heritage

257. UYO WACHA ADABHONAGA NG’WANA.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile munhu uyo ocha uleka bhana. Umunhu ulu ucha agab’izaga adina nduguye nulu bhana, kunguno ung’unuyo wingaga igiki agubhagunanha. Gwike lulu, abho bhalekelagwa imhina jinijo habhanabho abho b’agujilela, na bhana bhenabho bhagubhakalalija bhoyi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo ocha adabhonaga ng’wana.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagab’alelaga chiza abhana abho bhachilwa na bhabyaji bhabho. Bhagabhasomishaga na gubhalela chiza abhana abhapina bhenabho.

Abhanhu bhenabho bhagikalaga bhedeb’ile igiki unimo ugogubhalang’hana abhana bhenab’o guligobhapanga guti bhoyi, kunguno abho bhamala gwinga kuwelelo bhadadulile ugubhabhona abhana abhapina bhenabho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘uyo ocha adabhonaga ng’wana.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu  gudebha gubhalela chiza abhana abho bhachilya na bhabyaji bhabho. Ubhudebhi bhunubho bhugubhambilija abhana abho bhalibhapina, ijinagubhasomisha na bhubhalanga kikalile kawiza umuwikaji bhobho. Hukwene guhaya giki, abhapanga kihamo na bhaduguye bha njimiji, ha bhaleji bha bhana abho bhalib’apina, kunguyo, ‘uyo ocha adabhonaga ng’wana.’

(Zaburi 22:6-7; Yohane 19:26 -27).

KISWAHILI: ALIYEKUFA HAONI MTOTO.

Chanzo cha methali hii chaangalia mtu aliyefariki akaacha watoto. Mtu akifa huwa hana ndugu wala watoto, kwa sababu huyo hawezi kuwasaidia. Hivyo, walioachiwa yatima hao, wakiwemo ndugu za marehemu, ndio wale watakaowalea watoto hao. Yatima hao watawaangalia na kuwategemea hao walio hai. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘aliyekufa haoni mtoto.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale wawaleao vizuri watoto yatima. Watu hao huwasomesha na kuwapatia malezi yawezayo kuwasaidia watoto hao katika maisha yao. Watu hao, waelewa kuwa, jukumu la kuwalea watoto yatima ni la watu walio hai kama wao kwa sababu wazazi wa watoto hao, walishafariki dunia, hivyo hawawezi kuwaona yatima hao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘aliyekufa haoni mtoto.’

Methali hiyo hufundisha watu  kupokea jukumu la kuwalea watoto yatima. Upokeaji wa jukumu hilo, utawasaidia watoto yatima wengi katika kupata watu wa kuwasomesha na kuwapatia malezi yawezayo kuwasaidia kuishi maisha mema. Ndiyo maana watu kusema kwamba, watu walio hai ikiwa ni pamoja na ndugu zake marehemu, ndio walezi wa watoto hao yatima, kwa sababu, ‘aliyekufa haoni mtoto.’

Zaburi 22:6-7.

 

african-child1

cross1

ENGLISH: THE DEAD PERSON DOES NOT SEE A CHILD.

The origin of this proverb is the deceased who left children. When a person dies, he has no brothers or children, because he cannot help them. As such, those who have been left behind, including the relatives of the deceased, are the ones who will raise the orphaned children. The orphans will expect help from those who are alive. That is why people say, ‘The dead person does not see a child.’

The proverb is used comparatively to commend those who properly raise orphans. These people provide the orphans with education and the care that they need in their lives. Those people take the responsibility of providing the orphans with education and upbringing that can help them in their future lives.

Those people understand that the responsibility of raising the orphaned children is under those who are alive because their parents passed away and, hence, cannot see the orphans. That is why people say, ‘The dead person does not see  achild.’

This proverb instills in people the sense of accepting the responsibility of raising orphans. Accepting such a responsibility helps the orphans to get people who can support provision of their education and care for better lives. That is why people say that, the living people, including the relatives of the deceased, are the guardians of the orphans, because, ‘The dead person does not see a child.’

(Psalm 22: 6-7).

