Sukuma

595. KALAGU – KIZE. NINA NG’WANI GOYEGOYE NG’WANA NG’WANIB’ILINGWA: – TIGITI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yililola itina lya tigiti, na bhana bhalyo. Ilitina linilo, ligabhizaga na magole ayo gagalanda landaga kihamo na matina gangi ayo gagalandaga guti lyoyi.  Aliyo lulu, ululyubhyana abhana bhalyo bhagabhizaga bhibhilingu, bhatale, bhanonu na bhingi noyi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nina ng’wani goyegoye ng’wana ng’wanib’ilingwa: – tigiti.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhakujaga bho gubhalela chiza abhana bhakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhalangaga nhungwa jawiza abhana bhakwe bhenabho, abho bhagakulaga bhamanile uguitumama chiza imilimo ya hakaya, nu gwikala chiza na bhanhu bha munzengo gobho.

Uweyi agikaloga ni litina lya tigiti linilo, kunguno nuweyi alina bhana abho agabhakujaga bho gubhinha ilange lya wiza. Abhana bhenabho bhagabhizaga bhawiza umukajile ka nhungwa jabho, guti ni tigiti umojiganonelaga, ukubhali bhajo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nina ng’wani goyegoye ng’wana ng’wanib’ilingwa: – tigiti.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhabyaji higulya ya gubhakuja bho gubhalanja nhungwa jawiza abhanhu bhabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gutumama milimo yabho chiza, na gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Zaburi 127:3-5.

Zaburi 128:3.

Ayubu 5:25.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

MAMA YAKE KAMBAKAMBA WATOTO MVIRINGO – TIKITI MAJI.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia shina la tikiti maji na matunda yake. Shina hilo la tikiti maji huwa ni kamba kamba ambazo hutanda zikiwa pamoja na mshina mengine yanayotanda kwa kulanda landa. Lakini basi, shina hilo huzaa matunda ya mviringo, ambayo huwa makubwa, mengi na matamu sana. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘mama yake kambakamba watoto mviringo – tikiti maji.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwakuza kwa kuwalea vizuri watoto wake. Mtu huyo, huwafundisha kushika tabia njema watoto wake hao, ambao hukua wakiwa wanafahamu kufanya kazi na kuishi vizuri na watu wa kijijini kwao.

Yeye hufanana na shina hilo la tikiti maji, kwa sababu naye ana watoto wambao huwakuza kwa kuwapatia malezi mema. Watoto hao, huishika na kuishi tabia hiyo njema, hali ambao huwawezesha kuwa wazuri, kama tikiti maji zilivyo tamu kwa walaji wake. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘mama yake kambakamba watoto mviringo – tikiti maji.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwakuza kwa kuwapatia malezi mema watoto wao, katika maisha yao, ili waweze kuyatimiza vizuri majukumu yao, na kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Zaburi 127:3-5.

Zaburi 128:3.

Ayubu 5:25.

594. KALAGU – KIZE. JILUGUTA NGANYALE: – NG’HUNDYA.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yingilile kubhulumi bho Ng’hundya kujisumva jilibhe. Ing’hundya jilisumva ijo igalumaga na gudamila ha mili go ntugo uyo gutali gusiminza. Yiyoyi igadamilaga aha ng’ombe, mbuli nulu ha Mbogo, aho yalumaga, kugiki imane yugabipa amininga gakwe uyo yanumaga ng’wunuyo. Agumanusiminza iliho duhu, mpaga wigele oguyinja hoyi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki,  ‘jiluguta nganyale:- Ng’hundya.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu, uyo agigashaga ha ng’wa nsabhi. Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni ng’hundya yiniyo, kunguno nuweyi agamanaga ulya duhu ijiliwa ijahali nsabhi ng’wunuyo, guti ni ng’hundya yiniyo, iyo igamanaga yugabipa amaninga gakwe uyo yanumaga.

