Kashinje Zacharia

654. KALAGU:– KIZE. KAKIMA KASOGA KAKABHEJAGA NANI:- NZUKI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yilolile Nzuki umoyigabhegejaga bhuki. Inzuki yiniyo, yilijisumva ijo jilijidoni, aliyo jigabhejaga bhuki bhunonu gete ubho bhugabhizaga makubhi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘kakima kasoga kakabhejaga nani:- Nzuki.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina nhungwa jawiza, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agatumamaga mpaga oyimala chiza imilimo yakwe, iyo igikolanijiyagwa ni kubhi, ukubhiye, kunguno ya bhutumami bhokwe ubhowiza bhunubho. Uweyi agibhegelejaga chiza hayo atali ugugwandya unimo gokwe, kunguno ajidebhile ijitumamilo ija milimo yakwe, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni nzuki iyawiza yiniyo, kunguno nuweyi aliowiza umubhukamu bho guitumama chiza imilimo yakwe mpaga oyimala. Uweyi alijigemelo ukubhiye,  ija gwilanga uguitumama imilimo yiniyo, bho bhukamu bhutale mpaga guimala chiza. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga bho gung’wilaga giki, ‘kakima kasoga kakabhejaga nani:- Nzuki.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gutumama milimo yabho bho bhukamu bhutale mpaga guimala chiza, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Ezekieli 3:3.

Zaburi 81:16.

Luka 1:40.

Mithali 31:10.

Luka 11:27.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA:-

KANAKAKE KAZURI KANATENGENEZA MBOGA – NYUKI.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia Nyuki anavyotengeneza asali. Nyuki huyo, ni kiumbe kidogo sana ambacho kina uwezo wa kutengeneza asali tamu ya kuweza kutumika kama mboga. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘kanakake kazuri kanatengeneza mboga:- Nyuki.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule mwenye tabia njema katika maisha yake. Mtu huyo, hufanya kazi zake kwa umakini mkubwa mpaga anazimaliza, ambazo hulinganishwa na mboga au asali, kwa sababu ya utendaji wake ulio mzuri. Yeye hujiandaa vizuri kabla ya kuanza kazi zake, kwa kuvikusanya vitendea kazi vinavyohitajika katika kazi hiyo, maishami mwake.

Mtu huyo, hufanana na Nyuki kwa sababu naye ni mzuri katika utendaji wake wa kazi, ambazo huzitekeleza vizuri na kwa umakini wa hali ya juu. Yeye ni mfano wa kuigwa kwa wenzake, katika kuwa na bidii kubwa ya kuzitekeleza kazi mpaga kuzimaliza vizuri. Ndiyo maana watu huhadithiana kwa kumwambia kwamba, ‘kanakake kazuri kanatengeneza mboga:- Nyuki.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kufanya kazi kwa bidii kubwa kuanzia mwanzo wa kazi hizo, mpaga kuzikamilisha vizuri, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Ezekieli 3:3.

Zaburi 81:16.

Luka 1:40.

Mithali 31:10.

Luka 11:27.

honey-bees

honey-bees2

honey bees1

ENGLISH: A HAVE A RIDDLE – LET IT COME

A BEAUTIFUL WOMAN MAKES VEGETABLES – BEE.

The source of this riddle is the bee and its honey. It is built on the idea that bees make honey. Bees are very small insects that make honey that human beings sometimes use it as sauce in their food. Since vegetables, in traditional setting, are associated with women, people came with such a riddle to describe how one can enjoy eating ugali with honey. Thus they say, ‘a beautiful woman makes vegetables – bee.’

This riddle can be compared to a person of good character in his/her life. That person performs his/her tasks with great care, which is compared to vegetables or honey, because of his/her good performance. Such a person can prepare himself/herself well before starting his/her work. Preparation may include gathering all the necessary tools for the work. People of this nature can be regarded as role models to others because of the way they do their things with great care.

