Sukuma Proverbs

567. ISAKA LYALALILWA NDAJI.

Imbuki ya kahayile kenaka ilolile bhulaji bho ndaji hisaka. Ubhulaji bho ndaji yiniyo bhugolechaga bhuheke bho likasa lyinilo, kunguno indaji yiniyo ilinkumuku umuchalo jinijo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘isaka lyalalilwa ndaji.’

kahayile kenaka kagalenganijiyagwa kuchalo ijo jili na munhu uyo ali nkumuku, guti ng’hangi. Ichalo jinijo jigabhizaga na bhageni bhingi abho bhagajaga gujumona na gwigwa mihayo yakwe, kunguno umunhu ng’wunuyo alina bhudula bho gubhawila abhanhu imihayo iyo yizile, umukikalile kabho.

Umunhu ng’wunuyo, abhalomelaga abhanhu mihayo ya ng’wa Mulungu, kugiki bhaleke gwita yabhubhi, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhagadebhaga gwikala chiza na bhichabho, kunguno ya kigalile kakwe, umunhu ng’wunuyo. Uweyi agabhizaga jigemelo ja gwikala bho mholele na bhichabho, umukikalile kabho. Hunagwene abhanhu bhagayomga giki, ‘isaka lyalalilwa ndaji.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu,  gubhiza bhizang’holo ukubhageni bhabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika mbango ja gwikala bho mholele na bhichacho, na gupandika matwajo mingi, bho gubhambilija abhanhu abho bhali makoye, umuwikaji bhobho.

(Mwanzo 49:9; Kutoka 23:23; Mathayo 25:40; Ufunuo 5:5).

KISWAHILI: KICHAKA KILICHOLALIWA NA SHUJAA.

Chanzo cha msemo huu chaangalia ulalaji wa shujaa kwenye kichaka. Ulalaji huo, huonesha upekee wa kichaka hicho kilicholaliwa, kwa sababu ya umaarufu wa shujaa huyo kijijini hapo. Ndiyo maana watu husema, ‘kichaka kilicholaliwa na shujaa.’

Msemo huu hulinganishwa kwenye kijiji kicho na mtu maarufu kama kama vile nabii. Kijiji hicho, hupata wageni wengi ambao huenda pale kwa lengo la kumuona mtu huyo, na kusikia maneyo yake, nabii huyo mwenye uwezo wa kuwatabiria watu kuhusu maisha yajayo.

Mtu huyo huwaeleza watu maneno ya Mungu, ili waweze kuacha uovu, maishani mwao. Watu hufahamu namna ya kuishi vizuri na wenzao, kupitia mfano wa maisha yake nabii huyo. Yeye ni mfano wa kuigwa na wenzake katika kuishi kwa amani maishani mwao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kichaka kilicholaliwa na shujaa.’

Msemo huu hufundisha watu kuwa wakarimu kwa wageni wao maishani ili waweze kujifunza namna ya kuishi kwa amani na wenzao, kwa kuwasaidia wenye matatizo, kunakoweza kuwapatia baraka za kufanikiwa katika maisha.

(Mwanzo 49:9; Kutoka 23:23; Mathayo 25:40; Ufunuo 5:5).

isaka

 

ENGLISH: THE BUSH WHERE THE HERO SLEPT.

The basis of this saying is a hero’s sleep in a bush. The sleep depicts uniqueness of the bush, because of the hero’s fame in the village. That is why people say, ‘the bush where the hero slept.’

The saying is used comparatively to refer to a village where there is a famous person such as a prophet. To such a village, many visitors come for the purpose of seeing the prophet, and hear his/her predictions because the prophet is able to foresee their future.

That person tells the people about the word of God so they can turn away from evils in their lives. Because of this, people get to know how to live well with others, and can take the prophet’s life to be their role model. That is why people say, ‘the bush where the hero slept.’

The proverb teaches people to be hospitable to their guests in life, so that they can learn how to live in harmony with others, by helping those in need, through which they can the blessing of success in life.

(Genesis 49: 9; Exodus 23:23; Matthew 25:40; Revelation 5: 5).

566. KUMAJA USAJE UGUKUMYA NA HANGI.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhubhoni bho ginhu ijo jilijagukamaja. Umunhu ulu ubhona ginhu ijo jili jigeni ukuliweyi, agakamalaga na gwandya gukumya. Hunagwene abhiye bhagang’wilaga giki, ‘kumaja usaje ugukumya na hangi.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agigwaga mhayo ngeni nulu gupya okumya mpaga obhitilija. Umunhu ng’wunuyo agadumaga nulu gusiminza chiza kunguno ya bhukumya bhokwe ubho mhayo gunuyo. Uweyi agabhizaga ugwiganika bhuli makanza umhayo gunuyo.

