Folklore

603. UYO ALIGUSHA MU NYANZA AHA GUSHINAGA NA BHANGI BHALIHO.

Imbuki ya kahayile kenako, ililola bhogi bho munyanza. Inyanza ili nhale noyi, ulu munhu alibunha moyi adulile gwimana weyi duhu igiki alimani, aliyo gashinaga bhaliho bhangi bhingi guke moyi, abho bhadebhile uguhega gulebha uweyi. Ukwene huguhaya giki, umugati ya nyanza yiniyo, galihoyi majisumva gangi mingi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo aligusha mu nyanza aha gushinaga na bhangi bhaliho.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agisansanyaga masala, nulu nguvu yakwe bhung’wene, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adadebhile igiki bhali hoyi bhangi abho bhali na masala, nulu abho bhali na nguzu ningi, gukila uweyi, abha igilelilwe bhang’wambilije.

Uweyi agikolaga nu nhegi omunyanza uyo agimanaga weyi duhu, kunguno nuweyi agisanyaga masala gakwe bhung’wene duhu, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘uyo aligusha mu nyanza aha gushinaga na bhangi bhaliho.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhichabho, umubhutumami bho milimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho. Igelelilwe abhanhu bhenabho, bhajileke inungwa ja gwisanya masala gabho duhu, nulu nguzu jabho duhu, umukikalile kabho.

Zaburi 133:1.

Yohana 17:11.

Yohana 17:21-23.

Marko 10:45.

Waefeso 4:3-4.

Waefeso 4:13.

KISWAHILI: YULE ANAYECHEZA BAHARINI KUMBE NA WENGINE WAPO.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia uchezaji wa kwenye baharí. Bahari hiyo, ni kubwa sana kiasi kwamba mtu akiwa anaoga anaweza kudhani kuwa ni yeye peke yake, anayeelewa kuogolea kupita wengine. Ndiyo kusema kwamba, ndani ya baharí hiyo, kuna viumbe wengi mno. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘anayecheka baharini kumbe na wengine wapo.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutegemea akili au nguvu zake peke yake. Mtu huyo, hafahamu kwamba, kuna wengine wenye akili na nguvu nyingi kupita yeye, ambao wana uwezo wa kumsaidia.

Yeye hufanana na muogeleaji anayejidai kwamba ni fundi wa kuogelea kupita wengine, kwa sababu naye hutegemea akili zake tu au nguvu zake tu, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘anayecheka baharini kumbe na wengine wapo.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa pamoja na wenzao katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi zaidi katika maisha yao. Yafaa watu hao, waache tabia ya kutegemea akili au nguvu zao tu, katika maisha yao, bila kushirikiana na wenzao.

Zaburi 133:1.

Yohana 17:11.

Yohana 17:21-23.

Marko 10:45.

Waefeso 4:3-4.

Waefeso 4:13.

munhu1

ng'wina

ng'wina1

 

ENGLISH: THE ONE PLAYING AT THE SEA WHILE OTHERS ARE THERE TOO.

The source of this saying is swimming in the sea. A sea being a big water body, one swimming from one end of it will think that he/she is the only one who knows to swim. He/she doesn’t know that in the sea there are numerous creatures whose life is always in water and therefore, for them, swimming is a daily activity. To describe this scenario, people came with the saying that ‘The one playing at the sea while others are there too’ to communicate someone’s ignorance about the world around him/her.

This saying can be compared to a person who knows less about the world around him/her. Instead, he/she constructs the world based on only what he/she can see. This person can be likened to a swimmer who claims to be the best swimmer because he/she relies on his/her intelligence without thinking about others who might be better at swimming than him/her.

The saying teaches people about being open to learn from others. People should be able to seek for more knowledge from peers before they come to conclusion about certain issues.

Psalm 133: 1, John 17:11, John 17: 21-23, Mark 10:45, Ephesians 4: 3-4, Ephesians 4:13.

