Folklore

Father Zakaria Kashinje is consolidating all the Sukuma proverbs, sayings, riddles, stories and songs in his running list on our Sukuma Legacy Project Website https://sukumalegacy.org.

Father Zakaria Kashinje is consolidating all the Sukuma proverbs, sayings, riddles, stories and songs in his running list on our Sukuma Legacy Project Website https://sukumalegacy.org.

This website promotes the history, culture, Oral Literature — Stories, Proverbs, Sayings, Riddles and Songs — and visual representations of the Sukuma People in Tanzania in East Africa. Presently he is drawing from: Sybertz, Donald and Joseph Healey. Kueneza Injili Kwa Methali: Hekima ya Kisukuma na Lugha Mbalimbali juu ya Chakula — Kitabu cha Kwanza, Peramiho: Benedictine Publications Ndanda — Peramiho, 1984.

The English translation is Proclaiming the Gospel Through Proverbs: The Wisdom of Sukuma and Different Languages on Food – Book I. Kamati ya Utafiti wa Utamaduni Bujora, Kugundua Mbegu za Injili: Hekima ya Kisukuma na Lugha Mbalimbali juu ya Familia na Ndoa — Kitabu cha Pili, Peramiho: Benedictine Publications Ndanda — Peramiho, 1993.

The English translation is Discovering Seeds of the Gospel: The Wisdom of Sukuma and Different Languages on Family and Marriage – Book II.

676. LELO WA KUTULILA MVA IGOKOLA.

Ikale abhasuguma bhajigabhanhaga inyama mumakono ahi kanza lya gulya, kigiki bhadizikeneja inyama jinijo, na bhuli munhu apandika iyakwe. Uluyigela mva bhadumaga ugwitula ubho makono ayo galikokala nyama na bhugali. Hunabhatumilaga igokola lya nkono. Idi guti haha, kunguno ishigu jiniji bhagasolaga nyama mujiseme jimo duhu. Hunagwene abhanhu bhagandya guyuyomba giki, ‘Lelo wa kutulila mva igokola.’ Munho giki, ulunulo luli lushigu lo bhugali bho nyama. Lolaga Kueneza Injili kwa Methali ukurasa 27.

Ijitabho jinijo jigandikwa na bhakengeji, Padri Donald Sybertz, M.M., na Padri Joseph Healey M.M., na guchapishiwa na Benedictine Pubhications Ndanda – Peramiho, 1984.

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa ku likanza lya sherehe iyo igitagwa na libhilinga lya bhanhu, kugiki bhadule gubhayeja ha nimo gunuyo, nulu umhayo nhebhe guti jigukulu ja winga, aho bhuli munhu agabhizaga na nyama ningi umumakono, bhalilomela abhakengeji bhenabho.

Abhanhu bhenabho, bhalina wizang’holo bho kubhabhilinga chiza aha jigukulu jinijo, kugiki bhuli ng’wene adule gupandika wasa bho guyega kihamo  na bhiye. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagayombaga giki, ‘Lelo wa kutulila mva igokola.’

Usulumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhabhilinga abhichabho, umujigukulu jabho, kugiki abhanhu bhabho bhenabho, bhadule gulya nabho na gwiguta umujigikulu jabho ijitale ijo bhalinajo jinijo.

Guti abhayahudi umobhayegelaga na gubhusherehekea ubhupiji bho gufuma kubhusese umu si ya Misri, UYesu Kristo, giko agasherehekea na kuyega kihamo na bhahemba bhakwe, unimo uyo gulidupija, ugo gucha na kuhimbuka gokwe. Lolaga Kueneza Injili Kwa Methali bhakurasa bho 27.

IPasaka ya Bhaisraeli yolecha Pasaka ya bhakristo, iyo yili bhupiji ubho bhugeng’hwa na Kristo: Ng’wana o Ng’holo o ng’wa Mulungu wifunyaga munsalabha. Uweyi agifunya guti jiliwa umu Jigukulu ja Ng’wisho umu nyuma ya Pasaka ya Bhaisraeli.