Uweyi agikalaga bho bhuyegi aha linsabhi ng’wunuyo, kunguno agamanaga ulya duhu ijiliwa ijo ojichola unsabhi okwe. Abhanhu abho bhagamonaga bhagikalaga bhedebhile igiki, uweyi wikajiwa hoyi jiliwa duhu, kunguno ulu jushila ijiliwa jinijo, adudula ugwikala ahakaya yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘jiluguta nganyale:- Ng’hundya.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhakuja ab’ana bhabho bho gubhonhya mabhele chiza, na gwibhegeja ijinagutumama milimo yabho, abho bhakula, kugiki bhaleke ugwisanya nguzu ja bhangi, umuwikaji bhobho.

Isaya 49:15.

Isaya 60:16.

Mithali 10:15.

Mithali 22:7.

2Wathesalonikew 3:10.

Waroma 12:11-12.

Waroma 12:11-12.

Mathayo 24:13.

KISWAHILI: KTENDAWILI TEGA.

KIMUNG’ATACHO HUMNYONYA HUKU AKITEMBEA KWA MADAWA:- KUPE.

Chanzo cha kitendawili hicho, chatokea kwenye ung’ataji wa kupe kwa mnyama. Kupe huyo, hung’ata ng’ombe, mbuzi, kondoo hata nyati, akiwa anatembea. Yeye hung’ang’ania pale ulipouma, huku akifyonza damu ya mnyama huyo wakati wote. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘kimung’atacho humnyonya huku akitembea kwa madaha:- kupe.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye, huishi kwa mtu aliye tajiri. Mtu huyo, hufanana na kupe kwa sababu naye huendelea kula tu, kwenye familia ya tajiri huyo, kama kupe anyonyavyo damu kwa mnyama aliyemng’ata.

Yeye huishi kwa furaha tu kwa tajiri huyo, kwa sababu ya kupata sehemu ya kula chakula, ambacho tajiri huyo alikitafuta. Watu wale wanaomuelewa mtu huyo, humwambia kwamba yeye yuko pale kwa sababu ya chakula tu, kikiisha hawezi kuendelea kukaa pale. Ndiyo maana wao huhadithiana kwamba, ‘kimung’atacho humnyonya huku akitembea kwa madaha:- kupe.

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwakuza watoto wao kwa kuwanyonyesha, na kujitegemea kwa kufanya kazi zao, kwa wale walio na uwezo huo, ili waache kutegemea nguvu za wengine, maishani mwao.

Isaya 49:15.

Isaya 60:16.

Mithali 10:15.

Mithali 22:7.

2Wathesalonikew 3:10.

Waroma 12:11-12.

Waroma 12:11-12.

Mathayo 24:13.

593. KALAGU – KIZE. SHELENYETE: – BHUSUNGU BHO NG’HUMI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yililola bhusungu bho ng’humi. Ing’humi yiniyo, jilisumva ijo jili na bhusungu ulu junhuma munhu. Uyo olumagwa ng’wunuyo, ikanza lingi agiigwaga giti inhumi yiniyo, ilisiminza umugati ya mili gokwe, kunguno agab’izaga guti alishinwa. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘shelenyete:- Bhusungu bho ng’humi.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli nkima uyo alilung’wa bhusungu, ahikanza lya gwifungula. Umunhu ng’wunuyo agasadyaga noyi, guti nu bhusungu bho ng’humi, ukuli munhu uyo yanhumaga. Agikomejaga noyi, ugwiyumilija, mpaga nose agadujaga, ugwifungula chiza.

Umayu ng’wunuyo, agabhalanjaga abhiye ahigulya ya gwiyumilija ulu bhalichola kupandika ginhu jisoga. Uweyi agabhizaga jigemelo jawiza ukubhanhu abho bhalihaya kupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho. Hunagwene agabhaganilaga abhanhu giki, ‘shelenyete:- Bhusungu bho ng’humi.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya kubhiza na wiyumilija ulubhalitumama nimo ndimu, umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gupandika matwajo ga gujibheja chiza ikaya yabho.

Mwanzo 3:16.

1Wakorintho 10:13.

Isaya 21:3.

Zaburi 48:6-7.

Mathayo 11:28-30.

