mother tongue

226. ABHANHU BHAKWILE, IJILIWA JIGEHE

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu na jiliwa. Abhanhu hab’o b’agatumamaga imilimo hunabhajipandika ijiliwa jinijo, ijagulya abhoyi. Gashinaga lulu, ilihambohambo ugukwija abhanhu, guti gubyala bhana, gukila kugwija jiliwa, kunguno abhana bhenabho, hab’o bhagwambilija ugujipandika ijiliwa bho gutumama milimo, guti gulima. Alijiliwa nulu jikakwila ulu nduhu abhanhu ab’agujilya, jidulile gub’ipa duhu na jidambilija josejose.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhakujije sabho kukila bhanhu, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho bhadatogilwe ugukwija abhanhu guti gubhyala b’ana, ahakaya jab’o. Abhoyi bhatogilwe gukwija sabho kukila abhanhu. Aliyo lulu isabho jinijo jigab’ipaga kunguno ya kugaiwa abhanhu abhagujilya. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘abhanhu bhakwile, ijiliwa jigehe.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kubhatogwa abhanhu bhabho kukila umo bhajitogelilwe isabho jabho. Iyiniyo ilikunguno ya giki, abhanhu bhab’o bhenabho, hab’o bhagajipandikaga isabho jinijo bhogutumama milimo. Gashinaga lulu, ilichiza ugukwija bhanhu kukila gujikwija isabho ijojidinabhanhu abhagujitumamila, umuwikaji bhobho.

1 Wafalme 17:8.

Matendo 4:32.

KISWAHILI: WATU WAONGEZEKE, CHAKULA KIPUNGUE

Chanzo cha msemo huo huangalia watu na chakula. Watu ndio wafanyao kazi ndipo wanakipata kile chakula ambacho wao hukila. Kumbe basi, ni afadhali kuongezeka kwa watu, kama vile kuzaa watoto, kuliko kuongezeka chakula, kwa sababu watoto hao watasaidia katika kukipata chakula hicho kwa kufanya kazi, zikiwemo zile za kulima. Lakini chakula kikiongezeka kama hakuna watu wa kukila, kitaharibika tu na hakitasaidia chochote.

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wathaminio mali zaidi kuliko watu, maishani mwao. Watu hao hawapendi kuongezeka kwa watu, kama vile kuzaa watoto kwenye familia zao. Wenyewe hupenda kuongezeka kwa mali kuliko watu. Lakini sasa, mali hizo huharibika kwa sababu ya kukosa watu wa kuzila. Ndiyo maana watu husema hivi, ‘watu waongezeke, chakula kipungue.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kupenda watu wao kuliko wapendavyo mali zao. Hiyo ni kwa sababu ya watu hao kuwa na uwezo wa kuzipata mali hizo kwa kufanya kazi. Kumbe basi, ni vizuri kwao kuwa na watu wengi kuliko kuwa na mali nyingi zisizokuwa na watumiaji, maishani mwao.

1 Wafalme 17:8.

Matendo 4:32.

fantasy1

ENGLISH: LET THE POPULATION INCREASE, AND THE FOOD DECREASE

The source of the above saying is about people and food. They are the people who work to get the food that they eat. Essentially, it would be sensible to have more people, for example through childbearing, than to have an increase in food supply. This implies that the children will help in securing food through their work, including farming and running businesses. But if food is plenty and there are no consumers, it will go bad and it will not t be of use at all.

This saying is comparable to people who value wealth more than they value the place of human beings in life. Such crooked people frown upon population growth, which is a direct result of childbearing. To them, material wealth takes priority. But in reality, they end up poorer because the accumulated wealth eventually goes to waste for lack of people to make use of it. This is the reason why the saying, ‘Let people increase, food decrease.’

This saying teaches people to love people more than they do love their possessions. This is because wealth or material possessions can merely be acquired through hard work. A situation of more people is better than that of too much wealth that is of no use in life.

1 Kings 17: 8.

Acts 4:32.