UKristo oyenhelaga IDunia yose bhupiji bho jigukulu jakwe na nsalabha gokwe. Umo guli uguzunya go bhakristo, ijito jinijo ija jigukulu nu nsalabha jilendelejiwa nu Kristo umu Misa, iyo ilijigukulu na jitambo jene ijo jilijang’wa Kristo.

Bhuli ikanza ilo dulisherehekea iMisa unimo go bhupiji wise gulitiwa, lushugu lo lelo, na hikanza linili. Aise dubhuyegele na gubhusherehekea ubhupiji ahikanza lya Misa, bho sala na mimbo ga bhuyegi.

Kuyiniyo, yiligelelwa ise bhakristo duwikumbwe ubhupiji ahikanza lya Misa bho sala na mimbo ga bhuyegi. Dubhuyegele ubhupiji wise kukila ijigukulu ijingi. Dunumbilije uMulungu umu gudupija bho nzila ya ng’wa Sebha wise Yesu Kristo, na difunye gete kihamo nu Yesu Kristo na mugati yakwe kuli Mulungu Bhabha.

Dushiriki ijiliwa ija Ng’wa Sebha ijojilidulunganija nu Yesu no no, ijojigadulumanyaga ise na ise, na gudambilija ugwitogwa guti umo Umulungu odutogelwa. Lolaga Kueneza Injili kwa Methali, bhukuraka 27-28.

Luka 22:15-16.

Luka 13:29.

Ufunuo 19:9

Luka 15:11-32.

Mathayo 22:1-14.

KISWAHILI: LEO NI UGALI WA KUMPIGIA MBWA KIWIKO CHA MKONO.

Zamani wasukuma walikuwa wanagawana nyama mikononi wakati wa kula kama kinga, ili wasigombanie nyama hizo, na kila mtu apate haki yake. Akitokea mbwa walishindwa kumpiga kwa mikono iliyojaa nyama na ugali. Badala yake walitumia kiwiko cha mkono kumpigia mbwa huyo. Si kama siku za sasa, kwa sababu siku hizi watu hao wanakuchukua nyama kwenye chombo kimoja tu. Ndiyo maana watu wakaanza kusema kwamba, ‘Leo ni ugali wa kumpigia mbwa kiwiko cha mkono.’ Hiyo ilimaanisha kwamba siku hiyo ina ugali wa nyama. Kueneza Ijili kwa Methali ukurasa 27.

Kitabu hicho, kiliandikwa na watafiti, Padri Donald Sybertz, M.M., na Padri Joseph Healey M.M., na kuchapishwa na Benedictine Pubhications Ndanda – Peramiho, 1984.

Methali hiyo, hulinganishwa kwenye wakati wa sherehe inayofanywa na mkusanyiko wa watu ili kufurahia tukio au jambo fulani kama sikukuu ya arusi, ambapo kila mtu huwa na nyama nyingi mikononi, wanaeleza watafiti hao.

Watu hao huwa wana ukarimu wa kualikana vizuri kwenye sherehe hiyo, ili kila mmoja aweze kupata nafasi ya kufurahi pamoja na wenzake. Ndiyo maana watu hao husema, ‘Leo ni ugali wa kumpigia mbwa kiwiko cha mkono.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwashirikisha wenzao kwenye sherehe zao, ili watu wao waweze kula na kushipa kwenye sikukuu za furaha kubwa walizo nazo.

Kama wayahudi walivyojurahia na kuadhimisha wakovu kutoka utumwani katika nchi ya Misri, Yesu Kristo vile vile aliadhimisha na kufurahi pamoja na wafuasi wake, kazi inayotuokoa, yaani kufa na kufufuka kwake. Rejea kueneza Injili kwa Methali ukurasa 27.

Pasaka ya Waisraeli yadokeza Pasaka ya wakristo, yaani wokovu ulioletwa na Kristo: Mwana Kondoo wa Mungu ambaye amejitolea msalabani. Yeye alijitoa kama chakula katika Karamu ya Mwisho katika Juma la Pasaka ya Wasraeli.

Kristo ameiletea Dunia yote wokovu kwa karamu yake na msalaba wake. Kadiri ya imani ya kikristo, tendo lile lile, la karamu na msalaba, linaendelezwa na Kristo katika Misa iliyo karamu na sadaka ile ile ya Kristo.

