sayings

466. NDILO IGIKUBHAGA MINZI.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile ndilo iyo igikalaga muminzi. Indilo yiniyo, igabhizaga guti ilikubha, umuzingi genayo, kunguno yigigushaga moyi na bhuyegi.

Aliyo lulu, ulu gukama aminzi genayo, igazongaga noyi, kunguno ya guduma uguweshema, mpaga nose nulu gushigila gucha, ulu gadigelaga minzi. Hunagwene abhanhu bagayomgaga giki, ‘ndilo igikubhaga mingi.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu, uyo alinsabhi. Umunhu ng’wunuyo adayungayungaga ukubhanhu, kunguno ya jikolo jakwe jinijo. Aliyo lulu, ulu jushila ijikolo jinijo, agabhizaga na soni, nulu guja ng’wa ng’wiye agadumaga.

Umunhu ng’wunuyo, agalenganijiyagwa na ndilo, iyo igikubhaga minzi, kunguno nang’hwe agikalaga hakaya yakwe, ayegile na sabho yakwe, ahajitali ughushila. Hunagwene abhanhu, bhagayombaga giki, ‘ndilo igikubhaga mingi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka gubhadosa abhahabhi, ahikanza lya bhupandiki bhobho. Igelelilwe bhikale na bhanhu bhose, bho nduhu ugubhadalaha, kunguno ya bhuhabhi bhobho.

Yohane 15:5.

KISWAHILI: SAMAKI HUOGELEA MAJINI.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia samaki anavyohuishi majini. Samaki huyo, huwa anaogelea kwenye maji hayo, kwa sababu ya yeye kujisikia kuwa na furaha ndani ya wingi wa maji hayo.

Lakini basi, maji hayo yakikauka, yeye huhuzunika sana, kwa sababu ya kushindwa kupumua. Hali hiyo, yaweza hata kupelekea kifo chake, endapo maji yatakawiya kuja. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘samaki huogelea majini.’

Msemo huyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni tajiri. Mtu huyo huwa hatembeyi sana kwa wenzake, kwa sababu ya mali zake hizo. Lakini basi, mali hizo zikiisha hujisikia aibu, hata kwenda kwa wenzake.

Mtu huyo hulinganishwa na samaki aogeleaye majini, kwa sababu naye huishi nyumbani kwake, akizifurahia mali zake hizo, wakati bado hazijamwishia. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, ‘samaki huogelea majini.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha kuwadharau maskini, wakati wao wana mali. Yafaa waishi na watu wote vizuri, bila ubaguzi wa kuangalia mali.

Yohane 15:5.

channel-catfish

trout ndilo

ENGLISH: FISH SWIMS INTO WATER.

The source of this saying is the life of fish and how it enjoys swimming into deep water. The fish likes swimming in water because it enjoys that kind of life. When water dries, its survival can be very difficult. It can die. This is why people say ‘fish swims in water’ to indicate the absence of another life for fish out of water.

The saying can be compared to rich people who are very proud of their richness. They live in their spacious houses and every service is in their reach. But, when they run bankrupt, they suffer to the extent of seeing hell in their life. They appear like a fish that has been forced to live out of water.

The saying teaches people about how to stop despising the poor. They need to understand that possession of properties is not a permanment state rather it can change any time. Therefore properties should not separate people.

John 15: 5.

463. UYAGACHOBHAGA MBUKI ADANOGAGA.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile bhubhoji bho mbuki ya ginhu, nulu mhayo nhebhe. Ubhuchoji bho mbuki bhonubho, bhugamanaga bhunchala bhutongi, unchoji oyo, kunguno bhuli jito, jili na guno yajo. Hunagwene abhanhu, bhagayombaga giki, ‘uyagachobhaga mbuki adanogaga.’

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo atogilwe yombo bhuli likanza. Umunhu ng’wunuyo, agabhizaga na widumi na bhanhu, umukikalile kakwe, kunguno ya wikolosha bhokwe.

Uweyi, agalenganijiyagwa na munhu uyo agachobhaga mbuki bho nduhu ugunoga, kunguno nang’hwe adanogaga, uguyuyoga na bhanhu. Hunagwene abhanhu abhagang’wilaga giki, ‘uyagachobhaga mbuki adanogaga.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja gutoga yombo ya gwiduma na bhanhu, kugiki, bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwijaji bhobho.

Mathayo 4:3.

 Yohane 11:47-48.

KISWAHILI: MTAFUTA CHANZO HACHOKI.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia utafutaji wa chanzo cha kitu au neno fulani. Utafutaji huo, huendelea kumpeleka mbele mtafutaji wake huyo, kwa sababu kila tendo, au neno lina chanzo chake, au sababu ya kuwepo kwake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtafuta chanzo hachoki.’

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hupenda ugomvi kila wakati. Mtu huyo, huwa na ugomvi na watu karibu kila wakati, kwa sababu ya ukorofi wake.

Yeye hulinganishwa na mtu yule atafutaye chanzo cha kila tendo au neno, bila kuchoka, kwa sababu naye, huwa hachoki kuishi katika ugomvi na watu mbalimbali. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘mtafuta chanzo hachoki.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia za kupenda kelele za kutafuta ugomvi na watu, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Mathayo 4:3.

