Sukuma Riddles

520. KALAGU – KIZE: LILIFUMA LILISHOKA:- LIMHAYO.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile bhanhu abho bhaligisha. Ulu bhanhu bhaligisha, imihayo yabho bhagamanaga bhishokeja yiniyo duhu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘lilifuma lilishoka’ bhashosha, ‘Limhayo.’

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadebhile isolobho ya gwigisha na bhichabho ulu bhatung’wanha nabho. Abhanhu bhenabho, bhagadebhaga umo bhaliigwila abhichacho, bho gwigisha ulu bhatung’wanha nabho chiniko umumilimo yabho. Abhoyi bhagamanaga igiki bhali mhola abhanhu bhabho bho gubhagisha. Ulu ng’wichabho alisata, aguyomba giki alisata bhusadu bhulebhe, kugiki abhiye bhadule gung’wambilija. Abhoyi bhagolechaga uwitogwa bhobho na bhanhu bhabho bho gubhagisha ulu bhatung’wanha nabho. Hunagwene abhanhu bhagabhaganilaga giki, ‘lilifuma lilishoka’ bhashosha, ‘Limhayo.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu gwitogwa, kunguno uwitogwa wingilile kuli Mulungu, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho umuwikaji bhobho.

(Mathayo 5:43-48; Luka 1:39-45).

KISWAHILI: KITENDAWILI   –  TEGA: LINATOKA LINAINGIA – NENO.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia watu wanaosalimiana. Watu wakiwa wanasalimiana, huwa wanarudia maneno wanayoyatumia katika kusalimiana kwao. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘linatoka linaingia’ na kujibu, ‘Neno.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa watu wanaofahamu faida za kusalimiana na wenzao wanapokutana nao. Watu hao huweza kufahamu afya za wenzao kupitia salamu zao kwao wanapokutana katika mizunguko ya utekelezaji wa majukumu yao. Watu hao pia huweza kufahamu kwamba watu wao wako salama kwa kusalimiana nao. Mwenzao akiwa mgonjwa husema kwamba anaumwa ugonjwa fulani, ili waweze kuchukua hatua za kumsaidia. Watu hao huuonesha upendo wao kwa wenzao, kwa njia hiyo ya kusalimiana wanapokutana nao. Ndiyo maana wao hutegeana kitendawili kwamba, ‘linatoka linaingia’ na kujibu, ‘Neno.’

Kitendawili hicho hufundisha watu kuishi kwa upendo kati yao, kwa sababu upendo huo hutoka kwa Mungu, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao maishani mwao.

(Mathayo 5:43-48; Luka 1:39-45).

wigisha

 

ENGLISH:  I HAVE A RIDDLE  – LET IT COME: ‘IT COMES OUT AND RETURNS IN: – A WORD.

The origin of this riddle is people greetig each other. As people greet one another, they often exchange repeatedly the words they use in their greetings. That is why people pose a riddle that ‘it comes out and returns in:- A word.’

This riddle, is used comparatively to people who appreciate the benefits of greeting their peers when they meet. These individuals, in turn, can become aware of the health of their peers through their greetings as they meet in the execution of their daily responsibilities.

These people may also know that their people are safe by greeting them. When a colleague is ill, he or she says that he/she is suffering from a given illness so that they can take steps to help him/her. These people show their love for one another. As such, they greet each other when they meet. That is why people pose a riddle that ‘it comes out and returns in:- ‘A word.’

This riddle, teaches people about living in love with one another, because that love comes from God, so that they can live in harmony with one another in their lives.

(Matthew 5: 43-48; Luke 1: 39-45).

519. KALAGU – KIZE: UNTOLWA NG’WUNUYU NG’WAYI UKUMILIMO:- MOTO.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile bhukali bho moto. Umoto ulu gupembwa gugabhakaga bho bhobhukali ubho bhukomile gumbisha munhu. Hugukaya giki, umoto ulu gubhaka gugikala ng’wayi, kunguno gugabhizaga gusebhu noyi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘untolwa ng’wunuyu ng’wayi ukumilimo’ bhashosha, ‘Moto’.

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kuli ng’winga o hakaya uyo alintumami o milimo. Ung’winga ng’wunuyo agaitumamaga imilimo yakwe bho nyakamu, niyo bho wanguwangu. Uweyi agikolaga n’umoto uyo gugabishaga jiliwa, kunguno nang’hwe alinkamu ugutumama imilimo yakwe, niyo agatuamamaga bho wanguwangu. Umunhu ng’wunuyo adebhile ugubhalanja abhiye inzila ja guyitumama imilimo yiniyo nyakamu na wanguwangu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘untolwa ng’wunuyu ng’wayi ukumilimo’ bhashosha, ‘Moto.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu  gwigulyambija gutumama milimo yabho bho wanguwangu, kugiki bhadule gupandika sabho ja gujilang’hanila chiza ikaya jabho.