256. NUNU ADADIMAGWA SAGALA.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile noni iyo igitanagwa nunu. Inoni yiniyo ilindalang’hanu gete na idijinogu ugwidima. Kunguno yiniyo, abhanhu bhagayombaga giki, ‘nunu adadimagwa sagala.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na masala ga kudebha chiza uguitumama imilimo yabho kugiki bhadizupandika makoye guti gagugaiwa jiliwa nulu gupejiwa mumilimo yabho. Abhanhu bhenabho bhamanile ugubhalanga abhichabho inzila ja gubhiza na bhulalang’hanu bhunubho.

Igabhizaga jidamu noyi abhanhu bhenabho ugupandika makoye guti ga nzala. Bhagikolaga n’i nunu yiniyo iyo idadimagwa sagala. Abhanhu bhenabho b’ajimanile inzila ja gwikinga na bhanishi guti: bhubuli, bho gusoma na gupandika bhumani, masada bho gusoma, masada bho gupandika bhumani  upanga, na bhuhab’i bho gutumama milimo na bhukamu bhutale.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu  gub’iza na masala ga gwilang’hana na bhanishi mukikalile kabho. Amasala genayo gagubhambilija ijinagutumama milimo yabho bhobhukamu bhutale, kugiki bhadule gupandika jiliwa, jizwalo, na bhulalo bhobho. Ijinagongeja, amasala genayo gagubhambilija ugubhasomisha chiza abhana bhabho kugiki nabho bhapandike maendeleo matale mukikalile kabho.

KISWAHILI: FUMVU HAKAMATWI KIRAHISI.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia ndege ajulikanaye kwa jina la fumvu. Ndege huyo ni mjanja sana na huwa ni vigumu kukamatwa. Kwa sababu hiyo, watu husema, ‘fumvu hakamatwi kirahisi.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wenye akili za kufahamu vizuri namna ya kufanya kazi zao ili wasiweze kupatwa na matatizo mbalimbali yakiwemo yale ya kuishiwa chakula nyumbani, na kufukuzwa kazi. Watu hao wafahamu namna ya kulea vyema pia wenzao kwa kuwafundisha njia za kuwa na ujanja huo wa kukwepa matatizo.

Huwa ni vigumu sana kwa watu hao kukumbwa na matatizo kama vile njaa katika familia zao. Ndiyo maana watu hao hufanana na ndege huyo fumvu ambaye hakamatwi kirahisi. Wao wanazifahamu njia za kupambana na maadui mbalimbali kama vile: ujinga, kwa kupata elimu, magonjwa kwa kupata elimu juu ya afya bora, na umaskini kwa kufanya kazi kwa bidii.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na akili ya kuwapatia ujanja wa kujilinda dhidi ya maadui zao. Akili hiyo itawasaidia katika kufanya kazi kwa bidii kubwa, ili kumshinda adui umaskini, kwa kujipatia mahitaji yao kama vile chakula, mavazi na malazi. Zaidi ya hayo, akili hiyo itawasaidia katika kuwasomesha vizuri watoto wao kwa ajili ya kujipatia maendeleo makubwa maishani mwao.

(Luka 4:29-30; Mathayo 10:16-20)

 

nest-bird

ENGLISH: A LAUGHING DOVE IS NOT EASILY CAUGHT.

The origin of this proverb is a bird known as ‘laughing dove’.’ The bird is considered to be very clever, which makes it difficult to catch. That is why people say, ‘A laughing dove is not easily caught.’

The proverb is used comparatively to refer to people who have a good sense of how to do their jobs so that they do not suffer from a variety of problems, including food shortage, and dismissal from such jobs. They know how to properly nurture their peers by teaching them how to avoid such problems.

It is very difficult for such people to experience problems such as hunger in their families. That is why those people are likened to ‘a laughing dove’ which does not easily fall prey to traps. They are aware of ways to defend themselves against their enemies such as ignorance, disease and poverty through hard work and acquisition of education.

This proverb teaches people about having ingenuity and techniques to defend themselves against their enemies. This ingenuity will help them to work hard enough to defeat the enemy such as poverty through obtaining their basic needs such as food, clothing and shelter. In addition, the ingenuity will help them give their children better education for the greater achievements in their lives.