Kila tunapoadhimisha Misa, kazi ya wokovu wetu inatendeke, siku ya leo na wakati huu. Sisi tuufurahie na kuuadhimisha wokovu huu kwa shangwe.

Kwa hiyo, yatupasa sisi wakristo kutamani wokovu wakati wa Misa kwa sala na nyimbo za shangwe. Tuufurahie wokovu wetu zaidi ya sherehe zingine. Tumshukuru Mungu kwa kutuokoa kwa njia ya Bwana Wetu Yesu Kristo, na tujitoe kabisa pamoja na Yesu Kristo na ndani yake kwa Mungu Baba.

Tushiriki chakula cha Bwana kinachotuunganisha na Yesu zaidi na zaidi, na kinachotuunganisha sisi kwa sisi, na kutuwezesha kupendana kama Mungu anavyotupenda. Rejea Kueneza Injili kwa Methali ukurasa 27-28.

Kutoka 12:14. “Na siku hii itakuwa ukumbusho kwenu, ninyi mtaifanya iwe sikukuu kwa Bwana; mfaifanya iwe sikukuu katika vizazi vyenu vyote, kama amri ya milele.”

Luka 22:15-16. “Nimetamani kwa hamu kubwa kuila karamu hii ya Pasaka pamoja nanyi kabla ya kuteswa kwangu. Maana, nawaambieni, sitaila tena hadi hapo itakapokamilika katika Utawala wa Mungu.”

Luka 13:29. “Watu watakuja kutoka mashariki na maghaibi, kutoka kaskazini na kusini, watakuja na kukaa kwenye karamu katika Utawala wa Mungu.”

Ufunuo 19:9. “Kisha malaika akaniambia, ‘Andika haya: heri wale walioalikwa kwenye karamu ya arusi ya Mwana-kondoo!”

Luka 15:11-32. Mfano wa Mwana Mpotevu.

Mathayo 22:1-14. Mfano wa Arusi.

dog3

dog5

 

ENGLISH: TODAY IS UGALI FOR BEATING A DOG WITH AN ELBOW JOINT.

In the past the sukuma people used to eat meat while each one of them holds his/her meat in order to avoid competition. This approach to eating ensured equality. Since their hands were occupied with eating (holding ugali and meat at the same) when dogs came nearby, they chased them using an elbow joint of hand instead of hands. This is why people could describe this scenario using the saying that ‘today is ugali for beating a dog with an elbow joint’ to mean ugali with meat. However, this approach changed later on and all people could pick meat from the same container (see Kueneza Injili kwa Methali which means ‘Spreading the Gospel through Proverbs,’ page 27, written by Fr. Donald Sybertz, M.M., and Fr. Joseph Healey M.M., published by Benedictine Publications Ndanda, – Peramiho, 1984.

This saying can be likened to an occasion held by a group of people to enjoy an event or something like a wedding feast. In this occasion, everyone is expected to have a lot of meat in their hands, explain the researchers. In such occasions, people can mean to be generous enough to invite members to join in celebrating for a certain feast.

The proverb teaches people to be able to join others whanever there are gatherings that need cooperation.

Just as the Jews rejoiced and celebrated after being redeemed from slavery in the land of Egypt, Jesus Christ also celebrated and rejoiced with his followers, the work that saved us; His death and resurrection (Refer to ‘Spreading the Gospel in Proverbs,’ page 27).

The sacrifice of Israelites meant the sacrifice of Christians, which also is the salvation Christ brought: the Lamb of God who has given himself on the cross. He presented himself as a meal at the Last Supper in Israel during Easter Week.

Christ has brought salvation to the whole world through his feast and his cross. According to the Christian faith, the same act; banquet and cross, is perpetuated by Christ in the Mass with the same sacrifice of Christ.

Every time we celebrate Mass, the work of our salvation is done, both today and in this time. We should rejoice and celebrate this salvation with joy.

