Sukuma Proverbs

560. NUMBA IGABHINZIKILAGA HANYANGO.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhubhinziki bho numba. Inumba yiniyo, ulu yubhinzikila hanyango goyo, igabhachibhilaga abha hakaya yiniyo ugufuma ihanze, n’ugwingila umukaya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘numba igabhinzikilaga hanyango.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa ku bhanhu abho bhitolile, umukikalile ka witoji bhobho. Abhanhu bhenabho bhadebhile ugwikala kihamo bho gwiyambilija chiza umutumami bho milimo yabho.

Abhoyi bhalijigemelo ukubhubheja bho kaya ukubhichabho, kunguno ya witogwa bhutale ubho bhali nabho, umuwitoji bhobho. Abhanhu bhenabho bhagabhakomelejaga abho bhitogilwe gubhulang’hana chiza uwitogwa bhobho.

Abhoyi bhamanile igiki abhanhu abho bhali muwitoji ulu bhoya ugusangila ung’wenda (uumo obho ujijiwa ugwingila umukaya), ikaya yeniyo idulama. ‘Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘numba igabhinzikilaga hanyango.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu bhatoleke gwikala na witogwa bho  gwiyambilija guitumama imilimo yabho shigu jose, kugiki bhadule gwikala bho mholele umuwikaji bhobho.

(Ufunuo 3:20).

KISWAHILI: NYUMBA HUVUNJIKIA MLANGONI.

Chanzo cha Methali hii chaangalia uvunjikaji wa nyumba mlangoni. Nyumba ikivunjikia mlangoni, huwazuia watu kupita pale, kwa maana ya wale wa ndani hubaki ndani, na wale walioko nje hubaki huko. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘nyumba huvunjikia mlangoni.’

Methali hii hulinganishwa kwa watu wale waliofunga ndoa, wanaofahamu kuyaishi maisha yao hayo ya ndoa. Watu hao wanafahamu kuishi katika umoja wa kushirikiana vizuri katika utekelezaji wa majukumu yao katika maisha yao. Wao ni mfano wa kuigwa na wana  ndoa wenzao katika kuuishi upendo wao kwenye maisha yao hayo ya ndoa. Watu hao huwahimiza wana ndoa kuulinda vizuri upendo wao kati yao.

Wao wanaelewa kwamba wana ndoa waakiacha kuchangia shuka (kwa maana mmoja ananyimwa unyumba au anazuiliwa kuinga ndani), basi familia hiyo hutetereka. Ndiyo maana watu husema kwamba ‘nyumba huvumjikia mlangoni.’

Methali hii hufundisha wanandoa kuuishi upendo wao kati yao, kwa kushirikiana katika kuyatekeleza majukumu yao siku zote, ili waweze kuishi kwa amani maishani mwao.

(Ufunuo 3:20).

numba1

ENGLISH: THE HOUSE COLLAPSES FROM THE DOOR.

The origin of this proverb is the callapse of a house from its door. The house whose entry collapses prevents people from entering or from coming out; for those inside remain inside, and those outside, remain outside. That is why people say, ‘the house collapses from the door.’

This proverb is use comparatively to refer to married couple, who know how to live their marriage life. Such people know how to live in a cooperative union tat facilitates the execution of their responsibilities in life. Their life is exemplary and inspires marriage life. Such a couple encourages other couples to protect their love for each other. They understand that, when a couple stops sharing a bedsheet (meaning that one is denied marital rights or prevented from entering the house), the family staggers. That is why people say, ‘the house collapses from the door.’

The proverb teaches married couples to live their love for each other, by working together in fulfilling their daily responsibilities, so that they can live in peace forever.

(Revelation 3:20).

555. UYO AGAFUGAGA MABHELE NGOKO JIDINAHILA ADALALAGA.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kubhufugi bho mabhele. Amabhele  genayo, gagafugagwa nulu gagasegesagwa mpaga gapya chiza. Aliyo lulu, ulu galisegeswa chiniko gagamalaga likanza lilihu gagufugagwa, nulu gagusegesagwa huna gapya. Ulu gupya gagisungulaga amaguta gabhiza galihigulya amabhele gasaga hasi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo agufugaga mabhele ngoko jidinahila adalalaga.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo olagana, uyo atogilwe gwigusha n’ung’wiye uyo bhitolile nawe bhujiku pe. Umunhu ng’wunuyo agadumamaga ugutumama imilimo yakwe ulu wela ubhujiku, kunguno ya gwikala na tulo ningi iyo adaimalile ibhujiku. Uweyi agikolaga n’unsegesi o mabhele uyo adalalaga kunguno ya gugwandya unimo guniyo ngoko jidinahila, kulwakubhiza n’uweyi igigushashaga n’uyo bhitolile nawe bhujiku pe. Umunhu ng’wunuyo agikalaga agutindilaga ilimi, kunguno adalalile ibhujiku. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘uyo agufugaga mabhele ngoko jidinahila adalalaga.’