602. KALAGU – KIZE. MABEHI GITONGEKAGA: – NG’HINGI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yilolile bhusimbilwa bho ng’hingi.  Ing’hingi jinijo, jili miti iyo igatemagwa na gubhutwa chiza. Ijoyi jigasimbilagwa bho guhelelwa na gatunganyiwa, jawiza guti bhanhu bhitongekaga, kugiki jidule ugiulanghana chiza inumba. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘mabehi gitongekaga:- ng’hingi.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na ng’wigwano goguyilang’hana chiza ikaya yao. Abhanhu bhenabho, bhagikalaga bhuhoya kihamo, ijinaguyibheja bho guilanghana chiza ikaya yao yiniyo. Ubhutogwa bhobho, bhugabhinhaga nguzu ja gutumama milimo yabho bho gwiyambilija chiza bhuli makanza.

Abhanhu bhenabho, bhayilanghanile ikaya yabho guti ni ng’hingi umo jiyilang’hanhilile inumba, kunguno nabho bhali na ng’wigwano go gutumama milimo yabho bho gwiyambilija kihamo. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagiganilaga giki, ‘mabehi gitongekaga:- ng’hingi.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na ng’wigwano go gwikala na witogwi bho gwiyambilija kihamo ijinaguitumama imilimo yabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule kujilang’hana chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Matendo 2:4.

Matendo 4:32-37.

Wagalatia 6:2.

KISWAHILI:  KITENDAWILI – TEGA.

JAMAA WAMETANGULIZANA:– NGUZO.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia usimikwaji wa nguzo. Nguzo hizo, ni miti ile ambayo hukatwa na kutengenezwa vizuri. Zenyewe huwa zinachimbiwa kwa kufuata msitari na kushikamanishwa kwa kufungwa pamoja, zikawa kama jamaa waliotangulizana, ili ziweze kusaidiana katika kuilinda vizuri nyumba hiyo. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘jamaa wametangulizana:- nguzo.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa watu wale ambao wana uelewano wa kuilinda vizuri familia yao. Watu hao, huishi kwa ushirikiano wa kupanga mipango ya kuwawezesha kuindeleza kwa kuilinda vizuri familia yao hiyo. Upendo wao, huwapatia nguvu za kuyatekeleza majukumu yao, kwa kusaidiana pamoja katika uelewano wao.

Watu hao, huilinda familia yao, kama zile nguzo zinavyoilinda nyumba hiyo, kwa sababu nao wana ushirikiano wa kusaidiana kwa kuyatekeleza majukumu yao, kwa pamoja. Ndiyo maana watu hao huhadithiana kwamba, ‘jamaa wametangulizana:- nguzo.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na uelewano wa kuishi maisha yenye upendo wa kusaidiana pamoja katika kuyatekeleza majukumu yao, ili waweze kuzilinda vizuri familia zao, maishani mwao.

Matendo 2:4.

Matendo 4:32-37.

Wagalatia 6:2.

nhingi4

nhing3

nhingi

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

GENTLEMEN HAVE PRECEDED ONE ANOTHER – POLES.

The source of this riddle is the pattern of poles used in constructing a house. Poles are trees one can cut and arrange them in a manner that makes them make a house for one to stay in. They are always arranged in a certain pattern and tightened together with strings or nails so that they offer enough support for the house to appear in a good structure. This proper patterning of poles made people to come up with this riddle ‘Gendlemen have preceded one another – poles’ to communicate the way poles appear in making the house have a good structure.

This riddle can becompared to those people who work together in making sure that their families are taken care of. These people tend to formulate their plans together and implement them in a manner that enables them to have success in their families. As the poles protect the house and give shape of the house, these people function as pillars of strength and solidarity in the society.

This riddle teaches people about harmony and helping each other in fulfilling their responsibilities.

Acts 2: 4, Acts 4: 32-37,Galatians 6: 2.

601. KALAGU – KIZE. PINDAGA AHA NU NENE NAPINDE UKO DUTUNG’WANHE: – GWEGA LUB’A.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yingilile kubhugiti bho lub’a. Umubhugiti munumo, abhagiti bhagigabhilaga bhuli ng’wene wasa bho gwandija halebhe ugwega hunabhatung’wanha lulu.