Therefore, we Christians aspire to seek salvation during Mass with prayers and songs of joy. May we rejoice in our salvation more than any other festival. We thank God for saving us through our Lord Jesus Christ, and give ourselves completely to Jesus Christ and into Him for God the Father.

We share the Lord’s food that unites us more and more with Jesus, and that unites us with one another, enabling us to love one another as God loves us (Refer to ‘Spreading the Gospel in Proverbs,’ page 27-28). 

Luke 22:15-16. Luke 13:29. Revelation 19:9. Luke 15:11-32. Metthew 22:1-14.

675. KUPYANJA ITI KULUMANGA.

Ulusumo lunulo, lyungilile kubhanhu abho bhali na jiliwa aliyo ilikubhi bhali bhadinalyo. Abhanhu bhenabho, bhalyaga bhugali bho likoye linilo ilya gugayiwa makubhi.

Lushigu lumo, unzugi agabhatengela bhugali bho makubhi magehu, ubhakaribhusha aliyomba, ‘makaribhu ijiliwa.’ Umo obho abhakaribhushiwa ubhuja, ‘ni bhuli amakubhi gali magehu giko?”

Unzugi ushosha, ‘Mgumana ng’wupyanja mizuji migehu, kunguno ilihambohambo ugupyanja kukila ugulumanga.’ Aho bhigwa giko, abhakaribhushiwa bha jiliwa bhenabho, bhagandya gulya, bho gumana bhupyanja hado hado, mpaga nose bhiguta. Hunagwene abhanhu bhagandya guyuyomba, ulu bhalilyinja ikoyi ilebhe giki, ‘kupyanja iti kulumanga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalitimbya mholo ahikanza ilya kugukoyiwa na makoye umu Si. Ninga iki umunhu analina makoye, giki, alilya bhugali na misuji migehu, ili hambohambo kukila umunhu uyo alilumanga bhugali, ukurasa 25 bho jitabho ja Kueneza Injili kwa Methali.

Ijitabho jinijo jigandikwa na bhakengeji, Padri Donald Sybertz, M.M., na Padri Joseph Healey M.M., na guchapishiwa na Benedictine Pubhications Ndanda – Peramiho, 1984.

Abhakengeji bhenabho, bhagabhulucha giki, abhanhu abho bhali na nzila ya gugingija amakoye gabho, nulu igabhiza giki, inzila yiniyo yilindoo, bhali hambohambo gukila abho bhadinayo nulu inzila indoo yiniyo iyagugingija amakoye gabho genayo.

Abhanhu bhenabho, bhagabhalanjaga na bhichabho ahigulya ya kuchola nzila ja gugamalila amakoye gabho, kukila ugusaga nago duhu.  Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagabhawilaga abhichabho giki, ‘kupyanja iti kulumanga.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gwitimbya mholo na gwiyumilija nulu bhalimubhuluhi. Ilikoye na bhuluhi ubho ha Welelo, jidulile gulinganijiwa kuwikaji bho gucha na guhimbuka kihamo na Yesu.

UYesu Kristo, adayombile igiki, abhahemba bhakwe bhadupandika bhuluhi umu Si iyi, ubhuluhi ubhutale gulebha pye amaluho, ili kulekana na Mulungu. Guti umo agandikila Ntakatifu Paulo uku Bharumi 8:35. “Alinani uyo adulile gudulekanya nu bhutogwa bho ng’wa Kristo? Hamo, maluho, nulu makoye, nulu nzala, nulu bhugayiwa bho myenda, nulu mayanga nulu gubhulagwa?”

Nduhu jisumva jose jose ijagudula gudulekanya na bhutogwa bho Ng’wa Mulungu wise, kunzila ya ng’wa Kristo Sebha wise.” Ishibhi bhung’wene hijo jidulile ugudulekanya na Mulungu. Kueneza Injili kwa Methali, ukurasa25-26.

KISWAHILI: KUCHOVYA UGALI KATIKA MCHUZI KIDOGO NI AFADHALI KULIKO KULA UGALI BILA MCHUZI.