 Yohane 11:47-48.

music

masai- africa

ENGLISH: HE WHO LOOKS FOR QUARREL DOES NOT GET TIRED.

The source of this proverb is a person who looks for source of something. It makes someone keep on looking for it until he/she reaches a point of knowing the source of what he/she is looking for. Such a person can be described using the proverb that ‘he who looks for quarrel does not get tired.’

The proverb can be compared to a person who likes quarrels. Such a person always has quarrels with people because of his/her nuisance. Such a person can dig deeper without getting tired despite being hated by some people who might be not interested in that truth.

The proverb teaches people about ignoring the quarrel-seeking behaviours. This will enable people to have a peaceful life in their families.

Matthew 4: 3.

John 11: 47-48.

462. DUKOBHE IKUBHI.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile bhuchoji bho likubhi. Ulu kaya yupandika ngeni, igakobhaga ikubhi bho gubhulaga ngoko, mbuli, nulu ng’ombe.

Untugo uyo gugabhulagagwa gunuyo, hilikubhi lya ngeni ng’wunuyo, ilya gulila umubhugali ubho alitengelwa. Agazugilagwa nyama ya gubhulila ubhugali bhunubho. Hunagwene abhanhu, ulu bhapandika ngeni, bhagayomgaga giki, ‘dukobhe ikubhi.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa ku kaya ya bhanhu abho bhalina wizang’holo, bho gubhakalibhusha chiza abhageni. Abhanhu bha ha kaya yiniyo, bhagabhasumbilaga chiza, abhageni bhabho, bho gubhinha bhulalo, na jiliwa ijo jilijawiza. Hunagwene abhanhu bhenabho, ulu bhapandikaga bhageni, bhagayombaga giki, ‘dukobhe ikubhi.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kubhiza na wizang’holo, bho gubhasumbila chiza, na gubhabhegeja jiliwa ja wiza, abhageni bhabho, kugiki bhadizukoya, umubhugeni bhobho bhunubho.

Mathayo 22:4.

Luka 15:11-25.

KISWAHILI: TUTAFUTE MBOGA.

Chanzo cha msemo huo, chatokea kwenye utafutaji wa mboga. Familia ikipata mgeni, hutafuta mboga kwa kumchinjia kuku, mbuzi, au ng’ombe.

Mfugo huo, ni nyama iyopikwa kama mboga ya mgeni huyo, ambaye huitumia wakati wa kula ugali wanaompelekea. Ndiyo maana watu wakipata mgeni, husema kwamba, ‘tutafute mboga.’

Msemo huo, hulinganishwa na familia ya watu, ambao wana ukarimu wa kuwakaribisha vizuri, wageni wao. Watu waliopo kwenye familia hiyo, huwapokea vizuri wageni wao, kwa kuwapatia chakula. Ndiyo maana watu hao, wakipata wageni husema kwamba, ‘tutafute mboga.’

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na ukarimu wa kuwawezesha kuwapokea vizuri, wageni wao, na kuwaandalia chakula kizuri, ili watu hao wasipate matatizo, kwenye ugeni wao huo.

Mathayo 22:4.

Luka 15:11-25.

cows-

steak-

ENGLISH: LET’S LOOK FOR MEAT.

The source of this saying is looking for meat to feed the visitor. When a family gets a visitor, they are expected to look for something precious to be eaten by the visitor. It can be chicken, goat, cow, etc. Then the meat has to be cooked as sauce to be eaten with ugali. Meat is regarded as something precious to honour the visitor. This is why people will say ‘let us look for meat’ in order to show appreciation to the visitor for paying visit to their family.

The saying can be compared to a family of people who are hospitable to their visitors. The members of the family can provide visitors with good food to enjoy their stay.

The saying teaches people about generosity by welcoming visitors and giving them good food and other services that can make them enjoy their stay.

Matthew 22: 4.

Luke 15: 11-25.

461. MHUNGA NJOBHA IGAKOBHAGA MHEMBE.

Imbuki ya kahayile kenako yilolile mbuli yamhunga, na kalwile kayo. Imbuli yiniyo, idina mapembe, aliyo imanile noyi ugulwa, kunguno iyoyi igakobhaga mhembe ijo jili nhali guti ja nja. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘mhunga njobha igakobhaga mhembe.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kukaya ya ng’wa munhu, uyo aling’wobha. Ikaya yiniyo igabhizaga imanile uguchola nzila ja gwipija na bhanishi bhayo, kihamo nija gwiyinja umumakoye ga bhuli mbika.

Iyoyi, igalenganijiyagwa na mbuli ya mhunga, iyo igakobhaga mhembe guti ja nja, kunguno nayo, ikaya yiniyo igabhalanghanhaga abhanhu bhayo, bho gutumila nzila ningi.

Iyoyi imanile ugulwa na bhanishi bhayo, mpaga igabhapyenaga. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘mhunga njobha igakobhaga mhembe.’

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhugagaja, bho gujilanghana jinagujilela chiza, ikaya jabho, kugiki, jikije ugukenagulwa na bhanhu, abho bhali miganiko mabhi.