Ikale abhagiti bhenabho, bhegaga njubha (lubha) nulu luhelengo ahakaya iyo gwigelaga nimo, guti go winga, bho gusola wasa bhuli ng’wene, kugiki  ulu bhalatung’wanhe bhabhize bhamalaga ugugutumama unimo gunuyo. ‘hunagwene abhanhu bhenabho bhagiganilaga giki, ‘pindaga aha nu nene napinde uko dutung’wanhe:- gwega lub’a.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagatumamaga milimo yabho bho gwiyambilija. Abhanhu bhenabho, bhagatumamaga kihamo bho guinyamanija chiza imilimo yabho. Abhoyi bhali na witogwi ubho bhugabhambilija uguitumama kihamo imilimo yabho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na bhabheja bha lub’a, kunguno nabho bhagainyamanijaga chiza imilimo yabho, umukikalile kabho kenako. Uwiyambilija bhobho bhugabhalanjaga abhichabho higulya ya gwikala kihamo umuwikaji bhobho. Hunagwene, abhanhu bhenabho bhagiganilaga giki, ‘pindaga aha nu nene napinde uko dutung’wanhe:- gwega lub’a.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witogwi bho gwiyambilija kihamo umubhutumami bho milimo yabho, kugiki bhadule kupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho bhunubho.

Wafilipi 1:5-11.

Wafilipi 2:1-11.

Yohana 17:1-26.

Luka 10:1-12.

Yohana 20:21-23.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

ZUNGUKA PALE NA MIMI NIZUNGUKE KULE TUKUTANE – KUTENGENEZA WIGO.

Chanzo cha kitendawili hicho, chatokea kwenye utengenezaji wa wigo. Utengenezaji huo, huwapata nafasi mafundi kugawana sehemu za kutengeneza, kila mmoja, ili waweze kukutana wanapofunga kazi hizo.

Zamani watu walikuwa wanatengeneza wigo wanapokuwa na matukio mbalimbali, yakiwemo yale ya harusi, lengo lao ni kuwapatia watu nafasi ya kukaa. Ndiyo maana watu hao walihadithiana kwamba, ‘zunguka pale na mimi nizunguke kule tukutane:- kutengeneza wigo.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa watu wale wanaofanya kazi kwa kusaidiana vizuri, maishani mwao. Watu hao, huyatekeleza majukumu yao kwa kusaidiana pamoja. Wao wana upendo wa kuishi pamoja katika utekelezaji wa kazi zao.

Watu hao, hufanana na watengenezaji wa wigo, kwa sababu nao huzizingira vizuri kazi zao, katika maisha yao hayo. Umoja wao huo wa kusaidiana huwafundisha wenzao juu ya kuishi katika umoja wa kushirikiana katika utekelezaji wa kazi zao, maishani mwao. Ndiyo maana watu hao huhadithiana kwamba, ‘zunguka pale na mimi nizunguke kule tukutane:- kutengeneza wigo.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kusaidiana pamoja katika kuyatekeleza majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Wafilipi 1:5-11.

Wafilipi 2:1-11.

Yohana 17:1-26.

Luka 10:1-12.

Yohana 20:21-23.

lubha1

lubha

bhazubhi

 

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

GO AROUND THERE AND I WILL TURN AROUND TO MEET – TO CREATE A FENCE.

The source of this riddle is the construction of fence. In constructing fences, constructors tend to divide the fence into parts where one person or group of people will begin the construction from one point and the other person/group of people will begin the same construction moving the opposite direction from the first person/group. Finally they will meet when finishing up the fence. This whole process can be described using the riddle ‘Go around there and I will turn around to meet – to create a fence.’

The construction of fences was common in the past and it was used during wedding ceremonies as they helped to get space for people to sit and enjoy the wedding ceremony.

This riddle can be compared to those people who work well together in their lives. These people have a spirit of working together and therefore being able to finish their works on time. Their dedication to work and togetherness teaches other people about cooperation and solidarity in achieving something.

This riddle teaches people about having love to others and helping each other in fulfilling their responsibilities.

Philippians 1: 5-11, Philippians 2: 1-11, John 17: 1-26, Luke 10: 1-12, John 20: 21-23

600. KALAGU – KIZE. KALI NA NOMO ALIYO KAGALUMAGA BHO NKILA:– KAKOMI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, ililola kashinu ako kagitanagwa kakomi. Akoyi kali nago unomo, aliyo kagatumamilaga uguluma bho nkila. Huguhaya giki. kali najitumamilo jimo duhu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘kali na nomo aliyo kagalumaga bho nkila:- Kakomi.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agadililaga nimo gumo bho gugutumama mpaga ogumala chiza, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, alemile ugudima mihayo mingi umulikanza limo, kunguno ajidebhile isolobho ja gutumama nimo gumo ukwikanza limo. Isolobho jinijo, jilikihamo na gugumala wangu unimo gokwe uyo ogwandyaga gunuyo.

