: 9-10.

615. MAGULU GALIB´AB’A BHAGENI BHALI MUNZILA.

Imbuki ya kahayile kenako, yililola bhub’ab’i bho magulu na bhupandiki bho bhageni. Ubhub’ab’i bho magulu bhunubho, luli lumeng´ho lo bhanhu abho bhalisiminza bhajile bhugeni. Umunhu uyo alib’ab’a amagulu gakwe, huu  ng’wene uyo agubhapandika abhageni bhenabho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘magulu gali’b’ab’a bhageni bhali munzila.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina wizang’holo bho gubhabokela bhageni aha ng’wakwe. Umunhu ung’wunuyo, ali ni sungu lya gubhambilija abhanhu bhenabho, bho gubhachumbela jiliwa, na gubhinha bhulalo bho wiza abhageni bhakwe bhenabho.

Uweyi adebhile igiki abhageni bhenabho, bhagenhaga lubhango aha kaya iyo bhaliigenihaga. Ijinagulupandika ulubhango lunulo, umunhu ng’wunuyo agalombelaga gwikala agupandikaga bhageni aha kaya yakwe. Hungwene agayombaga giki, ‘magulu gali’b’ab’a bhageni bhali munzila.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wizang’holo bho gubhakaribhusha abhageni, umukaya jabho, kugiki bhadule gupandika mbango ja gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 12:28.

Luka 2:12.

Marko 1:15.

Luka 19:44.

2Wakorintho 6:2.

Mathayo 24:3-9.

Mathayo 24:37-39.

Luka 4:21.

1 Wathesalonike 5:19-20.

Mathayo 2:9.

MIGUU INAWASHA WAGENI WAKO NJIANI.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia uwashaji wa miguu na upataji wa wageni katika familia. Uwashaji huo wa miguu, ulitumika kama ishara ya uwepo wa watu wanaotembea kwenda ugenini. Mtu yule ambaye miguu yake iliwasha, ndiye atakayepata wageni kwenye familia yake. Ndiyo maana mtu huyo husema kwamba, ‘miguu inawasha wageni wako njiani.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye anaukarimu wa kuwakarisha wageni kwenye familia yake. Mtu huyo, ana huruma ya kuwasaidia watu hao, kwa kuwaandalia chakula kizuri, na kuwapatia sehemu nzuri ya kulala, wageni wake hao.

Yeye anafahamu kwamba wageni hao, huleta baraka katika familia waliyoitembelea. Mtu huyo, huombea kutembelewa na wageni katika familia yake ili aweze kuzipata baraka hizo kwenye familia yake, maishani mwake. Ndiyo maana yeye husema kwamba, ‘miguu inawasha wageni wako njiani.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na ukarimu wa kuwakaribisha wageni katika familia zao, ili waweze kupata baraka za kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Mathayo 12:28.

Luka 2:12.

Marko 1:15.

Luka 19:44.

2 Wakorintho 6:2.

Mathayo 24:3-9.

Mathayo 24:37-39.

Luka 4:21.

1 Wathesalonike 5:19-20.

Mathayo 2:9.

bhakima wa zanzibar

gbagyi-woman

nkima ahakaya

ENGLISH: THE FEET ARE ITCHING; GUESTS ARE ON THE WAY COMING.

The source of this saying is the itching of feet and the coming of guests in one’s family. In the past, people believed that when one of the family members feels the itching of his/her feet there is a possibility of receiving guests in that particular family. This is why people came with this saying that ‘the feet are itching; guests are on the way coming’ to justify the connection between itching of feet and coming of guests.

The saying can be compared to a person who is kind enough to his/her guests. This person enjoys having guests in his/her family. He/she can provide them with good food, shelter and whatever is within his/her reach in order to entertain his/her guests. To him/her, guests are a sign of blessing to his/her family and therefore, he/she can suffer for not having visitors in his/her family.

The saying teaches people about generosity by welcoming guests in one’s family. In so doing, one’s family will be able to get blessings that will make them always live in harmony with other people.

Matthew 12:28, Luke 2:12, Mark 1:15, Luke 19:44, 2Corinthians 6: 2, Matthew 24: 3-9

 Matthew 24: 37-39, Luke 4:21, 1Thessalonians 5: 19-20, Matthew 2: 9.