(Mithali 14:7; Yoshua Bin Sira 26:1-3; Mithali 31:10-31).

KISWAHILI: KITENDAWILI     –    TEGA: MWALI HUYU NI MKALI KAZINI – MOTO.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia ukali wa moto. Moto ukiwashwa huwa mkali kiasi cha kutosha kumuunguza mtu. Ndiyo kusema kwamba, moto ukiwashwa huwaka kwa ukali kwa sababu ya hali yake hiyo. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, mwali huyu ni mkali kazini’ na kujibu, ‘Moto.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa mwali aliyeolewa katika familia fulani ambaye hufanya kazi zake kwa bidii na kwa haraka. Mtu huyo huyatekeleza vizuri majukumu yake na kwa haraka inavyotakiwa. Yeye hufanana na moto unaoivisha chakula kwa sababu naye hufanya kazi zake kwa bidii na haraka. Mtu huyo anafahamu kuwafundisha wenzake namna ya kuyatekeleza majukumu yao kwa bidii na kwa haraka. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘mwali huyu ni mkali kazini’ na kujibu, ‘Moto.’

Kitendawili hiki hufundisha watu kuwa na bidii ya kufanya kazi zao kwa haraka, ili waweze kupata mafanikio mengi yawezayo kuziendeleza vizuri familia zao.

(Mithali 14:7; Yoshua Bin Sira 26:1-3; Mithali 31:10-31).

moto

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME: THIS BRIDE IS HARDWORKING ONE: – FIRE.

The origin of this riddle is the severity of fire heat. When a fire is lit, it becomes hot enough to burn a person. Yes, when a fire is lit it burns violently because of its condition. That’s why people pose a riddle, ‘This bride is a hard working one:- ‘Fire.’

This riddle is used comparatively with reference to a newly married bride who who performs her duties diligently and quickly. The bride performs her duties properly and promptly. She is like a fire that cooks food, for she works hard and quickly. The bride of this kind knows how to teach other people how to carry out their responsibilities diligently. That’s why people pose a riddle, ‘This bride is hard working one:- Fire.’

This riddle teaches people to be diligent in doing their work, so that they can achieve notable successes that can sustain their families well.

(Proverbs 14: 7; Joshua Bin Sira 26: 1-3; Proverbs 31: 10-31).

518. KALAGU – KIZE: MAMA WIMILA HA LUGULU ALIBETA BHUNYENYA:- NGOHE JA MUMISO.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile ngohe ja hamiso. Ingohe jinijo jigikalaga higulya ya ntwe. Ulu munhu wimila na gwandya gugabyagabya, jigabhizag’ubhinabhina ingohe jinijo. Iki jigabhizaga higulya, jigikolaga guti jili halugulu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘mama wimila ha lugulu alibeta bhunyanya’ bhashosha, ‘Ngohe’.

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa na bhalindi abho bhadebhile ugulinda chiza. Abhanhu bhenabho bhagajilang’hanaga chiza ijikolo nulu isabho ja bhanhu abho bhabhinha unimo gunuyo. Abhoyi bhagikolaga n’ingohe umojigagahangigijaga amapalapala mpaga gaduma ugwingila umumiso, kunguno na bhalindi nabho bhagajilang’hanaga chiza isabho jabhasabhi bhabho. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘mama wimila ha lugulu alibeta bhunyanya’ bhashosha, ‘Ngohe’.

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu kubhiza bhalang’hani bhiza bha kaya jabho, kugiki abhanhu bhabho bhadule gwikala bho mholele shigu jose. Yigeleliwe bhabhalang’hane abhanhu bhabho bhadizulangwa nhungwa jabhubhi umuwikaji bhobo.

(Mathayo 7:3-5; Luka 11:33-36).

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA: BIBI AMESIMAMA KILIMANI AKIPEPETA UFUTA – KOPE.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia kope za machoni. Kope hizo huwa juu katika kichwa. Mtu akisimama na kuzichezesha, kope hizo huchezacheza. Huwa zinaonekana kama ziko kilimani kwa vile ziko sehemu ya juu katika kichwa. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘bibi amesimama kilimani akipepeta ufuta’ na kujibu, ‘Kope.’

