sayings

254. DUDIME HASI.

Imbuki ya kahayile kenako ililole b’udimi bho hasi. Ubhudimi bhunubho b’ugatumilaga makono. Umunhu akomile gudima hasi ulu alihaya gupandika nguzu ja gudula gwimila chiza uyo oliwigashije.

Hangi, ulubhanhu bhalilya jiliwa bhagab’izaga guti bhalidima hasi ulu jiliwa jitulile hasi. Ulu bhalya, abhanhu bhenab’o bhagapandikaga nguzu jagufumila mujiliwa jinijo ijo bhajilyaga.

Ijiliwa ulu jubishiwa abhanhu bhagatumilaga masala agagwibhonecha kugiki bhadule gwigwa abhoyi na kubhuka kujujilya ijiliwa jinijo. Hunagwene ulu lyushika ilikanza ilya gujulya, abhanhu bhagiwilaga giki, ‘dudime hasi.’

Akahayile kenako kagalenganijiwagwa kubhanhu abho bhadeb’ile gutumila mihayo ya mbisila ijinagubhahugula abhichabho kugiki bhajigwe ing’hulu ijo jidulile gubhambilija ugwikala mhola na bichab’o umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenab’o bhagabhambilijaga bhichab’o bho gub’iza na masala gagupandika nguzu ya gutumamila milimo ya kujibheja chiza ikaya jabho. Hunagwene bhagabhawilaga abhichab’o giki, ‘dudime hasi.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu  gub’iza n’ikujo lya gujishisha ing’hulu ijagubhambilija abhanhu ijinagwikala na nguzu umuwikaji bhobho. Ilikujo linilo ligub’ambilija ugupandika amasala gagutumila mihayo iyoidulile kubhambilija abhanhu bhenabho ugwikala mhola na bhanasi b’ichab’o.

(Matendo ya Mitume 27:34-36).

KISWAHILI: TUSHIKE CHINI.

Chanzo cha msemo huu huangalia ushikaji wa chini. Ushikaji huo hutumia mikono ambayo humwezesha mtu mwenye mikono hiyo kushikilia chini wakati akitekeleza lengo lake. Mtu huyo aweza kushika chini wakati wa kusimama alipokuwa amekaa. Hiyo ni namna mojawapo ya kumpatia nguvu fulani, mtu huyo, itakiwayo kwake kumwezesha kusimama kwa haraka.

Watu hupata nguvu pia wakila chakula. Chakula hicho kikiiva, watu hao hutumia maneno ya mafumbo yahusishayo akili katika kuufikisha ujumbe wa kuwaalika kwenda kula ili wao wenyewe waweze kuelewana na kuamua kwenda kula. Ndiyo maana, watu hao huambiana kwamba, ‘tushike chini.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wafahamuo kutumia hekima ya kuhusisha mafumbo katika kuwafikishia wenzao habari yenye ujumbe wa kuwapatia nguvu maishani mwao ili waweze kuishi kwa amani. Watu hao huwasaidia pia wenzao katika kuwa na akili ya kuufikisha ujumbe mwingine utakiwao kuwafikia wenzao. Ndiyo maana watu hao huwaalika wenzao kwa kusema, ‘tushike chini.’

Msemo huo hufundisha watu  kuwa na hekima ya kuufikisha ujumbe uwezao kuwapatia wenzao nguzu ya kuishi kwa amani maishani mwao. Hekima hiyo itawasaidia wengi katika kupata akili ya kutumia mafumbo yawezayo kuwasaidia watu wao katika kuishi kwa amani na wananchi wenzao.

(Matendo ya Mitume 27:34-36).

 

 

literature

adult-education

ENGLISH: LET US TOUCH DOWN ON THE GROUND.

The origin of this saying is an act of touching on the ground. Such action requires the concerned person to use arms that enable him/her to hold the ground. The person may hold the ground while trying to stand up. That is a way to give him/her support or energy that will enable him/her to get up quickly.

People usually gain energy from food that they eat. When the food is ready, these people use brainteasers to convey invitation message to others who can understand them to come and eat. The idea is to wisely exclude others who are not concerned. That’s why, these people tell each other, as a brainteaser and exclusion strategy, ‘Let us touch down on the ground.’