224 NYANZA NYANHAFULA MASUMU

Imbuki ya Lusumo lunulo ilolile Nyanza iyoigabokelaga bhuli mbiga ja bhubhi ubho bhugachalagwa moyi na minzi gambula ulu yatulaga. Ubhubhi bhunubho bhuli kihamo na masumu ayo gagingilaga moyi umunyanza yiliyo. Aliyo iyoyi idafulaga, kunguno igamanaga yubokela duhu. Igitaga chinicho bhuli makanza alukunu itali ilinaminzi masoga ayo abhanhu bhalidula gugang’wa. Kunguno yiniyo lulu, abhanhu bhagandya guyulutumila ulusumo lunulo bhoguyomba, ‘Nyanza nyanhafula masumu.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhatogilwe gwita yabhubhi umusi munumu, guti umo nyanza, igabokelelaga mabhubhi ga bhuli mbika ayogagachalagwa moyi na minzi gambula ulu yatulaga, guti umo bhaliyombela abha Pd. Don Syberts MM,  nu Pd. Joseph Healey MM, umujitabho jabho ijigitanagwa, ‘Kueneza Injili kwa Methali,’ Uk. 19.

Kunzila yiniyo ubhubhi ubho mbika jose bhugachalagwa munyanza na gusalambanyiwa moyi mpaka bhoya ugwigela, kunguno ya bhutale bho nyanza yiniyo. Kuyiyo lulu, inyanza idafulaga ugubokela amasumu genayo umugati yayo.

Kuyiniyo lulu, ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalina wikumbwi bho gwita bhuli mbika ya bhubhi umuzi, bhadahayile ugwilemeja. Abhanhu bhenabho bhahayile gupandika bhuli ginhu nulu ijojidulile gubhenhela wikenye ni kaya jabho. Bhadafulaga ugwita iyabhubhi, guti umo idafulilaga inyanza yiniyo ugugabokela amapalala.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka uwikumbwi ubhobhubhi. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhatogwe gwita miito ga wiza ayo gadulile ugujibheja chiza ikaya jabho. Uwikaji bhunubho bhugubhenhela nhungwa jawiza ijojidulile gubhenhela mholele na wiyigwi umuwikaji bhobho ni kaya jabho.

Yeremia 2:13.

Mathayo 23:7-28.

Wagalatia 5:19-21.

Wakolosai 3:1-2.

KISWAHILI: ZIWA HALITOSHEKI NA TAKATAKA NA SUMU

Chanzo cha methali hiyo changalia ziwa ambalo hupokea kila aina ya takataka ambazo ni pamoja na sumu. Takataka hizo hupelekwa kwenye ziwa wakati mvua inaponyesha. Pamoja na uchafu wote huo kuingia kwenye ziwa hilo, lenyewe halitosheki kwa sababu huwa linazidi kupokea tu. Linafanya hivyo kila wakati huku likionekana kuwa safi, mpaka watu huweza hata kunywa maji yake. Kutokana na hali hiyo, watu walianza kuitumia methali hiyo wakisema ‘Ziwa halitosheki na takakata na sumu.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye hupenda sana anasa za dunia, kama ziwa linvyopokea takataka na sumu za kila aina wakati wa kunyesha mvua, kama wasemavyo Pd Don Syberts MM, Pd. Joseph Healey MM, katika kitabu chao kiitwacho ‘Kueneza Injili kwa Methali,’ uk. 19.

Kwa njia hiyo uchafu wa aina mbalimbali hupelekwe ziwani na kusambazwa mpaka ukawa hauonekani kwa sababu ya ukubwa wa ziwa hilo. Kwa hiyo, ziwa hilo huwa halitosheki na sumu zipelekwazo ndani yake na maji ya mvua yatirikayo ndani yake.

Kutokana na hali hiyo, methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale wenye tamaa ya kupata kila kitu hapa duniani, kwa sababu hao hawataki kujikana. Watu hao pia hutaka kupata kila kitu hata kama kinaweza kuleta ugonvi kwenye familia zao. Hawatosheki kufanya maovu, kama vile ziwa lisivyotosheka kupokea takataka za sumu zipelekwazo ndani yake na mvua zinaponyesha.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tamaa za kutenda maovu. Badala yake watu hao wapende kutenda mema yawezayo kuzijenga vizuri familia zao. Maisha hayo yataweza kuwajengea tabia njema iwezayo kuwaletea amani na uelewano katika familia zao maishani mwao.

Yeremia 2:13.

Mathayo 23:7-28.

Wagalatia 5:19-21.

Wakolosai 3:1-2.

Ocean

ENGLISH: THE SEA IS NOT SATISFIED WITH TRASH OR POISON

The basis of that proverb relates to how a large water mass like a lake or sea takes in all manner of trash, including poisonous stuff. This rubbish is transported by the flow of water when it rains. It is distributed until it becomes invisible because of the large size of the lake Now, even with the inflow of all the waste, the lake or sea never gets satiated; it just takes in more and more. Interestingly, the water mass will still appear clean, and people may even take the water therein. It is from this background that people began to use the proverb ‘The Sea is not satisfied with trash or poison.’