Aliyo lulu, ulu ubhona ginhu jingi ijipya, nulu ulu ugwigwa mhayo gungi ugupya gulebha ugogwandya, agakumyaga hangi kulebha nulu umo oliokumija igwandya. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘kumaja usaje ugukumya na hangi.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu guleka gukumya bho gubhitilija, kunguno imihayo iyagukumya idashilaga; kugiki bhadule gutumama milimo yabho chiza, nulu bhabhonaga ginhu ijo jilipya, umukikalile kabho.

(Luka 4:36; Marko 1:21-28).

KISWAHILI: SHANGAA UBAKIZE, UTASHANGAA NA MARA NYINGINE.

Chanzo cha methali hii chatokea katika uonaji wa kitu kinachoshangaza. Mtu akiona kitu kile ambacho ni kigeni kwake, yeye hushangaa sana. Ndiyo maana wenzake humwambia kwamba, ‘shangaa ubakize, utashangaa na mara nyingine.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye husikia neno jipya na kushangaa kupita kiasi. Mtu huyo hushindwa hata kufanya kazi zake, au hata kutembea vizuri, kwa sababu ya kushangaa kwake huko. Yeye huendelea kukifikiria kitu hicho kila wakati.

Lakini basi, akiona kitu kingine ambacho ni kigeni kwake, hushangaa tena; mara hii zaidi ya namna alivyoshangaa mwanzoni. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘shangaa ubakize, utashangaa na mara nyingine.’

Methali hii hufundisha watu kuacha kushangaa kupita kiasi, kwa sababu mambo ya kushangaza huwa hayaishi, ili waweze kufanya kazi zao hata wanapoona kitu cha kushangaza maishani mwao.

(Luka 4:36; Marko 1:21-28).

namibia-himba

nkima umasai

 

ENGLISH: BE SURPRISED A LITTLE SO YOU WILL BE SURPRISED ANOTHER TIME.

The foundation of this proverb relates to sighting of something amazing. When someone sees something that is new to him/her, he/she gets very astonished. That is why his/her colleagues tell him/her, ‘Be surprised a little so you will be surprised another time.’

The proverb is used to any person who hears about or sees something new and and gets surprised abnormally. Such a person gets astonished to the point that he/she is unable to perform his/her duties, or even walk properly, because of the astonishment. He/she keeps recalling the thing every time.

However, on seeing something else that new to him/her, the person wonders again; this time more than he/she did at first. That is why people tell him/her, ‘be surprised a little so you will be surprised another time.’

This proverb teaches people to refrain from being overly surprised, because wonders shall never end, By so doing they can concentrate on their jobs, even when they see something wonderful in life.

(Luke 4:36; Mark 1: 21-28).

562. SELEKALI YILI NA NKONO NIHU.

Imbuki ya kahayile kenako yingilile kubhutumami bho Selekali. Iselekali igatumamaga milimo yayo, bho gwiyambilija, kugiki idule gubhashigila pye abhanhu bhayo. Iyoyi igatumamaga bho guja bhaliinhilija abhatumami bayo, guti munhu uyo ali nkono nihu. Hunagwene abhanhu bhabayombaga giki, ‘selekali yili na nkono nihu.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagatumamaga milimo yabho bho gwiyambilija, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho bhagatumamaga milimo yabho bho guja bhagwiinhilijaga mpaga nose gugashigaga nigo uko goligujile.

Abhoyi abhagabhalanjaga na abhichabho kubhiza na wiyambilija bhunubho, kugiki bhadule nulu guishisha nyalubha yoseyose, bho guja bhagwiyinhilijaga. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘selekali yili na nkono nihu.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu gubhiza na wiyambilija bhutale umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho.

(Kutoka 18:22; Mathayo 28:19).

KISWAHILI: SERIKALI INA MKONO MREFU.

Chanzo cha msemo huu chatokea kwenye utendajikazi wa Serikali. Serikali hutenda kazi zake kwa kwa watumishi wake kushirikiana na kusaidiana baina yao, ili huduma ziweze kuwafikia watu wake wote kwa haraka. Yenyewe hutenda kazi kwa watumishi kupokezana maelekezo kama mtu mwenye mkono mrefu. Ndiyo maana watu husema kwamba ‘Selikali ina mkono mrefu.’

Msemo huu hulinganishwa kwa watu wale ambao huyatekeleza majukumu yao kwa kushirikiana na kusaidiana katika maisha yao. Watu hao husaidiana katika kufanya kazi zao, kwa kupokezana mpaka wanafaulu kuufikisha ujumbe kule unakotakiwa kwenda.