The saying is urges people to use their wisdom to convey information for empowering others in their lives so that they can live in peace. People who use wisdom also help their peers in having the ability to decode and convey other messages that they need to achieve their goals. That is why those people invite their peers by saying, ‘Let us touch down on the ground.’

The saying teaches people about being wise when delivering any message that will give other people opportunity to live in peace in their lives. Such wisdom will help many people in getting the mind enough to use mysteries that can help their people to live in peace with their fellow citizens.

(Acts 27: 34-36).

250. ILONDA LYA NG’HAB’I LIGAPIJIWAGWA LUME.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile ilondo lya ng’wa munhu uyo aling’hab’i uogub’iza na makoye mingi umuwikaji bhokwe.  Umunhu ng’wunuyo nulu agiminya bho gwigumha, agajaga luhu ukumilimo yake kunguno ya makoye gakwe. Adalekaga uguja ugujuchola ija gulwa, nose ililonda linilo ligapijiyagwa lume. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ilonda lya ng’hab’i ligapijiwagwa lume.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadadililaga bhasadu bhabho bho gub’achala gusibitali. Isada ja bhanhu bhenabho jigalekanijiyagwa mpaga nulu jipilila joyi duhu. Kuniyo lulu, abhanhu bhenabho bhagikolaga nu munhu ung’hab’i uyo wigumhaga upandika lilonga ilo ligapijiyagwa lume. Uwei agamanaga uja duhu ukumilimo yakwe kunguno ya makoye ayo alinago. Hunagwene, abhanhu bhagayombaga giki, ‘Ilonga lya ng’hab’bi ligapijiwagwa lume.’

Akahayile kaneko kalanga bhanhu  gudilila bhasadu bhabho bho gubhambilija ugubhachala ugusibhitali kugiki bhadule gupila wangu. Ubhudiliji bhunubho bhugubhambilija bhasadu bhingi ijinagupila wangu na gwendelea na milimo yabho.

(Mathayo 5:3).

KISWAHILI: KIDONDA CHA MASKINI HUPONYWA NA UMANDE.

Chanzo cha msemo huo chaangalia kidonda cha mtu ambaye ni maskini. Mtu huyo hukumbwa na matatizo mengi maishani mwake. Kutokana na hali hiyo, hulazimika kwenda kufanya kazi hata kama amejikwaa akapata kidonda. Huwa haachi kwenda kazini, mwishowe kidonda chake hicho hupona chenyewe. Ndiyo maana, watu husema kwamba, ‘kidonda cha maskini huponywa na umande.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wasiowajali wagonjwa wao kwa kuwapeleka hospitalini kwa ajili ya kupata matibabu ili waweze kupona haraka. Magonjwa ya watu hao huachwa bila msaada wa kuyaponya upesi. Kwa namna hiyo, wagonjwa hao hufanana na mtu ambaye ni maskini aliyepata kidonda kwa kujikwaa, ambacho huponyeshwa na umande aukanyagao kila asubuhi aendepo kazini, kwa sababu ya matatizo yake. Ndiyo maana watu husema, ‘kidonda cha maskini huponywa na umande.’

Msemo huo hufundisha watu  kuwa na moyo wa kujali wagonjwa wao kwa kuwapeleka hospitalini ili waweze kupata matibabu ya kuwawezesha kupona haraka. Moyo huo wa kujali, utawasaidia wagonjwa wao kupona haraka na kuwawezesha kuendelea kufanya kazi kwa ajili ya kujiletea maendeleo.

Mathayo 5:3.

 

 

women

ENGLISH: A POOR PERSON’S WOUND IS HEALED BY DEW.

The origin of this saying is a wound of a poor person. Such a person experiences many problems in life. As a result, he/she has to go to work even if he/she has stambled, injured himself/herself and got a wound. He/she never misses going to work. In the end, the wound will heal itself. That is why, people say, ‘a poor person’s wound is healed by dew.’

The saying is used to draw attention of people who do not care for their sick persons by taking them to the hospital for treatment so they can recover faster. The diseases of those people are left without help for quick healing.