613. JIDAHINGULWA.

Imbuki ya kahayile kenako yilolile ndimu iyo igitanagwa mhuli. Indimu yeniyo  ili nhale gete na ili ng’hali noyi. Giko lulu, ulu ilimulugendo na b’ichayo, ing’osha igikalaga nulu igasagaga kunuma. Iyoyi igamanaga yusiminza hadohado ilibhakub’ija ab’ichayo. Aliyo lulu, ilemile gete ugwitina kunguno iyoyi idahingulagwa. Hunagwene abhanhu bhagiitanaga giki, ‘jidahingulwa.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhalangaga chiza abhanhu bhakwe umukikalile kabho. Abhanhu bhakwe bhagandegelekaga umunhu ng’wunuyo bho nduhu ugumana bhutinila sagalasagala, kunguno bhadebhile igiki inhungwa jinijo jilimbi.

Uweyi agabhalang’hanaga chiza abhanhu bhakwe guti ni mhuli umoigabhalang’hanilaga abhichayo, kunguno nawe alemile ugwigusijiwa sagala ulu alibhalanga mhayo abhanhu bhakwe.  Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘jidahingulwa.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu kubhiza n’ikujo ukubhatale bhabho abho bhagabhatongelaga, kugiki bhadule ugujibheja chiza ikaya jabho umuwikaji bhobho.

(Kutoka 20:12; Luka 15:11-12; Waefeso 6:1-2).

 

KISWAHILI: ASIYEKUBALI KUVUKWA KWA MBELE.

Chanzo cha msemo huu chaangalia mnyama anayeitwa tembo. Mnyama huyo ni mkubwa na mkali sana. Hivyo basi, akiwa safarini na wenzake, dume hubaki nyuma kwa ajili ya kuwalinda wenzake. Lenyewe hutembea polepole likiwafuata wenzake. Lakini basi, halitaki yeyote akatisha mbele yake, kwa sababu halivukwi kwa mbele. Ndiyo maana watu huliita, ‘asiyekubali kuvukwa kwa mbele.’

Msemo huu hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufundisha vizuri watu wake maishani. Mtu huyo husikilizwa kwa utulivu na watu wake bila kukatishwakatishwa kile anachowaeleza, kwa sababu wao wanaelewa kwamba tabia hiyo ni mbaya.

Yeye huwalinda vizuri watu wake, kama vile tembo dume awalindavyo wenzake, kwa sababu naye hataki yeyote amkatishe kile anachowafundisha watu wake hao. Ndiyo maana watu humwita ‘asiyekubali kuvukwa kwa mbele.’

Msemo huo, hufundisha watu  kuwa na heshima kwa wakubwa wao wanaowaongoza, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao. Yafaa wao wawe na nidhamu ya kuwasikiliza kwa utulivu wale wanaowahutubia.

(Kutoka 20:12; Luka 15:11-12; Waefeso 6:1-2).

 

mhuli2

elephant-

 

ENGLISH: HE WHO DOES NOT WANT TO BE BLOCKED HIS WAY.

The source of this saying is an elephant. An elephant is perceived to be the biggest animal and is known for being fierce when disturbed. When a family of elephants moves from one point to another, always the male elephant appears at the back in order to offer protection to its family members. This male elephant will make sure that its family members are well protected and no any enemy can block their way. This is why people came with the saying that ‘He who does not want to be blocked his way’ to communicate the protective nature of male elephants.

This saying can be compared to a person who likes doing his/her things in a quiet place; without any interruption. Such a person believes that interrupting others is not a welcomed behaviour. This person, like an elephant, would like seeing his/her family members live in peace without any interference in life.

The saying teaches people about having respect for their superiors. This can help people have good understanding with neighbors.

Exodus 20:12, Luke 15: 11-12, Ephesians 6: 1-2.

ANOTHER ENGLISH VERSION:  THE NEVER INTERRUPTED ONE.

The origin of this saying is an animal called elephant. This animal is very big and fierce. So, when moving from one place to another with his companions, the male elephant remains behind the group to them. It usually moves slowly. However, it does not want anyone to interrupt in front of its way. That’s why people call it, ‘the never interrupted one.’