This saying teaches people about working hard from the very beginning. This will enable them to accomplish their tasks within the given time and at the same time, it helps them to yield the required results of their labour thus having a good life with their families.

Ezekiel 3: 3. Psalm 81:16. Luke 1:40. Proverbs 31:10. Luke 11:27.

653. BHUBHEJA WA NO BHUGATWALA NOMO IPANDE.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhubheja ubho bhugabhipya nomo bho guguchala lwande. Ubhubheja bhunubho, bhulibhogujishogela ugujibheja iginhu ijo jamalaga gubhela. Umeja o ginhu ijojabhelaga, agajibhipyaga nose, kunguno ya gumana ujishokela ugujibheja. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘bhubheja wa no bhugatwala nomo ipande.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agaikenagulaga imilimo imisoga, kunguno ya gwitula bhumani bho sagala, umukikalile kakwe. Umunhu ung’wunuyo, agamanaga uibhegeleja imilimo iyo yamalaga gubhela, guti nu meja o nomo uyo agagutwala lwande, kunguno ya bhudonho bhokwe. Uweyi agamanaga unoneleja guti gutwila munhu ng’wikubhi nose gulula amakubhi genayo.

Umunhu ng’wunuyo, agaikenagulaga imilimo yakwe ni ya bhiye kulo wituji bho bhumani bhokwe. Abhiye bhaganhugulaga giki, aleke ugujibheja iginhu ijo jamalaga gubhela. Hunagwene bhagang’wilaga giki, ‘bhubheja wa no bhugatwala nomo ipande.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka gwitula bhumani bho  guitumama imilimo iyo yabhelaga, kugiki bhadizuyikenagula, umuwikaji bhobho, kunguno, ubhumani ulu bhubhitila, ingelelo yaho, bhuli bhukenaguji.

Mwanzo 11:4.

Mathayo 23:5.

Mathayo 6:16.

1 Wathesalonike 3:10.

Tito 1:5.

Waebrania 3:4.

1 Petro 5:10.

Mithali 16:18.

Mhubiri 29:23.

Luka 6:24.

KISWAHILI: UTENGENEZAJI WA MUDA MREFU ULIPELEKA MDOMO UPANDE.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia utengenezaji wa kitu kilichochisha kutengenezwa, ambao ulipeleka mdomo upande. Utengenezaji huo, ni wa kutumia muda mrefu katika kukirudia kukitengeneza kitu ambacho matokeo yake ni kukipeleka kitu hicho upande. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘utengenezaji wa muda mrefu ulipeleka mdomo upande.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huziharibu kazi zilizoisha kutekelezwa kwa sababu ya kujidai kujua kwake kwa hovyo, katika maisha yake. Mtu huyo, huendelea kuzirudia kazi zilizoisha kutekelezwa, kama yule mtengenezaji wa mdomo aliyeupeleka upande. Yeye huendelea kuzinogesha kazi hizo zilizoisha, matokea yake huziharibu.

Mtu huyo, huziharibu kazi zilizoisha kutekelezwa kwa sababu ya kujidai kwake kujua kuliko wenzake. Wenzake humuonya ili aache kurudia kutengeneza vilevilivyoisha kutengenezwa. Ndiyo maana wenzake hao humwambia kwamba, ‘utengenezaji wa muda mrefu ulipeleka mdomo upande.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha kujidai kujua kwa kurudia kufanya kazi zilizoisha kutengenezwa, ili wasije wakaziharibu kazi hizo, maishani mwao, kwa sababu ufundi ukizidi, matokeo yake ni kuharibu.

Mwanzo 11:4.

Mathayo 23:5.

Mathayo 6:16.

1 Wathesalonike 3:10.

Tito 1:5.

Waebrania 3:4.

1 Petro 5:10.

Mithali 16:18.

Mhubiri 29:23.