The proverb is comparable to a person who adores worldly pleasures, the way the lake embraces refuse and all kinds of poison when it rains. This is as articulated by Fr. Donald Sybertz MM and Fr. Joseph Healey in their book ‘Spreading the Gospel in Proverbs,’ p. 19.

Furthermore, the proverb is compared to people who desire to have everything in the world, because they cannot control their greed. Because of their selfishness, they do not care if their bad behavior breeds family strife. They are not satisfied in evildoing, just as a lake is not satisfied in receiving the toxic waste that is fed into it by the floods.

Such proverb teaches people to turn away from being desirous of evil things. Instead, they should aim to do what is pleasant for their families. Positive habits are sure to bring peace and harmony in people’s lives and their families.

Jeremiah 2:13.

Matthew 23: 7-28.

Galatians 5: 19-21.

Colossians 3: 1-2.

223. ‘NAPYA’ ‘FWAGA’ NAFWE B’USIGA’ ‘MILAGA’ NAMILE NAPYE’ ‘NAHYA’ SWAGA’ NASWE B’USIGA’ ‘MILAGA’ NAMILE NAHYE’

Imbuki ya Lusumo lunulo ilolile bhukoyakoyi bho munhu uyo agang’wa nhomba nsebhu ahikanza lya nzala. Ilikanza linilo nimi umo agaibhunda mhomba yiniyo iyo yalinsebhu, wisanga alihanzila maka ya gumila apye nulu guswa bhusiga.

Kunguno ilikanza linilo lyalilyanzala ni shigu jinijo ubhusiga bholi bhugehu noyi. Unimi ng’wunuyo agogoha uyiswa imhomba yiniyo iyo yali ya bhusiga. Hangi agogoha uguimila giki agupya. Nose aganoga uimila upya ililangu lyakwe, kitumo bhagandikila abha Pd. Donald Syberts  MM., na Pd. Joseph Healey, MM., umujibho jabho ijo jigitanagwa, ‘Kueneza Injili kwa Methali,’ uk. 9.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitaga miito gabhubhi, nulu amito ayo galemejiwa, guti gushiya na mkima o ng’wa munhu, na mito gangi ayo gikolile na linilo. Umunhu ng’wunuyo agadumaga ugwiyangula agaleke amiito genayo, nose agagiita na guding’wa.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya kuleka gwita mito gabhubhi umuchalo, kunguno amito genayo gali maluho ukubhoyi. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhiyangule gulondela njila imo, iya bhutungilija umuchalo, kugiki bhajibheje chiza, ikaya jabho, nu wikaji bhobho.

Methali 6:27 – 29.

Mathayo 5:27 – 28.

Waroma 7:15, 24.

KISWAHILI: ‘NAUNGUA’ ‘TEMA’ ‘NITEME MTAMA’ ‘MEZA’ ‘NIMEZA NIUNGUE’

Chanzo cha Methali hiyo huangalia mahangaiko ya mtu aliyemeza uji wa moto wakati ya njaa. Wakati huo mkulima mmoja alipokunywa uji huo wa moto alijikuta yuko njia panda kati ya kumeza na kutema. Kwa sababu ya kipindi hicho kuwa cha njaa, siku hizo mtama ulikuwa haba sana. Mkulima huyo aliogopa kuutema ule uji wa mtama. Pia aliogopa kuungua akiumeza. Mwishowe akaumeza na kuungua koo lake, wasema, Pd. Donald Syberts  MM., na Pd. Joseph Healey, MM., kwenye kitabu chao kiitwacho, ‘Kueneza Injili kwa Methali, uk. 9.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu atendaye maovu au matendo yaliyokatazwa kama vile kuzini na mke wa mtu, na matendo mengine yafananayo na hilo. Mtu huyo hushindwa kuamua kuacha kitendo hicho, mwishowe huamua kukitenda na kukamatwa.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kutenda matendo maovu katika jamii, kwa sababu matendo hayo ni maumivu kwao. Yafaa watu hao waamue kufuata njia moja ya kutenda mema katika jamii, kwa ajili ya kujiletea maendeleo katika maisha yao na familia zao.

Methali 6:27 – 29.

Mathayo 5:27 – 28.