Methali hiyo, yatokea kwa watu waliokuwa na chakula, lakini wakasosa mboga. Watu hao, walikuwa wanakula ugali kwa shida hiyo ya kukosa mboga. Siku moja, mpishi aliwapekelea ugali wenye mboga kidogo, akawakaribisha akisema, ‘karibuni mle chakula.’ Mmoja wa wale waliokaribishwa akauliza, ‘mbona mboga ni kidogo hivyo?’

Mpishi akajibu, ‘Mtakuwa mnachovya kwenye mchuzi kidogo, kwa sababu ni afadhali kula ugali wenye mchuzi kidogo kuliko kula ugali huo bila mboga kabisa.’

Baada kusikia hivyo, wale waliokaribishwa chakula hicho, walianza kula kwa kuchovya kidogo kidogo, mpaga mwishowe wakashipa. Ndiyo maana watu wakaanza kusema kama namna ya kutatua tatizo, kwamba, ‘kuchovya ugali katika mchuzi kidogo ni afadhali kuliko kula ugali bila mchuzi.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wanaopeana moyo wakati wa kusumbuliwa na shida hapa duniani. Ingawa mtu ana shida, yaani anakula ugali na mchuzi kidogo, ni afadhali kuliko mtu yule anayekula ugali bila mboga hata kidogo, ukurasa wa 25 wa kitabu cha Kueneza Injili kwa Methali.

Kitabu hicho, kiliandikwa na watafiti, Padri Donald Sybertz, M.M., na Padri Joseph Healey M.M., na kuchapishwa na Benedictine Pubhications Ndanda – Peramiho, 1984.

Watafiti hao, waligundua kwamba, watu waliopata njia ya kutatua tatizo hata kama njia hiyo ni ndogo, wana unafuu kuliko wale ambao hawana njia ya kuwatatulia tatizo lao.

Watu hao, huwafundisha pia wenzao juu ya kutafuta njia za kuwawezesha kutatua matatizo yao, badala ya kubaki nayo tu. Ndiyo maana watu hao, huwaambia wenzao kwamba, ‘kuchovya ugali katika mchuzi kidogo ni afadhali kuliko kula ugali bila mchuzi.’

Methali hiyo, huwafundisha watu juu ya kupeana moyo wa kuvumilia hata kama wamo taabuni. Taabu na shida za hapa duniani zaweza kurahishwa kwa kuyaishi Maisha ya kufa na kufufuka pamoja na Yesu.

Yesu Kristo hakusema kwamba, wafuasi wake hawatapata taabu katika dunia hii, bali aliwahimiza kuchukua msalaba wao kila siku na kumfuata Yeye. Kwa maana hiyo, dhiki kubwa kuliko dhiki zote ni kutenganishwa na Mungu. Kama anavyosema Mtakatifu Paulo kwa Warumi 8:35. “Ni nani awezaye kututenga na mapendo ya Kristo? Je, ni dhiki, au mateso, au njaa, au ukosefu wa nguo, au hatari, au kuuawa?”

Hakuna kiumbe chochote kitakachoweza kututenga na mapendo ya Mungu wetu kwa njia ya Kristo Bwana wetu.” Dhambi peke yake inaweza kututenganisha na Mungu. Kueneza Injili kwa Methali ukurasa 25-26.

Zaburi 84:10. “Hakika siku moja katika njia zako ni bora kuliko siku elfu. Ningependa kuwa bawabu nyumbani kwa Mungu wangu kuliko kukaa katika hema za uovu.”

Habakuki 3:17-18. “Ikiwa mtini hautachanua maua, wala mizabibu hamtakuwa na matunda; taabu ya mizeituni itakuwa bure na mashamba hayatoi chakula, zizini hamtakuwa na kundi, wala vibandani hamtakuwa na kundi la ng’ombe walakini nitamfurahia Bwana, nitamshangilia Mungu wa wokovu wangu.”

Waebrania 12:1-11. “Msife moyo, wala msikate tamaa, maana katika kupambana na dhambi, ninyi hamjapigana mpaka kiasi cha kumwaga damu yenu.”