Luka 6:24.

bhubheja

ghana-farmers

bhubheja1

ENGLISH: TOO MUCH MAINTANANCE LED TO DESTRUCTION.

The source of this proverb is maintenance of something which is already in its complete stage. That maintanace can take too long in such a way that, instead of making it appear more attractive, it destructs it. This is why people can describe such a scenario using a proverb that ‘too much maintenance led to destruction.’

The proverb can be compared to a person who destroys the work he/she has finished doing it just because of spending much time re-doing it. This person can keep on repeating doing the same job, which finally destructs the former appearance of the job he/she was doing. People of this nature tend to underrate their works when done once. They would think that doing something more than once will lead to perfection but the reality on the ground is that sometimes it can lead to destruction of that particular work.

This proverb teaches people to stop pretending to know how to do works repetitively. Doing the same work more than once can lead to destruction. Therefore, people should avoid multiple maintenance of their works in order to avoid destructing them.

Genesis 11: 4. Matthew 23: 5. Matthew 6:16. 1 Thessalonians 3:10. Titus 1: 5. Hebrews 3: 4.

652. NDA UDIBHULAGA (UDITINA) BHO LWALA LUMO.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile wiyambilija bho njala ibhili ijinaguitina Inda. Abhanhu ulu bhuhaya guitina inda, bhagaitulaga halukulume, hunabhaikandikija ahalukulume ulungi.

Ulu lutiho ulukulume ulungi, ulogwiyambilija iguitina, inda yiniyo, mumho igwikala mhanga duhu. Hunagwene abhanhu abhayombaga giki, ‘Nda udibhulaga (uditina) na lwala lumo.’ Iyiniyo ili mujitabho ja ‘Kugundua mbegu za Injili,’ ijo jandikwa na Kamati ya Utafiki wa Utamaduni, Bujora. Ndanda – Peramiho, 1993, bhukurasa bho 106.

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagatumamaga nimo bho gwiyambilija chiza, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhagiyambilijaga ugugutumama unimo guti  ugo gubhakuja chiza abhana bhabho. Kuyiniyo lulu, abhabhyaji bhose, na bhana ndugu, bhagalunganaga chiza ugunlela ung’wana, kunguno abhoyi bhadebhile igiki, gulinimo go gutumama kihamo ugung’winha ilange lya lwiza ung’wana ng’wunuyo, kugiki adule kukula chiza.

Idafaile ugunhekela unimo gunuyo bhabha, nulu mayu ong’wana ng’wunuyo yiyene, kunguno agubhiza wikolaga nu lwala ulumo, ulo ludadulile uguitina inda. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Nda udibhulaga (uditina) na lwala lumo.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyambilija umubhutumami bho milimo yabho, kunguno ubhutumami ubho yiyine, bhudamala nimo ntale, kugiki bhadule gupandika matwazo mingi, umukikalile kabho.

Kutoka 18:25-26.

1Wakarintho 12:12.

Wagalatia 6:2.

Matendo ya Mitume 4:32.

KISWAHILI: KIDOLE KIMOJA HAKIVUNJI CHAWA.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia kazi ya umoja wa gucha mbili katika kuvunja chawa.  Watu wakitaka kuvunja chawa, humweka juu ya dole gumba moja na kumkandamiza kwa kutumia dole gumba jingine.

Lisipokuwepo dole gumba la kusaidiana na lile jingine, chawa huyo hatavunjwa kwa kutumia kidole kimoja. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kidole kimoja hakivunji chawa.’ Hayo yanapatikana kwenye kitabu cha ‘Kugundua mbegu za Injili,’ kilichoandikwa na Kamati ya Utafiti wa Utamaduni, Bujora, Ndanda-Peramiho, 1993, ukurasa wa 106.