Waroma 7:15, 24.

after-millet

drunk1

ENGLISH: ‘I AM BURNING UP’ ‘SPIT OUT’ ‘SHALL I SPIT OUT MILLET?’ ‘SWALLOW’ ‘SO I BURN?’

The overhead proverb looks at the dilemma of a person who swallowed hot millet porridge during a famine. There were two difficult choices for the victim to make: Either to swallow the meal and get scalded or to spit it out and starve. And because of the famine, millet was very scarce. Thus, the victim found it difficult to spit the porridge. But he was also afraid of burning, if he swallowed it. Eventually, he bruised and burned his throat, say, Fr. Donald Syberstz, MM., and Fr. Joseph Healey, MM., in their book, ‘Spreading the Gospel in Proverbs.’ p.9.

Such proverb is compared to a person who commits acts of immorality such as adultery. The fellow finds it hard to make a decisive choice, so he/she ends up committing the vice and getting punished for it.

The proverb teaches people to avoid doing evil things in society, because such things attract dire consequences. They cause pain. It is advisable, therefore, that people follow the righteous route, to ensure better lives and better families.

Proverbs 6:27 – 29.

Matthew 5:27 – 28.

Romans 7:15, 24.

222. BHANA BHA NGOKO BHADAKULILAGA HAMO

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile b’ana b’a myaji umo, guti ili ngoko iyo ilina b’ana abho b’alekanile akakulile kabho kunguno abhangi bhagabhizaga bhalihu, abhangi bhaguhi. Kuyiniyo lulu, abhana abho b’abhyalilwe na myaji umo, b’adalenganilaga umukakulile kabho, kunguno abhangi b’agab’izaga b’alihu, abhangi bhaguhi. Gashinaga guligonghana igiki, abhana b’a ngoko b’adakulilaga hamo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagikalaga kihamo na bhichab’o. Abhanhu bhenab’o b’adabhizaga ni bhengwe ukubhichabho, kunguno bhamanile igiki abhana bha myaji umo bhadalenganilaga.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya guleka gub’adalaha abhichab’o abho bhagikalaga nabho.  Gashinaga yigelelilwe gwikala kihamo na bhanhu bho mholele, kunguno bhuli ng’wene aliheke. Akikalile kenako, kagubhambilija muigutumama na bhuyegi imilimo yabho iyo idulile gubhenhela matwajo gagujibheja chiza ikaya jabho.

Warumi 12:6-8.

1 Kor 12:4-11.

KISWAHILI: VIFARANGA VYA KUKU HAVIKULII PAMOJA

Chanzo cha methali hiyo huangalia watoto wa mzazi mmoja kama vile kuku alivyo na vifaranga ambavyo hukuwa tofauti kila kimoja kwa vile vingine huwa vilefu na vingine huwa vifupi. Kwa hiyo basi, watoto ambao ni wa mzazi mmoja huwa hawalingani katika kukua kwao, kwa sababu wengine huwa walefu na wengine ni wafupi. Kumbe ni kweli kwamba, vifaranga vya kuku havikulii pamoja.chicks

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu ambao huwa pamoja na wenzao, kwa maana ya kupenda kuishi katika umoja na wenzao maishani mwao. Watu hao huwa hawana dharau kwa wenzao, kwa sababu wao  hufahamu kwamba watoto wa mzazi mmoja hawafanani.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha kuwadharau wenzao waishio nao maishani mwao. Kumbe yafaa kuishi kwa umoja na watu katika hali ya amani, kwa sababu kila mmoja yuko tofauti na mwenzake. Namna hiyo ya kuishi itawasaidia watu hao katika kuzitekeleza kwa furaha kazi zao zile ziwezazo kuwaletea maendeleo ya kuzijenga vizuri familia zao.

Warumi 12:6-8.

1 Kor 12:4-11.

chicken2

ENGLISH: A HEN’S CHICKS DO NOT GROW UP THE SAME WAY

The above proverb focuses on a scenario whereby a person’s offspring, just like a hen’s chicks, present differences in their growth progression. This is attributed to the fact that whereas some would be tall, others would be short. Hence, as the adage goes, ‘a hen’s chicks do not grow up the same way.’

The proverb is likened to people who get along well with each other, with a harmonious intent in their lives. Such people tend to be less hostile to their peers, because they realize that not all the children that belong to any given parent are the same.

The proverb teaches people to shun discrimination against others in life. It emphasizes the need for a peaceful and harmonious co-existence among the people irrespective of their diversity. This spirit will help them carry out their responsibilities joyfully, which in turn leads to development in their families.