Marko 9:43-48. “Na jicho lako likikukosesha, ling’oe! Afadhali kuingia katika utawala wa Mungu ukiwa na jicho moja tu, kuliko kuwa na macho yote mawili na kutupwa motoni.”

bhugali4

cooking

child eating food

 

ENGLISH: DIPPING UGALI IN A LITTLE SAUCE IS BETTER THAN EATING IT WITHOUT SAUCE.

The proverb comes from people who had ugali but lacked sauce. Those people kept on eating ugali without sauce because it was not easy to get it (sauce). One day the cook gave them little sauce to eat with ugali but one of the eaters asked as to why the sauce is too little. The response he/she got from the cook is ‘ dipping ugali in a little sauce is better than eating it without sauce.’

This proverb can be compared to people who give encouragement to one another in times of distress in this world. Although a person has a problem, it is better to simplify it so that one can see it as something that can be easily handled. See also Kueneza Injili kwa Methali which means ‘Spreading the Gospel through Proverbs,’ page 25 for more clarification on this proverb.

This book was written by researchers, Fr. Donald Sybertz, M.M., and Fr. Joseph Healey M.M., and was published by Benedictine Publications, Ndanda – Peramiho, 1984. In this book, researchers found that people can use even small items they have to solve their immediate problems. These problem solvers teach others about ways to solve their problems. They can use the limited resources they have to solve their own problems.

This proverb teaches people to encourage one another during distress times. As holy scriptures say, Jesus Christ did not say that His followers would not suffer in this world, but He encouraged them to take up their cross daily and follow Him. In that sense, the greatest tribulation is separation from God. As St. Paul states in Romans 8:35, “Who can separate us from the love of Christ? Shall it be tribulation, or distress, or famine, or nakedness, or peril, or death?

No creature can separate us from the love of our God through Christ our Lord. Sin alone can separate us from God (Refer Kueneza Injili kwa Methali) which means ‘Spreading the Gospel through Proverbs,’ page 25-26.

674. IGEMBE LIDALEMBAGA.

Bhalihoyi bhalimi abho bhilomelaga umugufumila mulilima lyabho. Uumo agang’wila ung’wiye, ‘dujage dugalime kunguno ilikanza lya gulima lyashigaga.’ Ung’wiye ushosha, ‘igelelilwe dugandye gulima ng’hana, kugiki nulu dugakela dugupandika nulu jigehu, kunguno iligembe lidalomalomaga.’ Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Igembe lidalembaga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kulikanza ilo abhanhu bhagatumamaga milimo bho gutumila Igembe mpaga bhapandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhadebhile igiki ilegembe luli lumeng’ho lutale lo gutumama milimo umu wikaji bhobho, pye nu mu Africa ngima. Kueneza Injili kwa Methali ukurasa 13.

 ‘Kueneza Injili kwa methali’ jili jitabho ijo jigandikwa na Padri Donald Sybertz, M.M., na Padri Joseph Healey, M.M., ijojigachapishiwa na Benedictine Pubhications Ndanda – Peramiho, 1984.

Abhalimi bhenabho, bhagalitumilaga iligembe linilo, bho bhukamu bhutale, mpaga bhapandika matwajo mingi, umukikalile kabho. Amatwajo gabho genayo, gagabhambilijaga abhanhu bhenabho ugujibheja chiza ikaya jabho, kunguno ya gulitumila chiza ilimbe linilo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Igembe lidalembaga.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kudebha igiki, imilimo yose iyo bhagaitumamaga ibhize midoo nulu mitale, ili na solobho ya ying’wene ukubhutumami bhobho, nuku miso ga ng’wa Mulungu. Gitumo umo iligembe lidalembelaga, uguzunya go kuli Mulungu, nago gulalembaga.

Ulu dunzunya Weyi dugupandika matwajo, ayo galigawiza ijinagunzunya Yesu na kumsumbila Weyi umumioyo ise. Giko lulu, dugupandika mhela ya bhupanga ubho bhudashilaga.

Mwanzo 3:17.

Wagalia 6:7.

Yohane 6:29.

KISWAHILI: JEMBE HALIDANGANYI.