The saying is used comparatively to a man who teaches his people about behaving well in life. The person wants the listeners to listen quietly without interrupting what he says, because they understand the habit of interrupting the speaker is wrong. He protects his people, just as an elephant protects his family, because he does not want anyone to interrupt what he teaches his people. That is why people call him ‘the never interrupted one.’

The saying, teaches people about having respect for their superiors, so that they can better their families, in their lives. They must be disciplined to listen quietly to those to whom they speak.

(Exodus 20:12; Luke 15: 11-12; Ephesians 6: 1-2).

611. NZAGAMBA B’ULUMATI.

Imbuki ya kahayile kenako, ililola nzagamba ya Ng’ombe iyo ili nhumuku. Inzagamba b’ulumati yiniyo, ili nzagamba iyo ili inhemi ung’widale, kunguno ya bhukale bhobho. Iyoyi igabhapyenaga pye abhana nzagamba abhangi, umuchalo jinijo. Hunagwene abhanhu bhagaitanaga giki, ‘nzagamba b’ulumati.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali Ntemi o muchalo jilebhe. UNtemi ng’wunuyo, alinkumuku noyi kunguno ya bhutongeji bhokwe ubho bhuli bho wiza ukubhanhu bhakwe. Uweyi agabhalanghanaga chiza abhanhu bhakwe, kunguno ajidebhile inzila ja gubhatongelela chiza abhanhu bhakwe bhenabho.

Utemi ng’wunuyo, alinkumuku guti numo ili inzagamba b’ulumati, kunguno nuweyi, agikalaga bho gubhalanghana na gubhatongela chiza abhanhu bhakwe. Nabho abhanhu bhakwe bhenabho, bhagikalaga bhali nikujo ukuli weyi, kunguno ya bhutogwa bhokwe ukubhoyi ubho gubhambilija chiza. Hunagwene bhanhu bhenabho abhagang’witana giki, ‘nzagamba b’ulumati.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutogwa bho gubhatongela na gubhambilija chiza abhanhu bhabho, na gub’inha ikujo abhatale bhabho abho bhabhatongelile, kugiki bhadule gwikala bho mholele, umuwikaji bhobho.

Mathayo 23:10-12.

Kutoka 20:12.

Mathayo 16:18-20.

Mathayo 12:15-21.

Mathayo 21:1-10.

KISWAHILI: FAHALI MAARUFU.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia dume la ng’ombe lililo maarufu sana katika zizi. Dume hilo, huitwa fahali ambaye ni mtawala katika zizi hilo, kwa sababu ya ukali wake. Yeye huwazidi nguvu mafahali wengine wote, katika eneo hilo. Ndiyo maana watu humwiita, ‘Fahali maarufu.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni Mfalme katika kijiji fulani. Mfalme huyo, ni maarufu sana kwa sababu ya uongozi wake mzuri kwa watu wake. Yeye huwalinda vizuri watu wake katika uongozi wake, kwa sababu anazifahamu njia za kuwaongozea hao watu wake.

Mfalme huyo, ni maarufu kama yule Fahali, kwa sababu naye huishi kwa kuwalinda na kuwaongoza vizuri watu wake. Nao watu wake hao, humpatia heshima kwa sababu ya upendo alinao kwao, ambao humwezesha kuwasaidia vizuri katika uongozi wake. Ndiyo maana watu hao, humuiita kwamba ni ‘Fahali maarufu.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwaongoza kwa kuwasaidia vizuri watu wao, na kuwapa heshima viongozi wanaowangoza, ili waweze kuishi kwa amani, maishani mwao.

Mathayo 23:10-12.

Kutoka 20:12.

Mathayo 16:18-20.

Mathayo 12:15-21.

Mathayo 21:1-10.

nzagamba3

nzagamba2

 

ENGLISH: THE FAMOUS BULL.

The source of this saying is a bull which is very famous in a certain area. A bull is a male cow. This cow can be strong enough to fight other bulls in a certain area. It is because of its power and harshness that other bulls can fear it. When it happens so, peole can describe such a bull using the saying that ‘The famous bull.’