Wao huwafundisha pia wenzao kuwa na ushirikiano huo, ili waweze kuufikisha ujumbe wao kule unakotakiwa kufika, kwa haraka iwezekanavyo. Ndiyo maana watu husema kwamba ‘Selikali ina mkono mrefu.’

Msemo huu hufundisha watu kuwa na ushirikiano mkubwa wa kuwawezesha kusaidiana vizuri katika maisha yao, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani.

(Kutoka 18:22; Mathayo 28:19).

migration

nkono

 

ENGLISH: THE GOVERNMENT HAS A LONG HAND.

The foundation of this saying is how the government works. The government performs its functions by its workers passing information from on person to another, so that the message reaches all intended receivers quickly. It works as a person with a long. That’s why people say, ‘the government has a long hand.’

The saying is used comparatively with reference to those people who fulfill their responsibilities by helping each other in their lives. These people help each other in their work by relaying messages to the intended destination.

The people also teach others to work cooperatively so that they can achieve their desired end as quickly as possible. That is why people say ‘the government has a long hand.’

This saying teaches people about partnership, which enables helping each other in life for the better achievement of their objectives in life.

(Exodus 18:22; Matthew 28:19).

560. NUMBA IGABHINZIKILAGA HANYANGO.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhubhinziki bho numba. Inumba yiniyo, ulu yubhinzikila hanyango goyo, igabhachibhilaga abha hakaya yiniyo ugufuma ihanze, n’ugwingila umukaya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘numba igabhinzikilaga hanyango.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa ku bhanhu abho bhitolile, umukikalile ka witoji bhobho. Abhanhu bhenabho bhadebhile ugwikala kihamo bho gwiyambilija chiza umutumami bho milimo yabho.

Abhoyi bhalijigemelo ukubhubheja bho kaya ukubhichabho, kunguno ya witogwa bhutale ubho bhali nabho, umuwitoji bhobho. Abhanhu bhenabho bhagabhakomelejaga abho bhitogilwe gubhulang’hana chiza uwitogwa bhobho.

Abhoyi bhamanile igiki abhanhu abho bhali muwitoji ulu bhoya ugusangila ung’wenda (uumo obho ujijiwa ugwingila umukaya), ikaya yeniyo idulama. ‘Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘numba igabhinzikilaga hanyango.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu bhatoleke gwikala na witogwa bho  gwiyambilija guitumama imilimo yabho shigu jose, kugiki bhadule gwikala bho mholele umuwikaji bhobho.

(Ufunuo 3:20).

KISWAHILI: NYUMBA HUVUNJIKIA MLANGONI.

Chanzo cha Methali hii chaangalia uvunjikaji wa nyumba mlangoni. Nyumba ikivunjikia mlangoni, huwazuia watu kupita pale, kwa maana ya wale wa ndani hubaki ndani, na wale walioko nje hubaki huko. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘nyumba huvunjikia mlangoni.’

Methali hii hulinganishwa kwa watu wale waliofunga ndoa, wanaofahamu kuyaishi maisha yao hayo ya ndoa. Watu hao wanafahamu kuishi katika umoja wa kushirikiana vizuri katika utekelezaji wa majukumu yao katika maisha yao. Wao ni mfano wa kuigwa na wana  ndoa wenzao katika kuuishi upendo wao kwenye maisha yao hayo ya ndoa. Watu hao huwahimiza wana ndoa kuulinda vizuri upendo wao kati yao.

Wao wanaelewa kwamba wana ndoa waakiacha kuchangia shuka (kwa maana mmoja ananyimwa unyumba au anazuiliwa kuinga ndani), basi familia hiyo hutetereka. Ndiyo maana watu husema kwamba ‘nyumba huvumjikia mlangoni.’

Methali hii hufundisha wanandoa kuuishi upendo wao kati yao, kwa kushirikiana katika kuyatekeleza majukumu yao siku zote, ili waweze kuishi kwa amani maishani mwao.

(Ufunuo 3:20).

numba1

ENGLISH: THE HOUSE COLLAPSES FROM THE DOOR.

The origin of this proverb is the callapse of a house from its door. The house whose entry collapses prevents people from entering or from coming out; for those inside remain inside, and those outside, remain outside. That is why people say, ‘the house collapses from the door.’