Walikuwepo wakulima waliokuwa wakiongea juu ya kazi yao ya kulima. Mmoja alimwambia mwenzake, ‘twende tukalime kwa sababu wakati wa kulima umefika.’ Mwenzake alijibu, ‘inafaa kweli tukalime, kwa vile hata tukikosa mazao mengi, tupata walau kidogo, kwa sababu Jembe halisemi uongo.’ Ndiyo maana watu wakaanza kusema kwamba, ‘Jembe halidanganyi.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwenye wakati ule ambao watu hufanya kazi za kilimo kwa kutumia Jembe, mpaka wanafanikiwa kupata mazao mengi zaidi maishani mwao.

Watu hao, wanafahamu kwamba Jembe ni alama maalum ya kazi kwao na kwa Africa nzima, kama walivyoandika watafiti Padre Donald Sybertz, M.M., na Padre Joseph Healey M.M., kwenye kitabu cha ‘Kueneza Injili kwa methali’, ukurasa 13. Kitabu hicho kilichapishwa na Benedictine Pubhications Ndanda – Peramiho, 1984.

Wakulima hao, hulifanyia kazi Jembe hilo kwa bidii kubwa mpaka wanafanikiwa kupata mapato mengi, katika maisha yao. Mafanikio yao hayo, huwasaidia watu hao, katika kuziendeleza vizuri familia zao, kwa sababu ya wao kulitumia vizuri Jembe hilo. Ndiyo maana watu husema kwmba, ‘Jembe halidanganyi.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuelewa kwamba, kazi yoyote wanayoifanya iwe ndogo au kubwa, ina faida ya pekee katika utekelezaji wa majukumu yao, na machoni pa Mungu. Kama vile Jembe lisivyodaganya, imani kwa Mungu, nayo haidanganyi.

Kwa maana hiyo, tukimwamini, tutapata mafanikio ambayo ni mazuri katika kumwamini Yesu na kumpokea Yeye mioyoni mwetu. Hivyo basi, tutapata thawabhu ya uzima wa milele.

Mwanzo 3:17. “Kwa uchungu utakula mazao yako siku zote za maisha yako.”

Mithali 14:23. ‘Katika kila kazi mna faida, bali maneno ya midomo huleta hasara tu.”

Wagalia 6:7. “Alichopanda mtu ndicho atakachovuna.”

Yohane 6:29. “Hii ndiyo kazi anayotaka Mungu umuifanye: kumwamini yule aliyenituma.”

plow ethiopian

plow

maize

ENGLISH: THE HOE DOES NOT LIE.

The source of this proverb is a hoe and two farmers. Two farmers were in conversation, one of them said, we need to go farm because it is the farming season and the second one agreed by saying that yes, we have to go because we can get something from the farm because ‘the hoe does not lie.’

This proverb can be comparable to people who engage in seasoned activities. These people, for example, farmers, know when and how to plant their crops. In Africa, for example, agriculture being the backbone of the economy, people need to spend their farming season accordingly in order to make sure that they have enough food to feed their families. The awareness of Africans in farming activities is also shown in research works by Fr. Donald Sybertz, MM, and Fr. Joseph Healey MM, in the book Kueneza Injili kwa Methali ‘Spreading the Gospel in Proverbs’, page 13. The book was published by Benedictine Publications, Ndanda – Peramiho, 1984.

The farmers work hard using their hoes in order to earn living and their success helps to improve their families’ welfare.

This proverb teaches people to understand that whatever work they do, however small it might be, has a benefit in future. It will help them achieve something better in life. Just as the hoe does not lie, faith in God too does not lie people. If people believe in Him, they will succeed in life.

Genesis 3:17 “ Through painful toil you will eat food from it all the days of your life”

 Proverbs 14:23: “All hard work brings a profit, but mere talk leads only to poverty”

Galatians 6: 7: “A man reaps what he sows”

John 6:29: “ The work of God is this: to believe in the one he has sent”

673. NALUKOLEKEJA SONDA (NG’WEJI) WALOLA LWALA.

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile kubhanhu bhabhili abho bhiyolekejaga sonda. Uumo agang’olekeja ung’wiye isonda yiniyo, bhogunsonela bho lwala lokwe.