Luka 19:1-4.

Luka 16:3-7.

MBUZI MWOGA HUJUA NAMNA YA KUJIHAMI.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia mbuzi asiye na pembe, na kupigana kwake. Mbuzi huyo, hana pembe, lakini anafahamu sana kupigana na adui zake, kwa sababu yeye, hutafuta pembe zilizokali kama za paa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mbuzi mwoga hujua namna ya kujihami.’

Msemo huyo hulinganishwa na familia ambao ni wa mtu mwoga. Familia hiyo, inafahamu namna ya kutafuta njia za kupigana na adui, pamoja na zile za kutatua matatizo ya wanafamilia wake.

Familia hiyo, hulinganishwa na mbuzi mwoga aliyetafuta pembe za paa kwa kupigana na adui zake, kwa sababu nayo, hutafuta njia mbalimbali za kuwalinda wanafahamilia dhidi ya watu waovu.

Yenyewe hutatua matazizo ya wanafamilia. Hivyo, yenyewe inaelewa namna ya kupigana na adui, mpaka kumshinda. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mbuzi mwoga hujua namna ya kujihami.

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na ubunifu wa kuwawezesha kuzilinda familia zao, kwa kuzilea vizuri, ili zisiharibiwe na watu wenye nia mbaya.

Luka 19:1-4.

Luka 16:3-7.

goats fighing

goats-

ENGLISH: A COWARD GOAT KNOWS HOW TO DEFEND HIMSELF.

The source of this saying is a hornless goat that defends itself from enemies when fighting. This hornless goat, when fighting with its enemies, knows which trick to use to defeat its enemy. It can even borrow sharp horns like those of gazelle and be able to outwit its enemy. This is why people can describe this scenario using the saying that ‘a coward knows how to defend himself.’

The saying can be compared to a coward family that knows how to protect itself against external forces that are likely to disturb it. This family can have its tactics of defence in the same way the goat does in defending itself to the extent of borrowing weapons from other animals. Therefore, this family can have its own ways of solving problems without depending on others.

The saying teaches people about being creative to protect their families by raising them properly. They raise their family members in a way that ensures that they are not destroyed by evil-minded people.

Luke 19: 1-4.

Luke 16: 3-7.

460. GUICHOBHELA MAGULU.

Imbuki ya kahayile kenako, yilolile bhuchoji bho ginhu, bho gutumila magulu. Ulu munhu alichola ginhu jilebhe, adulile gutumila nzila ningi, nulu magulu, kugiki adule gujipandika ijo alijichola. Abhanhu ulu bhubhona alikulagula bho magulu gakwe genayo, bhaguyomba giki, wandya ‘guicholela magulu,’ isabho yiniyo.

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu, uyo adalendaga aha kaya yakwe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga uyunga uko nuko, ijo agajicholaga agabhizaga ajimanile weyi ng’winikili. Ulu ukenya hanhu, abhanhu bhagung’wila giki, otogagwa weyi ‘guichobhela magulu,’ imihayo yiniyo.

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya guleka bhuyungi bho nduhu nguno, kugiki bhadizichobhela mamihayo ga sagara, nulu makoye gagwiyenhela bhoyi, umuwikaji bhobho.

2 Samweli 11:1-27.

 Waebrania 13:4.

KUITAFUTIA KWA MIGUU.

Chanzo cha msemo huo, chaangalia utafutaji wa kitu kwa kutumia miguu. Mtu akiwa anatafuta kitu fulani, aweza kutumia njia nyingi, hata kutumia miguu yake, ili aweze kukipata kile anachokitafuta.

Watu wakimuona akikwaluza ardhi kwa kutumia miguu yake hiyo, katika kutafuta kwake, watasema kwamba, ameanza ‘kuitafutia miguu,’ mali hiyo.

Msemo huyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye, hatulii nyumbani kwake. Mtu huyo, huwa anazunguka kwa kuzurura katika sehemu mbalimbali, akitafuta kile anachokifahamu mwenyewe.  Lakini akizua ugomvi, au matatizo fulani, watu watasema kwamba, amependa mwenyewe, ‘kuitafutia miguu,’ kesi hiyo.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuzurura bila sababu, ili wasijitafutie matatizo ambayo, ni ya kujitakia wenyewe, maishani mwao.

2 Samweli 11:1-27.

Waebrania 13:4.

feet

outdoor girl

ENGLISH: SEARCHING IT BY USING LEGS.

The source of this saying is searching something using one’s legs. When a person is looking for something, he/she can use many means, even using his feet to find out what he/she is looking for.

When people see him/her scratching the land, searching using his own feet they will say that he/she has begun ‘to search it by using legs.’

This saying can be comparable to a person who doesn’t settle in his/her house rather wanders around, looking for something he/she knows himself/herself. When he/she encounters problems, people will say, he/she loved himself/herself to be in problems. In other words, he/she searched for her own problems.

The proverb teaches people to stop wandering for no reason. They need to stay home where necessary in order to avoid some unnecessary problems.

2 Samuel 11: 1-27.

Hebrews 13: 4.