Romans 12: 6-8.

1 Corinthians 12: 4-11.

221. ENHAGA NAGUB’IKILE UMO NGOSO JIDASHIKAGA

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile bhulanghani bho ginhu ija solobho umulamu bho bhanhu. Lugatumilagwa na bhanigini ulu nhigini nheb’e aligusija jiliwa, nulu alijileka sagara.

Ulu ung’wiye umhona alita chene agung’wila giki, ‘enhaga nagub’ikile umo ngoso jidashigaga.’ Ulung’winha wilya, gitumo bhandikila abha Pd. Don Syberts MM na Pd. Joseph Healey MM, umujitabho jabho ijo jigitanagwa ‘Kueneza Injili kwa Methali.’ Uk. 15.

Ugokabhili, ulusumo lunulo lugatumamililagwa na bhabhyaji, abho alihaya gubhalanghanija abhana b’ab’o sabho, nulu jiliwa, kugiki jidule gubhambilija ahashigu ijahabhutongi.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhamanile ugulanghana chiza ijikolo jabho, ni jabhichacho, umuwikaji bhobho, kugiki jikije ugujimila, nulu jikije ugubhipa. Abhanhu bhenabho bhagabhalangaga abhichabho ugujilanghana iginhu ni sabho jabho ijo jilikihamo na jiliwa na jizwalo.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya solobho ya sabho, nulu jiliwa, kugiki bhadule ugujilanghana iginhu jinijo jikije ugubhipa sagara. Abhanhu bhenabho bhagabhutumilaga ubhumani bho solobho yiniyo umu gujilanghana ijikolo jabho, kugiki jidule ugubhenbhela maendeleo umuwikaji bhobho.

Methali 22:6.

Kumbukumbu 6:4-7.

Mathayo 6:19-21.

Luka 12:15-21.

KISWAHILI: LETA NIKUWEKEE MULE AMBAMO PANYA HAWAFIKI

Chanzo cha methali hiyo huangalia utunzaji wa vitu mhimu maishani. Hutumika kati ya watoto, ikiwa mtoto fulani anachezea chakula au hukiacha chakula hicho hovyo. Mwenzake akimwona anafanya hivyo humwambia, ‘leta mikuwekee mle ambamo panya hawafiki.’ Akimpa anakila, kama walivyoandika Pd. Don Syberts MM na Pd. Joseph Healey MM, katika kitabu chao kiitwacho ‘Kueneza Injili kwa Methali.’ Uk. 15.

Pili, methali hiyo hutumika kwa wazazi watakao kuwatunzaia watoto wao mali au chakula ili kiweze kuwasaidia baadaye.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wafahamuo kuvitunza vizuri vitu vyao na vya wenzao maishani mwao, ili visipotee au visiharibike. Watu hao huwafundisha pia wenzao namna ya kuvitunza vitu au kuzitunza mali zao kama vile chakula na mavazi.

Methali hiyo huwafundisha watu juu ya umuhimu wa mali au chakula ili waweze kuvitunza visije vikaharibika hovyo. Watu hao huutumia uelewa wa umuhimu huo katika kuvitunza vitu vyao ili viweze kuwaletea maendeleo maishani mwao.

Methali 22:6.

Kumbukumbu 6:4-7.

Mathayo 6:19-21.

Luka 12:15-21.

rat-

ENGLISH: BRING IT I KEEP FOR YOU WHERE THE RATS DON’T REACH

The overhead proverb focuses on the care of important things in life. It applies to children in situations whenever one is seen to be joking with something valuable like food or any other important materials. When a partner beholds such careless behavior by the counterpart, he/she tells the offender, ‘Bring it I keep for you where the rats don’t reach.’  Fr. Donald Sybertz MM and Fr. Joseph Healey MM, in their book entitled ‘Spreading the Gospel in Proverbs.’ p. 15, wrote.

Secondly, the proverb applies to parents who are keen on taking care of their wealth or possessions in order to benefit their children in future.

The proverb is compared to people who understand how to take good care of their own possessions as well as other people’s, so that they (possessions) are neither destroyed nor lost. Through this, people are also enlightened on how to take care of things, or to keep their property such as food and clothing.

Such proverb teaches people about the importance of assets or food, so that they can keep these valuables from damage or wastage. As such, the people develop a sense of care for their belongings, which in turn impacts their lives positively.

Proverbs 22: 6.

Deuteronomy 6: 4-7.

Matthew 6: 19-21.

Luke 12: 15-21.