Yohana 16:21.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

KUUMA KAMA UNAFINYWA:- SUMU  YA NGE.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia sumu ya nje. Inge huyo, ni kiumbe chenye sumu, kikimuuma mtu. Yule aliyeumwa, wakati mwingine, hujisikia kama nge anatembea ndani ya mwili wake, kwa sababu ya maumivu hayo makali yanayomfanya ajisikie kama anafinywa. Ndiyo maana yeye huwahadithia watu kwamba, ‘kuuma kama unafinywa:- sumu ya nge.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mwanamke yule anayejisikia uchungu wakati wa kujifungua. Mtu huyo, hujisikia maumivu makali sana, kama yale ya uchungu wa kuumwa na nge, kwa mtu yule aliyeumwa. Yeye hujibidisha kuvumilia, mpapa mwishowe hufaulu kujifungua salama.

Mama huyo, huwafundisha watu juu ya kuvumilia katika matatizo wanayokumbana nayo maishani mwao, ili waweze kuyafikia mafanikio wanayoyatarajia. Yeye ni mfano wa kuigwa na wenzake, wanaotaka kupata mafanikio mengi, katika maisha yao. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, ‘kuuma kama unafinywa:- sumu ya nge.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wanapoyakamilisha majukumu yao, ambayo ni magumu, maishani mwao, ili waweze kupata mafanikio ya kutosha kuziendeleza vizuri familia zao.

Mwanzo 3:16.

1Wakorintho 10:13.

Isaya 21:3.

Zaburi 48:6-7.

Mathayo 11:28-30.

Yohana 16:21.

592. MALILWA NG’HONGE.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile bhuliwa bho ntugo na Ng’honge. Untugo gunuyo, ulu gucha gugaliyagwa nyama giti: Ng’ombe, mbuli nulu Ng’holo. Ugoyi gugaliyagwa kunguno gulijiliwa ijo jidikomile guponyiwa.

 Ing’honge bhuli bhugali ubho munhu agabhubhumbaga na gulija mu nsuji, huna olya kihamo ni nyama. Huanagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘maliwa ng’honge.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo, agabhalunguja abhanhu abho bhabhulajaga mitugo jabho. Umunhu ng’wunuyo, adebhile giki, imitugo jigalyaga maswa ayo gagayibhejaga imimili yajo, mpaga jikoma guliwa na bhanhu. Kuyiniyo lulu, nulu jigacha, jiguliwa na bhanhu, kunguno jili jiliwa ijo jidaponyiyagwa.

Uweyi agabhalungujuaga abho bhachililwe na mitugo jabho, bho gulinganija imitugo jinijo, na maswa nulu makubhi ayo jigagalyaga imitugo. Ijoyi jigabhizaga makubhi ulu jubha. Hunagwene abhanhu bhagajitanaga ‘maliwa ng’honge.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kudebha ugubhalunguja abho bhajimijaga jikolo jabho, kugiki bhadizusunduhala gukilanija. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhapandike nguzu ja kucholela jikola jingi, umuwikaji bhobho.

Isaya 22:13.

KISWAHILI: KILIWACHO NA TONGE.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia kuliwa kwa mfugo na Tonge. Mfugo huo, ukifa peke yake unaliwa kwa sababu wenyewe ni nyama kama vile: Ng’ombe, Mbuzi, na kondoo. Hicho ni chakula ambacho haiwezekani kukitupa.

Tonge ni ugali unaoviringishwa na mhusika ambaye huichovya tonge hiyo, kwenye mchuzi na kula pamoja na nyama. Ndiyo maana watu hukiita, ‘kiliwacho na tonge.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule anayefahamu kuwatuliwa watu wale ambao mifugo yao wamekufa. Mtu huyo, anaelewa kwamba, mifugo hao, hula majani ambayo huinenepesha miili yao mpaga kufikia hatua ya kuliwa. Hivyo basi, hata wakifa bila ya mwenye mali huridhia, wataliwa kama nyama, kwa sababu huwa hazitupwi.

Mtu huyo, huwafariji wamiliki hao wa mifugo, kwa kuwaelezea juu ya uwezekano walio nao wa kuwapata  mifugo wengine. Hivyo, wanatakiwa kujipa moyo kwa kula nyama za mifugo hao, kwa sababu hicho ni kile ‘kiliwacho na tonge.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuelewa namna ya kuwatuliza watu walipoteza mali zao, ili wasihuzunike kupita kiasi, badala yake, wapate nguvu za kutafuta mali zingine, katika maisha yao.