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wanaofanya kazi kwa ushirikiano mzuri katika maisha yao. Watu hao, husaidiana katika kufanya kazi mbalimbali ikiwemo ile ya kumkuza mtoto vizuri. Kwa hiyo basi, wazazi wote, pamoja na wana ndugu huungana kwa pamoja katika kumlea mtoto, kwa sababu wao wanaelewa kwamba, kazi hiyo yahitaji ushirikiano wa wote katika kumpatia malezi mema mtoto huyo.

Haifai kumuachia kazi hiyo, baba au mama peke yake, kwa sababu kufanya hivyo, hufanana na kukiachia kidole kimoja kujaribu kuvunja chawa, ambacho hakiwezi. Hivyo mzazi mmoja peke yake hawezi kumkuza katika malezi mema mtoto wake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kidole kimoja hakivunji chawa.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na ushirikiano katika utekelezaji wa majukumu yao, kwa sababu kazi ya mmoja haifanyiki pakubwa, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Kutoka 18:25-26.

1Wakarintho 12:12.

Wagalatia 6:2.

Matendo ya Mitume 4:32.

baboon nguku na ng'wana

kaya ya ethiopia

bhalimi1

ENGLISH: ONE FINGER DOES NOT BREAK A LICE.

The source of this proverb is the unity of two thumbs in breaking a lice. If one wants to break a lice he/she needs to place it in between the two thumbs and crush it to death. The absence of one thumb will make the other not to function accordingly. This is why people say ‘one finger does not break a lice’ to mean the unity in achieveing something. This proverb is also documented in a book, Kugundua Mbegu za Injili, translated as ‘Discovering the Gospel Seeds’ compiled by the Cultural Research Committee, Bujora, Ndanda-Peramiho, 1993, page 106.

This proverb can be compared to people who work in harmony in their lives. These people help each other to perform various tasks, including taking care of their children. If parents work together in taking care of their children there is a greater possibility of having a well nurtured family that abides by societal norms and failure to do so, there is a possibility of having a poorly nurtured society that does not follow norms and moral values of a given society. Therefore, parenting requires good cooperation between mother and father of children. Fathers have to play their parts accordingly so do mothers. Shouldering responsibilities to only one person means leaving one finger to break the lice, something which does not help to defeat the enemy.

This proverb teaches people about being cooperative in the execution of their duties. Cooperation can make people have achievements in life.

          Exodus 18: 25-26. 1Corinthians 12:12. Galatians 6: 2. Acts 4:32.

651. IZWI LIMO LIDALELAGA NG’WANA.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhutumami bho mazwi umugunlela ung’wana. Ulu munhu uhaha gumlela chiza ung’wana okwe, adadulile ugumukija halizwi limo, kunguno agugwa hasi wiminya, ulu wita chiniko.

Gashinaga lulu, umunhu ng’wunuyo agunlela ung’wana okwe bho gumukija hamazwi abhili, kugiki adizugwa hasi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘izwi limo lidalelaga ng’wana.’ Iyiniyo ili mujitabho cha ‘Kugundua mbegu za Injili,’ ijo jandikwa na Kamati ya Utafiki wa Utamaduni, Bujora. Ndanda – Peramiho, 1993, bhukurasa bho 106.

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kwikanza ilo ginhu jibhili jilidakiwa gutumama nimo kihamo, guti bhananzengo, bhabhyaji pye abhose, na bhana ndugu, ijinagwiyambilija ugunlela ung’wana. Gulinimo go bhabhyaji pye abhose na bhana ndugu kihamo na bhananzengo ugwiyambilija ugung’winha ilange lya lwiza ung’wana ng’wunuyo, kugiki adule kukula chiza.

Idafaile ugunhekela unimo gunuyo bhabha, nulu mayu ong’wana ng’wunuyo yiyene, kunguno agubhiza wikolaga ni lizwi ilimo ilo idadulile ugunlela ung’wana ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘izwi limo lidalelaga ng’wana.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyambilija bho bhana nzengo, bhabhyaji pye abhose, na bhana ndugu, umugunlela ung’wana, kugiki adule gukula ni lange lya wiza, umukikalile kakwe.