Uweyi akikolaga ni mhumi iyo igalumilaga kunkila duhu, kunguno nuwei, agatumama nimo gumo mpaga ogumala chiza, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhalanjaga na bhiye ugwikomeja gutumama nimo gumo mpaga bhagumale chiza. Hunagwene umunhu ng’wunuyo agabhaganilaga giki, ‘kali na nomo aliyo kagalumaga bho nkila:- Kakomi.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gudima nzila imo iyagubhiza na nhungwa jawiza duhu, kugiki bhadule gwikala kihamo nu Nsumbi wigulu na si. Yigelelilwe  abhanhu bhenabho, bhadilile nzila ya gunkub’ija Yesu Kristo uyo ali Nzila ya gubhashisha Ng’wigulu.

Yohana 15:1-17.

Wafilipi 3:7-11.

Ufunuo 3:14.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

ANA MDOMO LAKINI HUNG’ATA KWA KUTUMIA MKIA: – NGE.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia mdudu anayeitwa Nge. Mdudu huyo, ana mdomo lakini hutumia kung’atia mkia tu. Ndiyo kusema kwamba, yeye anakifaa kimoja tu cha kufanyia kazi. Ndiyo maana  watu huhadithiana kwamba, ‘ana mdomo lakini hung’ata kwa kutumia mkia:- Nge.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huitekeleza kazi moja hadi kuimaliza vizuri bila kuanza nyingile, katika maisha yake. Mtu huyo, hataki kushika kazi nyingi kwa muda mmoja, kwa sababu anazielewa faida za kutekeleza kazi moja kwa muda mumoja. Faida hizo, ni pamoja na kumwezesha kuimaliza kwa haraka kazi hiyo aliyoianza.

Yeye hufanana na Nge ang’ataye kwa kutumia mkia tu, kwa sababu naye hutekeleza kazi moja hadi kuimaliza vizuri, maishani mwake. Mtu huyo, huwafundisha pia wenzake namna ya kujibidisha kufanya kazi moja tu hadi waweze kuimala kwa haraka. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘ana mdomo lakini hung’ata kwa kutumia mkia:- Nge.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kushika njia moja tu iliyo njema, ili waweze kuishi pamoja na Muumba wa Mbingu na Nchi. Yafaa watu hao, waifuatilie njia ya kumfuata Yesu Kristo, ambaye ni Njia ya kuwafikisha Mbunguni.

Yohana 15:1-17.

Wafilipi 3:7-11.

Ufunuo 3:14.

scorpion3

 

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

IT HAS A MOUTH BUT IT STINGS WITH ITS TAIL – SCORPION.

The source of this riddle is an insect by the name of scorpion. This insect tends to use a tail when it wants to sting someone. It spares its mouth for eating and other uses but stinging is reserved for its tail. This is why people came with the riddle that ‘It has a mouth but it stings with its tail – scorpion’ to describe the behaviour of this insect.

This riddle can be compared to a person who carries out one task to its completion stage before starting another task. Such a person knows what it means to concentrate on only one task before shifting to another one. Such a person can be likened to a scorpion that knows which part of the body to be used for a certain purpose. A person of this caliber teaches others on how to commit to one task until it is finished.

This riddle teaches people about keeping one focus all the time. For religious people, they need to follow the path created by Jesus Christ who is the Way to Heaven.

John 15: 1-17, Philippians 3: 7-11, Revelation 3:14.

599. KALAGU – KIZE. GIMBULAGA NZWI GO HAJIGANGA NU NDINHO UGUB’INZE UGWENHE: – NYANDA UYOADINATOLA.

599. KALAGU – KIZE. GIMBULAGA NZWI GO HAJIGANGA NU NDINHO UGUB’INZE UGWENHE: – NYANDA UYOADINATOLA.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yilolile nyanda uyo adinatola. Unyanda ng’wunuyo, agabhizaga na bhibhegeleja bhutale ubho bhudulile, gugumala chiza unimo go nhola yakwe.