Kitendawili hicho hulinganishwa kwa walinzi wanaofahamu kulinda vizuri. Watu hao huyalinda vizuri maeneo yao waliyokabidhiwa. Waajiri wao hukuta mali zao zikiwa salama. Watu hao hufanana na kope zinavyoyalinda macho kwa kuzuia takataka mbalimbali ziwezazo kuingia machoni, kwa sababu, nao huwazuia wezi kuiba mali za waajiri wao. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba ‘bibi amesimama kilimani akipepeta ufuta’ na kujibu, ‘Kope.’

Kitendawili hicho, chafundisha watu juu ya kuwa walinzi wema wa familia zao, ili watu wao waweze kuishi kwa amani, siku zote. Yafaa watu hao, wawalinde watu wao, wasije wakafundishwa tabia mbaya, maishani mwao.

(Mathayo 7:3-5. Luka 11:33-36).

ngohe

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE: – LET IT COME: MY GRANDMOTHER IS STANDING ON A MOUNTAIN WINNOWING SIMSIM: – EYE LASHES.

The origin of this riddle is the eyelashes. The eyelashes are on eyelids that are found on the upper part of a human head. When someone stands up and tries closing and opening his/her eyes, the eyelids flap as if they were winnowing. Being at the upper part of the head, they look as if they were on the mountain winnowing. That is why people pose a riddle that, my grandmother is standing on a mountain winnowing’ and reply, ‘eyelashes.’

That riddle, is used comparatively to refer to guards who know how to do their work well. They make sure that their duty posts are always safe so that their employers be assured to always find their properties safe. They are like eyelahes that protect the eyes by preventing various foreing objects from entering the eyes, because and they too prevent thieves from stealing their employers’ properties. That is why people pose a riddle that ‘my grandmother is standing on a mountain winoowing’ and respond, ‘eyelashes.’

This riddle, teaches people about being good guardians of their families so that their family members can always live in peace. It is necessary for such people,to protect their family members from being taught immoral behaviors.

(Matthew 7: 3-5; Luke 11: 33-36).

516. KALAGU – KIZE: BHUDUGU WISE BHUDAMALAGA LUGENDO:- BHUSHISHI.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile jisumva ijo jigitanagwa bhushiishi. Ubhushiishi bhunubho, bhugabhizaga bhuli lushigu bhuli mu lugendo, kunguno ya gwicholela jiliwa. Ijiliwa jabho jigikalaga jinogoleku, hinguno ya guduma gumala lugendo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘bhudugu wise bhudamalaga lugendo’ bhashosha, ‘Bhushishi.’

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagicholelaga jiliwa bhuli makanza. Abhanhu bhenabho bhagicholelaga bho gwigulyambija gutumama milimo yabho kihamo, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagikolaga n’ubhushiishi ubho bhudamalaga lugendo kunguno ya gwicholela jiliwa, kulwakubiza nabho bhagigulyambijaga gutumama milimo yabho kihamo bhuli makanza, kugiki bhadule kupandika jiliwa ja gubhalisha pye abhanhu bhabho kumakanza malihu. Hunagwene bhagiganilaga giki, ‘bhudugu wise bhudamalaga lugendo’ bhashosha, ‘Bhushishi.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu gubhiza na witogwa bho gwiyambilija gutumama milimo yabho kihamo, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

(Waefeso 4:1-6; Luka 6:27-28; Yahane 15:9-13; Yohane 14:15-21; Mithali 5:6-8).

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA: UKOO WETU HAUMALIZI SAFARI – SISIMIZI.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia viumbe wanaoitwa sisimizi. Viumbe hao huwa safarini kila siku, kwa sababu ya kujitafutia chakula. Chakula chao ni vitu vilivyo laini, nah ii ndiyo sababu yakutomaliza safari. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘ukoo wetu haumalizi safari’ na kujibu, ‘Sisimizi.’

Kitendawili hiki hulinganishwa kwa watu ambao hujitafutia mahitaji yao kila wakati. Watu hao hujitafutia mahitahi hayo kwa kufanya kazi zao kwa bidii wakiwa pamoja, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao. Wao hufanana na sisimizi wasiomaliza safari kwa sababu ya kujitafutia chakula, kwa kuwa nao huutumia umoja wao katika kufanya kazi zao kwa bidii kila wakati, ili waweze kupata mafanikio yawezayo kuwalisha  watu wao wote kwa muda mrefu. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘ukoo wetu haumalizi safari’ na kujibu, ‘Sisimizi.’

Kitendawili hicho chafundisha watu kuwa na upendo wa kusaidiana pamoja katika kuyatekeleza majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao.

(Waefeso 4:1-6; Luka 6:27-28; Yahane 15:9-13; Yohane 14:15-21; Mithali 5:6-8).

bhushishi

bhushishi1

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME: ‘OUR CLAN NEVER STOPS JOURNEYING: – BLACK ANTS.