Luke 4: 29-30.

Matthew 10: 16-20.

255. MUNHU ADADIMILAGWA LUPAMBALA.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile lupambala lo ng’wa munhu uyo opandaga ululeka. Ulupambala lunulo ludulile gwikola na lupambala lo ng’wa munhu ungi. Kuyiniyo lulu, ulu munhu wib’a jikolo adabhonilwe, bhadadulile ugundima kulwa lupambala lokwe duhu, mpaga bhamone bho miso gab’o. Iyiniyo igahayiyagwa ng’hanila yakwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘munhu adadimilagwa lupambala.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagabhadimaga na bhuhub’i abhichabho bho nduhu gwita b’ukengeji bho ng’hana, haho bhatali ugubhadima na bhuhub’i wenubho.

Abhanhu bhenabho bhagab’ibhonelaga abhichabho kunguno abhangi bhagatulagwa bhaminyiwa, na bhangi bhagatungagwa, aliyo bhadahubhile. Hunagwene abhanhu bhagab’awilaga abhanhu bhenabho giki, ‘munhu adadimilagwa Lupambala.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu  gwita bhukengeji bho nhana haho bhadina ndima munhu na b’uhubhi bhosebhose. Ubhukengeji bhunubho b’ugubhambilija bhanhu b’ingi kupila guminyiwa nulu gutungwa aliyo bhadahub’ile.

KISWAHILI: MTU HAKAMATWI KWA SABABU YA WAYO.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia unyayo wa mtu aliouacha pale alipokuwa amekanyaga. Unyayo huo huweza kufanana na unyayo wa mtu mwingine. Kwa hiyo, mtu akiiba bila kuonwa na watu, hawawezi kumshika kwa kutumia unyayo tu, mpaka wamuone kwa macho yao. Huo huitwa ushukuda wa kweli. Ndiyo maana watu husema, ‘mtu hashikiwi kwa unyayo.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu wale wawakamatao watu na makosa kabla ya kufanya utafiti wa kweli. Watu hao huwaonea watu kwa sababu wengine huumizwa kwa kupigwa na wengine hufungwa genezani wakati wahakutenda makosa hayo.  Ndiyo maana watu huwaambia watu kama hao kwamba, ‘mtu hashikiwi kwa unyayo.’

Methali hiyo hufundisha watu  kufanya utafiti wa kina kabla ya kumkamata mtu na kosa. Utafiti wa aina hiyo utawaepusha watu wengi kukamatwa bila kosa. Pia utawasaidia wakamataji katika kuwagundua wakosaji mapema na kuifurahia kazi yao hiyo ya kulinda usalama wa raia.

(Yohane 8:3-4).

 

foot2

vintage1

ENGLISH: A PERSON IS NOT ARRESTED FOR A FOOTPRINT.

The origin of this saying is a footprint of a person who left it where he/she trampled. That footprint may be similar to someone else’s. Therefore, if someone steals something without being seen by eye witnesses, he/she cannot be held responsible because of the footprint. Eye witnessing would be the only true evidence to hold such a person responsible. That is why people say, ‘A person is not arrested for a footprint.’

The proverb is used comparatively to those people who accuse other people of wrongdoing before conducting investigation. The accused people are sometimes bullied; hurt by beatings and others are imprisoned while they had not committed the crimes they are accused to have committed. That is why people tell the bullies, ‘A person is not arrested for a footprint.’

The saying teaches people to do a thorough investigation before arresting a person as a criminal. Such an investigation may save many people from being arrested without having committed any crimes. It will also help arresters to discover the offenders early and to enjoy their responsibility of ensuring the safety of the citizens.

(John 8: 3-4)

254. DUDIME HASI.

Imbuki ya kahayile kenako ililole b’udimi bho hasi. Ubhudimi bhunubho b’ugatumilaga makono. Umunhu akomile gudima hasi ulu alihaya gupandika nguzu ja gudula gwimila chiza uyo oliwigashije.