Ulusumo lunuyo lolanga bhanhu gubhiza n’ikanza lya gwibhegeleja uigutumama imilimo yabho iyo igabhapandikalaga jililwa, kugiki bhadule gwinja makoye ga nzala aha kaya jabho.

(Marko 13:36-37).

KISWAHILI: ACHEKECHAYE MAZIWA KABLA YA JOGOO KUWIKA HUWA HALALI.

Chanzo cha methali hii chatokea kwenye uchekechaji wa maziwa. Maziwa huchekechwa kwa muda mrefu sana ndipo yaive. Kuiva kwake ni kufikia hatua ya kujitenga mafuta kuwa juu ya maziwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘achekechaye maziwa kabla ya jogoo kuwika huwa halali.’

Methali hii hulinganishwa kwa mwana ndoa ambaye hucheza na mwenzi wake usiku kucha. Mtu huyo hushindwa kufanya kazi kesho yake, kwa sababu ya kuwa na usingizi mwingi ambao hakuumaliza vizuri usiku uliopita. Yeye hufanana na yule anayechekecha maziwa kabla ya jogoo kuwika maana hufanya kazi hiyo usiku kucha bila kulala, kwa sababu naye hucheza na mwenzake wa ndoa usiku kucha, hali ambayo hunfanya aonekane mchovu wakati wa mchana. Mtu huyo hushinda kutwa nzima akisinzia kwa sababu ya kutolala vizuri usiku uliopita. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘achekechaye maziwa kabla ya jogoo kuwika huwa halali.’

Methali hii hufundisha watu kutenga muda wa maandalizi yatakayowawezesha kuyatekeleza vizuri majukumu yao yanayowawezesha kupata chakula, ili waweze kupata mafanikio mengi katika kuzijenga vizuri familia zao. Muda wa maandalizi hayo utawawezesha kuondoa tatizo la njaa kwenye familia zao.

(Marko 13:36-37).

nhungulume2

african-couple

 

ENGLISH: HE WHO SHAKES MILK BEFORE COCKCROW NEVER SLEEPS.

The origin of this proverb is the act of shaking curdled milk to separate it from fat. This is done for a relatively very long time until the fat comes on top of the milk. That is why people say, ‘He who shakes milk before cockcrow never sleeps.’

The proverb is used comparatively to warn a married person who plays with his/her spouse all night long to desist from that behavior, because that person would always be unable to work the next day due to lots of sleep from the previous night. That person is like the one who shakes milk before cockcrow who does that all night without sleeping as he/she, too, plays with his/her spouse all night, which makes him/ look tired in during daytime. That person succumbs to sleeping all day because of not sleeping well the night before. That is why people tell him/her, ‘He who shakes milk before cockcrow never sleeps.’

The proverb teaches people to set aside time to prepare for their activities that bring food on the table, so that they can be more successful in building better families. Preparations will allow them to eliminate the problem of hunger in their families.

(Mark 13: 36-37).

528. NHABHALA IDATULAGA LUPUNDU.

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile nhabhala. Inhabhala yiniyo lililiyanga guti sada nulu lufu. Kuyiniyo lulu, isada n’ulufu jidatulaga lupundu, kunguno jigingilaga duhu ukubhanhu, bho nduhu uguhodisha. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nhabhala idatulaga lupundu.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agiyumilijaga ulu opandigaga mayange. Uweyi adebhile igiki inhabhala yiniyo igajaga ukubhanhu duhu, iyo igabhapandikaga bho nduhu ugudebha, kunguno idatulaga lupundu.

Uweyi agabhalanjaga n’abhiye inzila ja gudula gwiyumilija ulu bhapandikagaga mayanga, kunguno alijigemelo jawiza ugubhitila umuwiyumilija bhokwe bhunubho. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘nhabhala idatulaga lupundu.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu gubhiza na wiyumilija ulu bhapandikaga mayanga, kunguno agoyi gagajaga kubhanhu duhu, kugiki bhadule gugamala chiza umuwikaji bhobho.

(Mathayo 24:36-44; Mathayo 26:38-41; Marko 14:37-38)

KISWAHILI: MATATIZO HAYAPIGI VIGELEGELE.

Chanzo cha methali hii chaangalia matatizo mbalimbali. Matatizo hayo ni pamoja na ugonjwa au kifo. Kwa hiyo basi, ugonjwa na kifo huwa havipigi vigelegele, kwa sababu huwa vinaingia tu kwa watu bila kubisha hodi. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘matatizo hayapigi vigelegele.’