Such sick persons are like poor persons who suffer from stamble wounds, which are healed by dew that he tramples every morning on his way to work, because of his problems. That is why people say, ‘A poor persons wound is healed by the dew.’

The saying teaches people about being kind-hearted and about taking care of their sick persons by taking them to hospital so they can get treatment for speedy recovery. This caring attitude will help the sick persons recover quickly and continue working for their own development.

(Matthew 5: 3).

249. MGOGOHAGA MIDIMU GINEHE, IGUTUMANG’WA NA NANI?

Imbuki ya kahayile kenako ilolile milimo iyo ili midimu, aliyo lulu igenhaga matwajo mingi ukubhanhu abho bhagayitumamaga chiza. Abho bhagiyogohaga imilimo yiniyo bhagapandikaga makoye umumakaya gabho. Ijinagupandika maendeleo ga wanguwangu igelelilwe imilimo yiniyo imidimu itumamwe na bhanhu. Huna gwene abhanhu bhagakayombaga akahayile kenako ukubhob’a bha milimo giki, ‘mgogohaga midimu ginehe, igutumang’wa na nani?’ (liso lyobha uzidukangwa isakisaki).

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali bhob’a bha guitumama imilimo imidimu. Amizo gabho gali mob’a abhanhu bhenabho. Bhagab’izaga bhayigegelile imimili yabho. Kunguno yiniyo bhadajibhejaga chiza ikaya jabho. Jigikalaga nikoye lya bhugayiwa bho jiliwa bhuli ng’waka. Abhanhu abho bhalibihi nabho, bhagabhakomelejaga guitumama ni milimo yiniyo imidimu bhoguyomba giki, ‘mgogohaga midimu ginehe, igutumamwa na nani!’

Akahayile kenako kalanga bhanhu  kuleka b’ob’a bho guitumama imilimo imidimu, kunguno imilimo yiniyo idulile gub’ingija makoye umukaya jabho. Yigelelilwe abhanhu bhenabho b’aitumame imilimo yiniyo bho gwiyumilija mpala bhayimale chiza kugiki bhadule kupandika maendeleo wangu wangu umukaya jabho.

KISWAHILI: VIPI MNAOGOPA MAGUMU, YATAFANYWA NA NANI?

Chanzo cha msemo huo chaangalia kazi zilizo ngumu lakini huleta mafanikio mengi kwa watu wazifanyao vizuri. Pamoja na hayo, wengine huziogopa kazi hizo. Tabia hiyo husababisha baadhi yao hupata matatizo kwenye familia zao. Hata hivyo, ili kupata maendeleo ya haraka, kazi hizo ngumu yafaa zifanywe na watu wapendao maendeleo. Ndiyo maana watu huusema msemo huo kwa wale waogopao kazi ngumu, kwamba, ‘mnaogopa magumu yatafanywa na nani?’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu walio waoga wa kufanya kazi ngumu. Macho yao ni maoga ya kazi hizo ngumu. Watu hao huidekeza miili yao na ndiyo maana hawazijengi vizuri familia zao. Hali hiyo husababisha familia hizo kusumbuliwa na matatizo ya kukosa chakula kila mwaka. Hivyo kutokana na hali hiyo, watu walio jirani nao huwahimiza kuzifanya kazi hizo kwa kutumia msemo huu kwamba, ‘‘mnaogopa magumu yatafanywa na nani!”

Msemo huo hufundisha watu  kuacha woga wa kuzifanya kazi zilizo ngumu kwa sababu kazi hizo zaweza kuwaondolea matatizo kwenye familia zao. Yafaa watu hao wazifanye kazi hizo kwa uvumilivu mpaka wazimalize vizuri ili waweze kupata maendeleo kwa haraka kwenye familia zao.

Msemo huo huwafundisha watu walio waoga wa kazi ngumu kujitegemea kwa kuzifanya kazi hizo kwa uvumilivu.

(1 Petro 3:14; Mathayo 10:28).

 

person

wiring-hardness

ENGLISH: HOW COME YOU ARE AFRAID OF DIFFICULT TASKS; WHO WILL DO THEM?