Isaya 22:13.

591. SULUMIDA YENIYI YAFULA MINZI.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile sulumida. Isulumida yiniyo, lililiginhu lya gub’eja bho bhulolo, nulu b’o gupunza b’o linti. Iyoyi ligatumamilagwa b’o gug’wisija ng’ombe minzi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘sulumida yeniyi yafula minzi.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nsabhi, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhizaga na mang’ombe mingi, mbuli ni ng’holo najo jili ningi. Ahakaya yake, jilihoyi na ngoko, mbata na majiliwa nago gali mingi.

Umunhu ng’wunuyo, agiikolaga ni sulumida iyo yafula minzi, kunguno nuweyi ojikwija sabho jinijo, aha ng’wakwe. Uweyi usabha kunguno ya wigulambija bho gutumama milimo yakwe.

Agajitumilaga isabho jakwe bho gutuula bhatumami umumilimo, kugiki adule gubhalanga abhanhu bhenabho higulya ya wigulambija bho gutumama milimo yabho chiza.

Uweyi agabhagalilaga chiza abhatumami bhakwe bho gubhinha jiliwa jawiza na minzi, kunguno ojikwija isabho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘sulumida yeniyi yafula minzi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija kuchola sabho bho guitumama imilimo yabho, bho bhukamu bhutale, kugiki bhadule gujilanghana chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 5:46.

Mathayo 27:57.

2Wakorintho 8:9.

Ufunuo 3:17.

1Timothea 6:17-18.

KISWAHILI: HORI HILI LIMETOSHEKA MAJI.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia kifaa cha kunyweshea mifugo. Kifaa hicho, ni kitu kinachotengenezwa kwa tope au mti (yaani ni gongo lililochongwa vizuri). Chenyewe hutumiwa kwa kunyweshea ng’ombe maji. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Hori hili limetosheka maji.’

Msemo huyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni tajiri wa mali nyingi katika maisha yake. Mtu huyo, ana mifugo kama vile: ng’ombe wengi, hali kadhalika mbuzi, na kondoo. Yeye ana kuku, bata na chakula kwa wingi katika familia yake.

Mtu huyo, hufanana na hori lilitosheka maji, kwa sababu naye ana mali nyingi nyumbani kwake. Yeye alitajirika kwa sababu ya kujibidisha kufanya kazi zake vizuri. Mtu huyo, pia huitumia mali yake hiyo, kwa kuweka vibarua katika kazi zake, ili aweze kuwafundisha watu juu ya kujibidisha kuzifanya kazi zao.

Yeye huwatunza vizuri pia wafanyakazi wake, kwa kuwapatia chakula kizuri na maji ya kutosha, kwa sababu ameshatajirika maishani mwake. Ndiyo  maana watu husema kwamba, ‘hori hili limetosheka maji.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kutafuta mali kwa kufanya kazi zao kwa bidii kubwa, na kuzitumia vizuri wanapozipata, ili waweze kuzitunza vizuri familia zao, maishani mwao.

Mathayo 5:46.

Mathayo 27:57.

2Wakorintho 8:9.

Ufunuo 3:17.

1Timothea 6:17-18.

590. BHANANG’WELI BHADI NA LULASI.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile bhugaiwa bho lulasi bho bhanang’weli. Ulusi lunulo, bhuli wiyumilija bho gudula gugamala chiza amakoye ulu gigelaga.

Kuyiniyo lulu, abhanang’weli bhenabho, bhali bhanhu abho b’adi na wiyumilija umubhuli mhayo gwene. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘bhanang’weli bhadi na lulasi.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adumilile ugwiyumilija ulu opandikaga makoye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agaminyikaga umo moyo gokwe, ulu opandikaga nulu ikoye idoo duhu, kunguno ya gubhiza adimpanuku umu moyo gokwe.

Uweyi adulile nulu guduma gulya jiliwa, kunguno ya gugwigwa mhayo ndoo, uyo uganyanjaga guti na bhanang’weli abho hadina wiyumilija nulu hadoo, umumayange gabho.