The origin of this riddle is a living creature called black ant. These creatures journey on a daily basis in search of food. Their food is normally soft stuff, which is why they never stop journeying in search of such food. That is why people pose a riddle that ‘our clan never stops journeying’ and respond, ‘Black ants.’

This riddle, is used comparatively to refer to people who are constantly in search of their needs. Such individuals do so by working hard together, in order to achieve greater success together in life.

They are like the never ending journey in search of food, for they also use unite in fulfilling their daily obligations so that they can achieve the best possible sustenance for all their people in the long run. That is why they pose a riddle, ‘our clan never stops journeying’ and respond,’Black ants.’

This riddle, teaches people to love and help each other in fulfilling their responsibilities, so that they can achieve more in their lives.

(Ephesians 4: 1-6; Luke 6: 27-28; John 15: 9-13; John 14: 15-21; Proverbs 5: 6-8).

515. KALAGU – KIZE. ALITAAMA MASONGA NUBHUTA ADINABHO:- NUNGU.

Imbuki ya kalagu yiniyo yilolile ndimu iyo igitanagwa nungu. Inungu kali kalimu kadoo ako kali na mifa pye umili gogo. Amifa genayo kagagatumilaga bho gubhachimila abhanishi bhako, ulu bhukubhukila. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘alitaama masonga nubhuta adinabho’ bhashosha, ‘Nungu’.

Ikalagu yiniyo igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agateganilaga nimo nulu mhayo uyo adagudulile. Umunhu ng’wunuyo agajimijaga makanza mingi, kunguno ya gulihadika kulitumama ilinimo ilo lidalenganilile n’ubhudula bhokwe.

Uweyi alemile nulu gulomba wambilijiwa bho gugutumama unimo gunuyo gufumila kubhiye. Abhiye abho bhadebhile igiki adinabho ubhudula ubho gugushisha unimo gunuyo bhagang’wilaga giki, ‘alitaama masonga nubhuta adinabho’ bhashosha, ‘Nungu.’

Ikalagu yiniyo yalanga bhanhu gwideta chiza haho bhatali ugwandya uguitumama imilimo yabho, kugiki bhadizutegana sagala bho gujimija makanza na nguzu jabho kunimo uyo bhadagudulile.

(Luka 14:28-32).

KISWAHILI: KITENDAWILI   –  TEGA: ANARUSHA MISHALE ILHALI HANA UPINDE –NUNGUNUNGU.

Chanzo cha kitendawili hiki chaangalia mnyamapori aitwaye nungunungu. Mnyama huyo ni mdogo, ambaye ana miiba mwili mzima. Miiba hiyo huitumia kuwachomea maadui zake wanapomvamia. Ndiyo maana watu hutegeana kitendawili kwamba, ‘anarusha mishale ilhali hana upinde’ na kujibu, ‘Nungunungu.’

Kitendawili hiki hufananishwa kwa mtu yule ambaye hujidai kufanya kazi ambayo hana uwezo nayo. Mtu huyo hupoteza muda mwingi bure kwa sababu ya kulazimisha kuifanya kazi iliyo nje ya uwezo wake. Yeye hataki hata kuomba msaada kutoka kwa wenzake ambao wanaweza kuifanya vizuri kazi hiyo. Wenzake wale wanaomfahamu kwamba hana uwezo wa kuifanya kazi hiyo humwambia kwamba ‘anarusha mishale ilhali hana upinde’ na kujibu, ‘Nungunungu.’

Kitendawili hiki chafundisha watu kufikiri kwanza kabla ya kuamua kufanya kazi zao, ili wasiharakishe ovyo wasije wakapoteza muda katika kufanya kazi wasizoziweza.

(Luka 14:28-32).

nungu nungu

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE- LET IT COME: HE/SHE SHOOTS ARROWS WITHOUT A BOW – A PORCUPINE.

The origin of this riddle is a porcupine. This is a small wild rodent with squills or spines all over its body. The animal uses the squills for defence against its enemies. That is why people pose a riddle, ‘He shoots arrows without a bow’ and reply, ‘A porcupine.’

This riddle is used to warn people who force themselves to perform tasks that are beyond their capabilities. A person who tries to do that wastes one’s time because of forcing himself/herself to do something he/she is not capable of. Such a person doesn’t even want to ask for help from his/her colleagues, who can do the job well. His/her colleagues who know that he/she is unable to do the job tell him/him the riddle, ‘He shoots arrows without a bow’ whose reply is ‘a porcupine.’

This riddle teaches people to think first before doing their jobs, so that they do not hurry, lest they waste time in performing tasks they are not capable of.

(Luke 14: 28-32).