The origin of this saying is hard work, but which brings a lot of benefits to those who do it well. Still, some are afraid of such work. This behavior leads to some of such people to experience problems in their families. However, in achieving rapid development, these difficult tasks must be carried out by the interested people. That is why people say the saying to those who are afraid of the hard work, ‘How come you are afraid of difficult tasks, who will do them?’

The saying is used comparatively to despise those people who do not want to work hard in their lives. Their eyes are always scared of hard work. These people take care of their bodies that is why they do not build their families well. This often results to sufferings of those families from food shortages every year. As a result, the neighbors urge them to do the difficult tasks using the saying, ‘‘how come you are afraid of difficult tasks; who will do them?’

The saying teaches people to let go of the fear of doing the difficult tasks because failure to do those tasks, in turn, may take a heavy toll on their families. It is befitting for such individuals to persevere in hard work until it is finished well so that their families can make rapid progress.

The saying imparts the hard-working spirit in people for self-reliance.

(1 Peter 3:14; Matthew 10:28).

242. NG’WIJINJA INGONG’HO NG’WAGULA NG’HOME!

Imbuki ya kahayile kenako ilolile ngong’ho na ng’home. Ingong’ho igalenganijiyagwa na ginhu ijo jili ja solob’o, ing’home igalenganijiyagwa na ginhu ijasagara.

 Kuyiniyo lulu, akahayile kenako kalolile bhanhu abho bhagajinjaga ginhu ijo jili na solobho nhale guti lishamba. Aliyo lulu, ihela jinijo bhagajigulilaga ginhu ijo jidi na solobho, guti gujinja ishamba na gugula pigipigi.

Abhanhu bhenab’o b’agagulaga ginhu ja sagara. Hunagwene bhagawilagwa na b’ichab’o bho kahayile kenako ulu b’ajijinja iginhu ja solob’o na gugula ginhu ija sagala.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagajikenagulaga ijikolo jabho ku ginhu ijo jidi na solobho. B’agajitumamilaga isab’o jab’o jinijo b’o gujigulila ginhu ijo jili jasagara. Abhichab’o bhagab’ahugulaga abhanhu bhenabho bho gubhawila giki, ‘bhajinja ngong’ho b’agula ng’home.

Akahayile kenako kalanga bhanhu  gujitumila isab’o jabho bhogujigulila ginhu ijo jilinasolobho. Kab’alemeja abhanhu bhenabho ugujikenagula isab’o jinijo kugiki jidule gub’ambilija ahashigu ijahab’utongi.

KISWAHILI: MMEUZA BUNDUKI MKANUNUA RUNGU!

Chanzo cha msemo huo huangalia Bunduki na Rungu. Bunduki hulinganishwa na kitu cha thamani kama shamba, na Rungu hulinganishwa na kitu kisicho na thamani kama pikipiki ikilinganishwa na shamba. Hicho ni kitu cha hovyo.

Kwa hiyo basi, msemo huo huangalia watu wale wauzao vitu vya thamani kubwa na kuitumia pesa hiyo kwa kununulia kitu cha hovyo, yaani kitu kisicho na thamani.

Watu hao huambiwa na wenzao wakionywa kwa kutumia msemo huo wauzapo vitu vya thamani na kuitumia vibaya hela hiyo waliyoipata. Wenzao hao husema, “mmeuza Bunduki mmenunua Rungu!”

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale watumiao vizuri mali zao kwa kuzinunulia vitu visivyo na thamani. Watu hao huzitumia mali zao kwa kununulia vitu vya hovyo. Wenzao huwaonya kwa kuutumia msemo huo wakisema, ‘mmeuza Bunduki na mmenunua Rungu.’

Msemo huo hufundisha watu  kutumia mali zao kwa kununulia vitu vyenye thamani badala ya kuziharibu kwa kuzitumia kwenye mambo ya hovyo.

Msemo huo huwakataza watu hao kuziharibu hovyo mali zao ili ziweze kuwasaidia baadaye kwa kuwaletea maendeleo maishani mwao. Wasiuze vitu vya thamani kama shamba na kununua pikipiki.

Matendo ya Mitume 2:36-39.

maasai with stick

ENGLISH: YOU HAVE SOLD A GUN AND BOUGHT A CLUB!

The origin of this saying is a gun and a club. A gun is compared to something that is valuable such as a field.  A club is compared to something less valuable as a motorcycle in comparison with a field, which is considered to be a useless thing.