Umunhu ng’wunuyo, agongejaga makoye agagunhanghana ukubhiye, ulu gigelaga manyange, umuwikaji bhobho. Abhanhu abho agikalaga nabho, bhagang’wilaga giki wiyumilije, kugiki oye ugubhayanja abhiye, umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagayombaga giki, ‘bhanang’weli bhadi na lulasi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bhutale ulu bhapandikaga mayange, umukikalile kabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

1Wakorintho 10:13.

Matendo 26:3.

Wakorintho 6:6.

KISWAHILI: WATU WA MAGHARIBI HAWANA UVUMILIVU.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia kukosa kwa uvumilivu kwa watu wa magharibi. Watu hao hawana uvumilivu wa kuwawezesha kuyamaliza vizuri matatizo wanayoyapata hata kama yatakuwa madogo kiasi gani. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘watu wa magharibi hawana uvumilivu.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hushindwa kuvumilia anapopata matatizo mbalimbali, katika maisha yake. Mtu huyo, huumia moyoni mwake, akipata tatizo hata kama ni dogo namna gani. Yeye huhangaika sana akipata shida kama wanavyohangaika wale watu wa magharibi.

Mtu huyo, huongeza shida kwa wenzake, yakitokea matatizo kama yale ya msiba, ambao hufanya kazi ya kumtuliza, ili aache kuwahangaisha wenzake hao, maishani mwao. Ndiyo maana watu hao, husema kwamba, ‘watu wa magharibi hawana uvumilivu.’

 Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu mkubwa, wanapopata matatizo, katika maisha yao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

1Wakorintho 10:13.

Matendo 26:3.

Wakorintho 6:6.

589. KALAGU – KIZE. NAKADIMA KINEKEJA: – KALUSUNDA.

Imbuki ya kalagu yiniyo, yililola ginhu ijijigitanagwa lusunda. Ulusunda lunulo luli ginhu ja gutulila jiseme ulo lugatungilagwa ng’wigulya ya numba, umukaya. Uloyi ulu lukumiwa lugandyaga gwisugusa (gwifilinja) mpaga ku ikanza ilihu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, ‘nakadima kinekeja:- Kalusunda.’

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agakumiwagwa hadoo duhu wiza nzule, nulu opelana, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adadilaga ugwikenya na bhanhu, kunguno ya bhujidakumiwa bhokwe bhunubho.

Uweyi agikolaga nu lusunda, kunguno nuweyi agapelana wangu ulu okumiwa nulu hadoo duhu nabhiye. Abhanhu abho agidumaga nabho, nose bhandebha igiki aling’wangu upelana. Hunagwene bhagiganilaga giki, ‘nakadima kinekeja:- Kalusunda.’

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija ubho gubhambilija ugubhuleka ubhupelanu bho sagara, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichobho, umuwikaji bhobho.

Warumi 12:21.

Waefeso 4:26-28.

Wakolosai 3:8.

Yakobo 1:20-21.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

NIMEKASHIKA KAKABEMBEA:- KIBEMBEA.

Chanzo cha kitendawili hicho, kinaangalia kitu kichoitwa kibembea. Kibembea hicho, huwa kinafungwa kwa kunig’inizwa juu ya nyumba kwa ndani, ambacho hutengenezwa kwa nyuzi za mkonge. Kibembea hiyo, mtu akikigusa huanza kuchezacheza (kujiviringisha) kwa muda mrefu. Ndiyo maana watu huhadithina kwamba, ‘nimekashika kakabembea: kibembea.’

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye akiguswa kidogo tu hukasilika, katika maisha yake. Mtu huyo, hakawii kugombana na watu kwa sababu ya kutokuguswa kwake huko.

Yeye hufanana na kibembea hicho cha kuning’inizia vyombo, kwa sababu naye ukasilika upesi akiguswa hata kidogo tu, na wenzake. Watu wanaokosana naye, mwishowe hufahamu kwamba, mtu huyo ni mwepezi mno kukasilika. Ndiyo maana watu hao huhadithiana kwamba, ‘nimekashika kakabembea: kibembea.’

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kuwasaidia kuacha hasira za hovyo, katika maisha yao, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao.

Warumi 12:21.

Waefeso 4:26-28.

Wakolosai 3:8.

Yakobo 1:20-21.