Hangi, ulubhanhu bhalilya jiliwa bhagab’izaga guti bhalidima hasi ulu jiliwa jitulile hasi. Ulu bhalya, abhanhu bhenab’o bhagapandikaga nguzu jagufumila mujiliwa jinijo ijo bhajilyaga.

Ijiliwa ulu jubishiwa abhanhu bhagatumilaga masala agagwibhonecha kugiki bhadule gwigwa abhoyi na kubhuka kujujilya ijiliwa jinijo. Hunagwene ulu lyushika ilikanza ilya gujulya, abhanhu bhagiwilaga giki, ‘dudime hasi.’

Akahayile kenako kagalenganijiwagwa kubhanhu abho bhadeb’ile gutumila mihayo ya mbisila ijinagubhahugula abhichabho kugiki bhajigwe ing’hulu ijo jidulile gubhambilija ugwikala mhola na bichab’o umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenab’o bhagabhambilijaga bhichab’o bho gub’iza na masala gagupandika nguzu ya gutumamila milimo ya kujibheja chiza ikaya jabho. Hunagwene bhagabhawilaga abhichab’o giki, ‘dudime hasi.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu  gub’iza n’ikujo lya gujishisha ing’hulu ijagubhambilija abhanhu ijinagwikala na nguzu umuwikaji bhobho. Ilikujo linilo ligub’ambilija ugupandika amasala gagutumila mihayo iyoidulile kubhambilija abhanhu bhenabho ugwikala mhola na bhanasi b’ichab’o.

(Matendo ya Mitume 27:34-36).

KISWAHILI: TUSHIKE CHINI.

Chanzo cha msemo huu huangalia ushikaji wa chini. Ushikaji huo hutumia mikono ambayo humwezesha mtu mwenye mikono hiyo kushikilia chini wakati akitekeleza lengo lake. Mtu huyo aweza kushika chini wakati wa kusimama alipokuwa amekaa. Hiyo ni namna mojawapo ya kumpatia nguvu fulani, mtu huyo, itakiwayo kwake kumwezesha kusimama kwa haraka.

Watu hupata nguvu pia wakila chakula. Chakula hicho kikiiva, watu hao hutumia maneno ya mafumbo yahusishayo akili katika kuufikisha ujumbe wa kuwaalika kwenda kula ili wao wenyewe waweze kuelewana na kuamua kwenda kula. Ndiyo maana, watu hao huambiana kwamba, ‘tushike chini.’

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wafahamuo kutumia hekima ya kuhusisha mafumbo katika kuwafikishia wenzao habari yenye ujumbe wa kuwapatia nguvu maishani mwao ili waweze kuishi kwa amani. Watu hao huwasaidia pia wenzao katika kuwa na akili ya kuufikisha ujumbe mwingine utakiwao kuwafikia wenzao. Ndiyo maana watu hao huwaalika wenzao kwa kusema, ‘tushike chini.’

Msemo huo hufundisha watu  kuwa na hekima ya kuufikisha ujumbe uwezao kuwapatia wenzao nguzu ya kuishi kwa amani maishani mwao. Hekima hiyo itawasaidia wengi katika kupata akili ya kutumia mafumbo yawezayo kuwasaidia watu wao katika kuishi kwa amani na wananchi wenzao.

(Matendo ya Mitume 27:34-36).

 

 

literature

adult-education

ENGLISH: LET US TOUCH DOWN ON THE GROUND.

The origin of this saying is an act of touching on the ground. Such action requires the concerned person to use arms that enable him/her to hold the ground. The person may hold the ground while trying to stand up. That is a way to give him/her support or energy that will enable him/her to get up quickly.

People usually gain energy from food that they eat. When the food is ready, these people use brainteasers to convey invitation message to others who can understand them to come and eat. The idea is to wisely exclude others who are not concerned. That’s why, these people tell each other, as a brainteaser and exclusion strategy, ‘Let us touch down on the ground.’

The saying is urges people to use their wisdom to convey information for empowering others in their lives so that they can live in peace. People who use wisdom also help their peers in having the ability to decode and convey other messages that they need to achieve their goals. That is why those people invite their peers by saying, ‘Let us touch down on the ground.’