Methali hii hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huvumilia katika matatizo mbalimbali maishani mwake. Mtu huyo anafahamu kwamba matatizo hayo huenda kwa watu, ambayo huwapata bila kuelewa, kwa sababu yenyewe hayapigi kigelegele yanapomfikia mtu fulani.

Yeye huwafundisha na wenzake namna ya kuweza kuyavumilia matatizo hayo yanapowapata, kwa sababu ya yeye kuwa mfano wa kuigwa kupitia uvumilivu wake. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘matatizo hayapigi vigelegele.’

Methali hiyo hufundisha watu kuwa wavumilivu wanapopatwa na matatizo mbalimbali, kwa sababu matatizo hayo huwapata watu, ili waweze kuyamaliza vizuri maishani mwao.

(Mathayo 24:36-44; Mathayo 26:38-41; Marko 14:37-38).

sad-woman

ngosha njinja

ENGLISH: PROBLEMS DO NOT ULULATE.

The origin of this proverb is various problems. Such problems include sickness and death. Sickness and death do not ululate, because they can only befall people without notice. That is why people say, ‘problems do not ululate’

The proverb is used comparatively to refer to any person who endures problems in life. The person realizes that problems befall people without notice, because they do not ululate. That person teaches others how to cope with the problems they face, because of he/she being a role model through her emdurance. That is why he/she tells people, ‘problems do not ululate.’

This proverb teaches people to endure when they experience various problems, because those problems are experienced by people, so that they can finish them well in their lives.

(Matthew 24: 36-44; Matthew 26: 38-41; Mark 14: 37-38).

523. GUNKAANYA MIMBI GULOBHEKA NGOYE.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile mimbi o numba. Umunhu ng’wunuyo agamanaga udilila milimo yingi bho guguleka uyo ogupandika gwandya. Ugunduja gokwe, ulu ung’witana gwiza gubhimba numba, jilobhekage ingoye ija guyibimbila inumba yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘gunkaanya mimbi gulobheka ngoye.’

 Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo yakwe bho nduhu ugwigola chiza. Umunhu ng’wunuyo agatumamaga hadoni ogayiwa ginhu jilebhe, ijo yigelelilwe abhize najo haho atali ugwandya ugugutumama unimo gunuyo. Uweyi adulile nulu gugayiwa jipimilo ja numba, aliyo alinzengi o numba.

Abhanhu abho bhandebhile igiki adigolaga bho gujikalana pye ijitumamilo jakwe, bhagang’winhaga ijo ojilekelaga huna omala ugugutumama unimo guniyo. Hungwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘gunkaanya mimbi gulobheka ngoye.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu gwibhegeleja chiza haho bhatali ugwandya ugutumama imilimo yabho, kugiki bhadule uguyitumama mpaka guishisha ahangelelo yajo.

(Luka 14:28-32; Waebrania 12:14-15).

KISWAHILI: KUMWEZA MWEZEKAJI NI KULOWEKA KAMBA.

Chanzo cha methali hii chaangalia mwezekaji wa nyumba. Mtu huyo huwa anajali zaidi kazi zingine, kwa kuzitelekeza zile alizozipata mwanzoni. Hivyo, ukitaka kumweza mtu huyo, anayetaka kuja kukuezekea nyumba yako, ziloweke zile kamba ambazo atazitumia kuiezekea nyumba hiyo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kumweza mwezekaji ni kuloweka kamba.’

Methali hii hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi zake bila kuwa na maandalizi ya kutosha. Mtu huyo hufanya kazi kidogo na kudai kuishiwa kitu fulani, ambacho alitakiwa awe nacho kabla ya kuianza kazi hiyo. Yeye huweza hata kusahau kipimio wakati yeye ni mjenzi wa nyumba.

Watu wanaomfahamu mtu huyo kwamba hajiandai vizuri, humletea vifaa asivyokuwa navyo hapo kazini, na kumsimamia, ndipo anamaliza kazi hiyo vizuri. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kumweza mwezekaji ni kuloweka kamba.’

Methali hii hufundisha watu kufanya maandalizi ya kutosha kabla ya kuanza kufanya kazi zao, ili waweze kuzikamiliza kazi hizo kwa umakini unaotakiwa.

(Luka 14:28-32; Waebrania 12:14-15).

ngoye1

 

ENGLISH: DEFEATING A THATCHER REQUIRES ONE TO PUT THATCHING ROPES IN WATER BEFOREHAND.

The origin of this proverb is a thatcher. A thatcher usually pays attention to other tasks and neglects the tasks he acquired earlier. To get him, put the thatching ropes in water beforehand. That is why people say, ‘Defeating a thatcher requires one to put thatching ropes in water beforehand.’