Ubhibhegeleja bhunubho, bhuli kihamo na gudebha umo alikalile nu nke ijinaguibheja chiza ikaya yakwe. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘gimbulaga nzwi go hajiganga nu ndinho ugubhinze ugwenhe.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agibhegelejaga chiza haho atali ugwandya ugugutumama unimo gokwe. Umunhu ng’wunuyo, agitaga bhukengeji ubhogudula guidebha pye iyo idakililwe ibhize ilihoyi aha nimo gunuyo. Uweyi agabhizaga na matwajo mingi umubhutumami bhokwe, kunguno ya gwita wibhegeleja bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, ali na wizang’holo bho bhubhalanja na abhiye ahigulya ya gudebha gwita bhukengeji bho milimo yabho, haho bhatali uguyandya uguitumama.

Uweyi agabhalanjaga abhanhu gubhitila mukikalile kakwe kenako, ako kikolile nu nyanda uyo atali ugutola. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘gimbulaga nzwi go hajiganga nu ndinho ugubhinze ugwenhe.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gujikuminga pye ijitumamilo ja milimo yabho, haho bhatali uguyandya uguitumama imilimo yiniyo, kugiki, bhadule gupandika matwazo mingi, umuwikaji bhobho.

 Mathayo 7:24.

Luka 6:46-49.

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA.

CHIMBUA MZIZI WA MWAMBANI NA MWIKO UUVUNJE UULETE:- MVULANA ANAYETAKA KUOA.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia mvulana ambaye hajaoa. Mvulana huyo, hufanya maangalizi ya kutosha kumwezesha kuimaliza vizuri kazi ya arusi yake. Maandalizi hayo pia, ni ya kumwezesha kuelewa namna atavyoiendesha familia yake. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘chimbua mzizi wa mwambani na mwiko uuvunje uulete.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule anayefanya maandalizi mazuri kabla ya kuanza kufanya kazi yake. Mtu huyo, hufanya utafiti wa kumwezesha kuvielewa vifaa vyote vinavyotakiwa kuwepo kwenye kazi yake hiyo. Yeye hupata mafanikio mengi katika kazi zake, kwa sababu ya kufanya maandalizi hayo, katika maisha yake.

Mtu huyo, ana ukarimu wa kuwafundisha pia wenzake juu ya kuelewa namna ya kufanya utafiti unaotakiwa kabla ya kuanza kuzifanya kazi zao. Yeye huwafundisha watu kupitia mfano wa maisha yake, ambayo hufanana na ya mvulana yule ambaye hajaoa. Ndio maana watu huhadithiana kwamba, ‘chimbua mzizi wa mwambani na mwiko uuvunje uulete.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kufanya maandalizi ya kuvikusanya vifaa vyote vinavyotakiwa kwenye kazi wanayotaka kuitekeleza, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Mathayo 7:24.

Luka 6:46-49.

nyanda1

mpeja o bhasikeli

miti na mbehi

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

DIG THE ROOT FROM THE ROCK, BREAK THE WOODEN SPOON AND BRING IT – A BOY WHO WANTS TO MARRY.

The source of this riddle is the unmarried boy. For a boy who is planning for his wedding can have a lot of issues to deal with in order to have a good wedding ceremony. Among other issues is to create an environment that will make him take care of his family. Therefore, the efforts this boy can make in the preparation for his wedding can be described using the riddle ‘Dig the root from the rock, break the wooden spoon and bring it – a boy who want to marry.’

This riddle can be compared to a person who makes the best preparation before starting his or her career. The person can conduct research in order to enable him or her to understand all the materials that are required for his or her work. In so doing, he/she gets a lot of success in his/her work. Such a person teaches others about planning for future. He/she is likened to an unmarried boy who fights to make sure that his wedding is successfully and his life after wedding becomes successfully as well.

This riddle teaches people about having good plan for their future. They need to make sure that they assemble all the necessary resources that can make them achieve what they desire in future and be able to utilize them in a manner that makes them achieve their expectations.

Matthew 7:24, Luke 6: 46-49.