This saying can be compared to a person who is the ruler of a certain village. This person can become known and popular because of his/her power to rule others. Such a person can be able to protect his/her leadership position as well as his/her people in the same way the bull can protect its power from being taken by other bulls.

The saying teaches people about how to love to lead others by serving them. Such leaders can be loved by their people because of their power to protect their subjects against any foreign attacks.

Matthew 23: 10-12, Exodus 20:12, Matthew 16: 18-20, Matthew 12: 15-21, Matthew 21: 1-10.

610. LYAGWIKUMBA NA GWANZA.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile wikumbi bho ng’wenda na wanzi bhogo. Ung’wenda ulu guli gutale gugatumamilagwa bho gugwikumba nu gugwanza aho bhulalo bhobho. Hunagwene abhanhu abhagayomba giki, ‘lyagwikumba na gwanza.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina nguzu ningi ijaguitumamila imilimo yakwe, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, alemile uguguleka unimo gokwe uyo ogwandyaga ugugutumama, kunguno adebhile isolobho ya gugumala chiza unimo guniyo.

Isolobho jinijo, jilikihamo na kupandika matwajo guti ga jiliwa aha ng’wakwe. Uweyi agabhizaga jigemelo ja gujitumila inguzu bho kuitumama na guimala chiza imilimo, ukubhiye. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, ‘lyagwikumba na gwanza.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gujitumila inguzu jabho bho gutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule gujibheja chiza, ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

1Timotheo 3:4.

Mithali 3:32.

Mathayo 3:11.

Marko 3:17.

Marko 5:4.

2Samweli 8:1.

Zaburi 135:10.

1Samweli 17:48-51.

KISWAHILI: LAKUJIFUNIKA NA KUTANDIKA.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia kitendo cha kujifunika na kutandika shuka. Shuka hilo, ni kubwa kiasi cha kutosha kutumika kwa kujifunika na kulitandika pale wanapolala. Ndiyo maana watu huliita, ‘lakujifunika na kutandika.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutumia nguvu zake katika kuyatekeleza vizuri majukumu ya kazi zake, maishani mwake. Mtu huyo. Hataki kuiacha kazi yake, hovyo, kwa sababu anafahamu faida za kuyatekeleza vizuri majukumu yake.

Faida hizo ni pamoja na kupata mafanikio mengi yakiwemo yale ya kupata chakula cha kutosha kuwalisha watu wake. Yeye ni mfano wa kuigwa kwa wenzake kwenye suala la kutumia nguvu zao katika kufanya kazi, katika maisha yao. Ndiyo maana watu humwita kwamba ni ‘lakujifunika na kutandika.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuzitumia vizuri nguvu zao kwa kuyatekeleza majukumu yao ya kazi, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

1Timotheo 3:4.

Mithali 3:32.

Ingekuwa heri leo msikie sauti yake msiifanya migumu mioyo yenu.

Mathayo 3:11.

Marko 3:17.

Marko 5:4.

2Samweli 8:1.

Zaburi 135:10.

1Samweli 17:48-51.

nguto4

nguto

nguto ha bhulili

 

ENGLISH: A BEDSHEET FOR WRAPPING AND SPREADING ON BED.

The source of the above saying is bedsheet and how it can be used to wrap someone and at the same time it is spread on the bed. Therefore, a large bedsheet can have multiple roles; as a cover used to protect someone from coldness and as a bedding material. This is why people come up with the saying that ‘A bedsheet for wrapping and spreading on bed’ to communicate the multiple roles of bedsheets.

This saying can be compared to a person who uses his power to better fulfill his/her duties in his/her life. That person doesn’t want to give up his/her job because he/she knows the benefits of doing his/her job well. Some of the bnfits he/she can get is getting enough food to feed his/her family and he/she can become a role model to others.

The saying teaches people about how to use their power effectively by carrying out their work responsibilities so that they can better their families in their lives.

1Timothy 3: 4, Proverbs 3:32: It would be better today to hear his voice if you do not harden your hearts.

Matthew 3:11, Mark 3:17, Mark 5: 4, 2Samuel 8: 1, Psalm 135: 10, 1Samuel 17: 48-51.