The saying teaches people about being wise when delivering any message that will give other people opportunity to live in peace in their lives. Such wisdom will help many people in getting the mind enough to use mysteries that can help their people to live in peace with their fellow citizens.

(Acts 27: 34-36).

253. NDILI YAMUNGA NG’WIYO NANG’HO USHOKE UILALILE!

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile ndili iyo igatumilagwa ahikanza lya gunjika munhu. Umimba go ng’wa munhu ng’wunuyo gugab’ungagwa mundili iyo agajikigwa nayo unjimiji ng’wunuyo. Gashinaga lulu indili yiniyo idiyagulalila bhanhu bhangi hangi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Ndili yamunga ng’wiyo nang’ho ushoke uilalile!’

Ulusumo lunulo lugayombagwa kuli munhu ngosha uyo ong’wingila nkima o nduguye. Abhamuludugu lo njimiji bhagikalaga bhamanile igiki umkima ng’wunuyo asadile isada iyo yamulaga ungoshi okwe. Gashinaga lulu ungosha ng’wunuyo ulu ung’wingila unke o njimiji, agucha nang’hwe, kunguno agulekejiwa ubhusadu bhunubho. Hunagwene, abhanhu bhagang’wilaga ungosha ng’wunuyo uyo ung’wingila unkima o njimiji giki, ‘‘Ndili ya munga ng’wiyo nhang’ho ushoke uilalile!’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu  kuleka kajile kagubhingila abhanhu abho bhachilwa na bhagoshi bhabho. Ubhuleki bho kajile kenako bhugubhambilija abhanhu bhenabho ijinagwikala mhola na bhichab’o umuwikaji bhobho.

KISWAHILI: NGOZI ILIYOMFUNIKA MWENZAKO NAWE WARUDIJE KUILALIA!

Chanzo cha methali hii chaangalia ngozi ambayo hutumika katika kumfunika marehemu wakati wa kumzika. Mwili wa marehemu huwa unafunikwa kwa ngozi hiyo ambayo marehemu huzikwa nayo. Kumbe basi, ngozi hiyo siyo ya kutumika kwa mtu mwingine tena. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Ngozi iliyoomfunika mwenzako na wewe urudi kuilalia!’

Methali hiyo huzungumzwa kwa mtu mwanaume aliyemrithi mjane ambaye ni mke wa marehemu ndugu yake. Wanandugu wa marehemu huyo, huwa wanafahamu kwamba mjane huyo anaugonjwa ambao ndio uliomuua marehemu mume wake mwanamke huyo.  Marehemu aliambukizwa ugonjwa huo na mke wake huyo. Ndiyo maana watu wakiwemo wanandugu wa mwanaume huyo humuonya mtu yule, kwa kumwambia kwamba, ‘Ngozi iliyoomfunika mwenzako na wewe urudi kuilalia!’

Methali hiyo hufundisha watu  kuacha mila za kurithi wajane ili waweze kutunza afya na maisha yao. Uachaji wa mila kama hizo potovu, kutawasaidia watu hao katika kubaki salama maishani mwao.

(Yeremia. 5:45)

 

cemetery-

ENGLISH: HOW DARE YOU SLEEP ON A HIDE THAT ONCE ENGULFED YOUR FELLOW HUMAN!

The origin of this saying is skin used to cover the deceased during burial. The body of the deceased is usually covered with a skin that is buried with the body. Therefore, the skin cannot be used by anyone else for whatever purposes. That is why people say, ‘How dare you sleep on a hide that once engulfed your fellow human!’

This saying is usually addressed as a warning to men who inherit widows who were wives to their late brothers. The deceased’s relatives who use the saying would be aware that the widow is suffering from an illness that killed their sister-in-law’s late husband and that the deceased contracted the disease from his wife. This would mean that anyone else who sleeps with the widow may contract the disease and may probably die. That is why the relatives of any man who thinks of inheriting a widow warn the man by saying, ‘How dare you sleep on a hide that once engulfed your fellow human!’

The proverb teaches people about giving up widowhood traditions so that they can take care of their health and life. Abandoning such degraded traditions will help people to stay safe in life.

(Jer. 5:45).