Therefore, the saying suites those people who sell valuables and spend the resulting money on buying something of less value or of no value at all.

These people are told this saying by their peers as a warning when they sell valuables and misuse the money they have earned. Their peers say, “You have sold a gun and bought a club!”

The saying is used compared to remind people to make good use of their possessions by purchasing valuables. Such people should not blindly use their wealth to buy luxurious items. Otherwise, their peers will warn them by using the saying, ‘you sold a gun and bought a club.’

The saying teaches people to use their possessions by buying valuable things instead of wasting them.

It prohibits them from misusing their properties so that they can benefit them in the future by bringing prosperity to their lives. They should not sell precious things like a farm for buying a motorcycle.

Acts 2: 36-39.

240. MUGULYA MANUNHYIWA NEGELE.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile ilange lya namhala uyo alikomeleja b’ana b’akwe b’atumame milimo yabho na nguzu, kugiki bhadule gupandika jiliwa jingi, b’atizub’iza na gukob’eleja jiliwa ja gwisoleleja. Ijiliwa ijagwisoleleja jinijo jigalenganijiyagwa nijo jiganunyhiyagwa na nhegele.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagafunyaga ilange lya wiza ukubhanhu bhabho. Ililange linilo ligenhaga ukubhanhu bhabho ikujo, bhukamu bho gutumama milimo, na nhungwa ya kudula gwikala na bhanhu chiza umuwikaji b’ob’o.

Akahayile kenako kalanga bhanhu  gubhalela abhanhu bhabo chiza, kugiki bhadizupandika makoye gagugayiwa jiliwa aha kaya jabho. Akalele kenako kagub’inha matwajo mingi agagudula gub’eng’hela upandiki wingi umuwikaji b’ob’o. Kagub’ingija makoye gagwisoleleja jiliwa.

KISWAHILI: MTAKULA YANUSWAYO NA MELESI.

Chanzo cha msemo huo huangalia malezi ya mzee yule ahimizaye watoto wake kufanya kazi kwa nguvu, ili waweze kupata chakula kingi kiwezacho kuwaondolea mahangaiko ya kutafutiza chakula kwa kuokoteza. Hali hiyo ya kuhangaika kwa kuokoteza chakula hufananishwa na kula chakula kinuswacho na nyegere au melesi.

Msemo huo hutumiwa ili kuwahamasisha watu watoe malezi mema kwa watoto wao. Malezi hayo huleta tabia njema ya kujitegemea, hekima, bidii ya kufanya kazi na ufahamu wa kuishi na watu vizuri. Malezi hayo huwaondolea watu wao mahangaiko ya njaa kwa sababu ya kukosa chakula.

Msemo huo hufundisha watu  kuwalea vyema watoto wao ili waweze kujitegemea kwa kufanya kazi kwa bidii ya kutosha kuwapatia chakula na mahitaji yao yote yaliyo ya lazima maishani mwao.

Malezi hayo yatawaletea watu hao maendeleo ya kuweza kuziendesha vizuri familia zao maishani mwao. Watakuwa na bidii ya kufukuza njaa majumbani mwao kiasi cha kutosha kuepukana na vyakula vya kuokoteza huko na huko.

(Mw 3: 17-19; Mw 2:15).

badgers-negele6

ENGLISH: YOU WILL ALL EAT THOSE WHICH ARE SMELLED BY A BADGER.

The origin of this saying is the teachings of an elder who encourages his children to work hard so that they can get as much food as possible to relieve the stress of searching for food. The stress of having no food at home is likened to eating anything, even that which is smelt by wild animals such as a badger.

The saying is used to encourage people to ensure good upbringing to their children. This upbringing results into self-reliance, wisdom, hard working and understanding of how to live and relate well with other people. This upbringing relieves people from hunger and lack of food.

The saying instills in parents the idea of how to properly nurture their children so that they can support themselves by working hard enough to provide them with all the food and necessities they need in their lives.

This upbringing will bring these people development to better manage their families in their lives. They will work hard to get rid of hunger in their homes enough to avoid wasted food.

Genesis 3: 17-19.

Genesis 2:15.