The proverb is used comparatively with reference to a person who performs his/her duties without adequate preparation. The person works a little bit and claims shortage of something, which he/she is actually supposed to have before the start of the task at hand. For instance, a bricklayer may claim to have forgotten his/her water/spirit level.

People who know the person of such unpreparedness character bring to the site all the tools needed and supervise him/her until he/she finishes the job well. That is why people say, ‘Defeating a thatcher requires one to put thatching ropes in water beforehand’..

This proverb teaches people to prepare themselves before their assignments, so that they can complete the tasks as adequately and carefully as they should.

(Luke 14: 28-32; Hebrews 12: 14-15).

513. UYO AGAJAGA BHO GWIKE ADULENGANILA NUYO AGIGASHAGA BHO GWIKE.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhanhu bhabhili.  Umunhu uogwandya alinsiminzi, uo kabhili aling’wigashi. Umunhu uyo agasiminzaga bho dalali ung’wene adulile gupandika josejose, umulugendo lokwe lunulo.

Aliyo lulu, umunhu uyo agigashaga dalali, ungwene adapandikaga nulu ginhu josejose, kunguno uweyi agikalaga asagile haho kaya duhu. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo agajaga bho gwike adulenganilila nuyo agigashaga bho gwike.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agapandikaga sabho, kunguno ya bhukamu bhokwe ubho gutumama milimo. Uweyi alemile uwinogolelwa bho gutumama milimo aha ng’wakwe. Adazunije ugwikala wigashije bho nduhu nimo gose gose, kunguno adebhile igiki ung’wigashi uo bhuli makanza adapandikaga jose jose.

Kuyiniyo lulu, agabhalanjaga abhanhu bhakwe higulya ya gwigulambija kutumama milimo yabho, kugiki bhadule gupandika sabho ja gudula gubhambilija ijinagujibheja chiza ikaya jabho. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, ‘uyo agajaga bho gwike adulenganilila nuyo agigashaga bho gwike.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gutumama milimo yabho, bho bhukamu bhutale, kugiki bhadule guleka winogolelwa, bho guitumama  imilimo yabho yiniyo. Ubhukamu bho milimo bhunubho, bhugubhambilija ijinagujibheja chiza ikaya jabho.

Mithali 20:4.

2Wathesalonike 3:7-12.

KISWAHILI: YULE ANAYEENDA BURE SI SAWA NA ANAYEKAA BURE.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia watu wawili. Mmoja ni mtembeaji, mwingine ni mkaaji. Mtu yule anayetembea bure huweza kupata chochote, katika safari yake hiyo.

Lakini mtu yule ambaye, hukaa bure kwa muda wote, hapati chochote, kwa sababu yeye hutumia muda wake wote akiwa nyumbani tu. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘anayeenda bure si sawa na anayekaa bure.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule, ambaye hupata mali kwa sababu ya bidii yake ya kufanya kazi. Yeye hataki uvivu wa kutokufanya kazi kwenye familia yake. Huwakataza watu wa nyumbani kwake kukaa bila kufanya kazi yoyote, kwa sababu anafahamu kwamba, yule anayekaa bure muda wote hapati chochote.

Kwa hiyo basi, yeye huwafundisha watu wake namna ya kuongeza bidii ya kufanya kazi, ili waweze kupata mali za kuwasaidia katika kuziendeleza vizuri familia zao. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, ‘anayeenda bure si sawa na anayekaa bure.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuyatekeleza majukumu yao kwa bidii kubwa, ili waweze kuacha uvivu kazini. Bidii hiyo, itawasaidia katika kuziletea maendeleo familia zao.

Mithali 20:4.

2Wathesalonike 3:7-12.

fish-market1

nsimizi

ENGLISH:  ONE WHO GOES FREE IS NOT THE SAME AS ONE WHO LIVES FREE.

The source of the above proverb, came from two people. The first one used to walk from one place to another, while the second one used just to stay at home. The free walker managed to find jobs, in his or her journey.

But the one who stays free  at home all the time, got nothing, because he/she spent all the time just by staying without doing anything. That is why people say, ‘One who goes free is not the same as one who lives free.’

Such proverb is then compared to the person who earns a living because of his/her hard working life. This person does not want laziness of not working at his family. He forbids his/her family members to stay idle, because he/she knows that the one who stays the whole time without working, does one earn anything.

Therefore, this person teaches other people on how to increase their efforts in hard working activities, so that they can find many basic needs  enough to take care of their families. That is why this person tells people that, ‘One who goes free is not the same as one who lives free.’

Such proverb imparts in people an idea of carrying out their tasks with great effort, so that they can stop laziness at work. This effort will enable them to get basic needs for improving their families.

Proverbs 20: 4.

2Thessalonians 3: 7-12.