Kutoka 18:25-26.

1Wakarintho 12:12.

Wagalatia 6:2.

Matendo ya Mitume 4:32.

KISWAHILI: GOTI MOJA HALIMLEI MTOTO.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia kazi ya magoti katika kumlea mtoto. Mtu akitaka kumlea vyema mtoto wake hawezi kumbebea kwenye goti moja, kwa sababu ataanguka na kuumia akifanya hivyo.

Kumbe basi, mtu huyo atamlea mtoto wake huyo, kwa kumbebea kwenye magoti mawili, ili asije akaanguka. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘goti moja halimlei mtoto.’ Hayo yanapatikana kwenye kitabu cha ‘Kugundua mbegu za Injili,’ kilichoandikwa na Kamati ya Utafiti wa Utamaduni, Bujora, Ndanda-Peramiho, 1993, ukurasa wa 106.

Methali hiyo, hulinganishwa kwenye wakati ule ambao vitu viwili vinahitajika kutumika pamoja, kama vile wana kijiji, wazazi wote, na wana ndugu wanavyohitajika kusaidiana katika kumlea mtoto. Kazi hiyo, ni ya wazazi wote, na wana ndugu wakishirikiana na wana kijiji, katika kuifanikisha kazi hiyo ya kumlea vizuri mtoto, ili aweze kukua katika malezi mema.

Haifai kumuachia kazi hiyo, baba au mama peke yake, kwa sababu kufanya hivyo, hufanana na goti moja kumlea mtoto, ambalo haliwezi kumkuza katika malezi mema mtoto huyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘goti moja haliwezi kumlea mtoto.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na ushirikiano wa wana kijiji, na wazazi wote, pamoja na wana ndugu, katika kumlea mtoto, ili aweze kukua katika maadili mema, maishani mwake.

Kutoka 18:25-26.

1Wakarintho 12:12.

Wagalatia 6:2.

Matendo ya Mitume 4:32.

ENGLISH: ONE KNEE DOES NOT BRING UP A CHILD.

mayu na ng'wana okwe.jpg1.jpg2

picha ya kazi

elephants caring child

ENGLISH: ONE KNEE DOES NOT BRING UP A CHILD.

The basis of the above proverb looks at the knee’s function in raising a child. If someone wants to nurture a child well he/she cannot carry him/her by using one knee, because such child will fall and get hurt while doing so.

Nevertheless, such person shall nourish the baby, by using both knees, in carrying him/her.  That is why people say, ‘one knee does not bring up a child.’

These ideas are found in the book ‘Kugundua mbegu za Injili’, which means ‘Discovering the Gospel Seeds,’ that was written by the Cultural Research Committee, Bujora, Ndanda-Peramiho, 1993, page 106.

This proverb is compared to the time when two things are needed to be used together, such as having a village of all parents, and siblings needed for assisting in raising a child. The job is for all parents. They have to unite with their brothers and sisters in partnership with the village, in accomplishing the task of raising the child properly, so that he/she can grow up in a good atmosphere.

It is not appropriate to leave the job to the father or mother alone, because doing so is like using a single knee to raise a child, which cannot raise the child in the best care. That’s why people say, ‘one knee does not bring up a child.’

Such a proverb is likened to the one who is taught by many people in a given society. These people help each other in giving him/her good teachings for living peacefully with others. Hence the above proverb teaches people on having an ability to live well with people in families.

Those people who apply such proverb into their lives help each other in raising children by teaching them good values and habits. They do so to all children in their villages. Each one becomes a good teacher to the children of others.

Therefore, this proverb teaches people about the co-operation of village children, and all parents, as well as siblings, in raising a child, so that he/she can grow with good morals in life.

Exodus 18: 25-26. 1Corinthians 12:12. Galatians 6: 2. Acts 4:32.