This proverb is use comparatively to refer to married couple, who know how to live their marriage life. Such people know how to live in a cooperative union tat facilitates the execution of their responsibilities in life. Their life is exemplary and inspires marriage life. Such a couple encourages other couples to protect their love for each other. They understand that, when a couple stops sharing a bedsheet (meaning that one is denied marital rights or prevented from entering the house), the family staggers. That is why people say, ‘the house collapses from the door.’

The proverb teaches married couples to live their love for each other, by working together in fulfilling their daily responsibilities, so that they can live in peace forever.

(Revelation 3:20).

555. UYO AGAFUGAGA MABHELE NGOKO JIDINAHILA ADALALAGA.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhufugi bho mabhele. Amabhele  genayo, gagafugagwa nulu gagasegesagwa mpaga gapya chiza. Aliyo lulu, ulu galisegeswa chiniko gagamalaga likanza lilihu gagufugagwa, nulu gagusegesagwa huna gapya. Ulu gupya gagisungulaga amaguta gabhiza galihigulya amabhele gasaga hasi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo agufugaga mabhele ngoko jidinahila adalalaga.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo olagana, uyo atogilwe gwigusha n’ung’wiye uyo bhitolile nawe bhujiku pe. Umunhu ng’wunuyo agadumamaga ugutumama imilimo yakwe ulu wela ubhujiku, kunguno ya gwikala na tulo ningi iyo adaimalile ibhujiku. Uweyi agikolaga n’unsegesi o mabhele uyo adalalaga kunguno ya gugwandya unimo guniyo ngoko jidinahila, kulwakubhiza n’uweyi igigushashaga n’uyo bhitolile nawe bhujiku pe. Umunhu ng’wunuyo agikalaga agutindilaga ilimi, kunguno adalalile ibhujiku. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘uyo agufugaga mabhele ngoko jidinahila adalalaga.’

Ulusumo lunuyo lolanga bhanhu gubhiza n’ikanza lya gwibhegeleja uigutumama imilimo yabho iyo igabhapandikalaga jililwa, kugiki bhadule gwinja makoye ga nzala aha kaya jabho.

(Marko 13:36-37).

KISWAHILI: ACHEKECHAYE MAZIWA KABLA YA JOGOO KUWIKA HUWA HALALI.

Chanzo cha methali hii chatokea kwenye uchekechaji wa maziwa. Maziwa huchekechwa kwa muda mrefu sana ndipo yaive. Kuiva kwake ni kufikia hatua ya kujitenga mafuta kuwa juu ya maziwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘achekechaye maziwa kabla ya jogoo kuwika huwa halali.’

Methali hii hulinganishwa kwa mwana ndoa ambaye hucheza na mwenzi wake usiku kucha. Mtu huyo hushindwa kufanya kazi kesho yake, kwa sababu ya kuwa na usingizi mwingi ambao hakuumaliza vizuri usiku uliopita. Yeye hufanana na yule anayechekecha maziwa kabla ya jogoo kuwika maana hufanya kazi hiyo usiku kucha bila kulala, kwa sababu naye hucheza na mwenzake wa ndoa usiku kucha, hali ambayo hunfanya aonekane mchovu wakati wa mchana. Mtu huyo hushinda kutwa nzima akisinzia kwa sababu ya kutolala vizuri usiku uliopita. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘achekechaye maziwa kabla ya jogoo kuwika huwa halali.’

Methali hii hufundisha watu kutenga muda wa maandalizi yatakayowawezesha kuyatekeleza vizuri majukumu yao yanayowawezesha kupata chakula, ili waweze kupata mafanikio mengi katika kuzijenga vizuri familia zao. Muda wa maandalizi hayo utawawezesha kuondoa tatizo la njaa kwenye familia zao.

(Marko 13:36-37).

nhungulume2

african-couple

 

ENGLISH: HE WHO SHAKES MILK BEFORE COCKCROW NEVER SLEEPS.

The origin of this proverb is the act of shaking curdled milk to separate it from fat. This is done for a relatively very long time until the fat comes on top of the milk. That is why people say, ‘He who shakes milk before cockcrow never sleeps.’

The proverb is used comparatively to warn a married person who plays with his/her spouse all night long to desist from that behavior, because that person would always be unable to work the next day due to lots of sleep from the previous night. That person is like the one who shakes milk before cockcrow who does that all night without sleeping as he/she, too, plays with his/her spouse all night, which makes him/ look tired in during daytime. That person succumbs to sleeping all day because of not sleeping well the night before. That is why people tell him/her, ‘He who shakes milk before cockcrow never sleeps.’

The proverb teaches people to set aside time to prepare for their activities that bring food on the table, so that they can be more successful in building better families. Preparations will allow them to eliminate the problem of hunger in their families.

(Mark 13: 36-37).