Amafumilo gaho, uyo olekejiyagwa isonda yiniyo, agalola lwala lo ng’olekeja okwe, bho gukija ugulola uko alisonelwa. Hunagwene ung’olekeja o sonda ng’wunuyo, agang’wila giki, ‘nalukolekeja sonda (ng’weji) walola lwala.’ Kueneza Injili kwa Methali, bhukurasa bho 6.

Iyiniyo yandikwa umujitabho ja ‘kueneza Injili kwa methali’ ijo jandikwa na Padri Donald Sybertz, M.M., na Padri Joseph Healey, M.M., Bujora, Mwanza, Tanzania, 20, Februari, 1984. Ijojigachapishiwa na Benedictine Pubhications Ndanda – Peramiho, 1984.

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhusabhi wingi ubho bhulihoyi umukajile ka makabhila gise, ubho abhakengeji bhalolecha ubho bhabhubhulucha. Aliyo aise dugakamanaga na gukatumila kapande kadoo noyi guti lwala. Ukijigemelo, umulusumo lunulo, bhulihoyi bhung’hana umu likabhila lya jisuguma (nonono lipande lya Shinyanga ni Mwanza umu Si ya Tanzania, bhagandika abhakengaji bhenabho.

Bhulihoyi bhusabhi, na solobho ya kikalile, kabhila, na kajile (guti Sonda). Aliyo lulu, dugadebhaga, nulu dugamanaga na gutumila kapande kadoni duhu (guti lwala).

Giko nu mu Biblia nu muBhulangwa bho ng’wa Yesu Kristo, galihoyi (magali na malihu, matale na mashimu, Waefeso 3:18. (guti sonda). Aliyo dugamagana nulu dugadebhaga kapande kadoni duhu (guti lwala).

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gwita bhukengeji umu kajile na kikalile kabho, ubhogudula guidebha imijilo iyo ilinabhusabhi bho wiza, ugulunganyiwa nu bhuzunya bhobho chiza, umu Likelesia.

Ijinagongeja, ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuisoma IBiblia bho bhukamu na chiza, kugiki bhadule gugudebha uguzunya ugogubhatongela umubhupanga ubho bhudashilaga.

KISWAHILI: NILIKUONESHA NYOTA (MWEZI) UMEANGALIA KIDOLE.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye watu wawili waliokuwa wakioneshana nyota. Mmoja alimuonesha nyota hiyo mwenzake kwa kutumia kidole chake.

Matokeo yake, yule aliyeoneshwa aliangalia kidole tu, badala ya kuangalia kule ambako kidole kilionesha. Ndiyo maana huyo aliyemwonesha mwenzake hiyo nyota, alimwambia kwamba, ‘nilikuonesha nyota (mwezi) umeangalia kidole!’ Kueneza Injili kwa Methali ukurasa wa 6.

Hayo yanapatikana katika kitabu hicho cha ‘kueneza Injili kwa methali’ kilichoandikwa na Padre Donald Sybertz, M.M., na Padre Joseph Healey, M.M. Bujora, Mwanza, Tanzania, 20, Februari, 1984. Kilichochapishwa na Benedictine Publications Ndanda – Peramiho, 1984.

Methali hiyo, hulinganishwa na utajiri mwingi uliomo kwenye tamaduni za makabila yetu, ambazo watafiti huonesha walivyovigundua. Lakini sisi tunafahamu sehemu ndogo sana kama kidole.

Kwa mfano, katika methali hiyo kuna ukweli maalum katika kabila la kisukuma (hasa sehemu za Shinyanga na Mwanza katika nchi ya Tanzania), wanaeleza watafiti hao.

Kuna utajiri na thamani za utamaduni, lugha, mila na desturi (ni kama nyota). Lakini tunatambua, au tunafahamu na kutumia sehemu ndogo tu (ni kama kidole).

Vile vile katika Biblia na mafundisho ya Yesu Kristo, kuna “mapana na marefu, kwa kima na kina,” Waefeso 3:18. (ni kama nyota). Lakini tunatambua, au tunafahamu na kutumia sehemu ndogo tu (ni kama kidole).

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kufanya utafiti katika tamaduni zao, wa kuwawezesha kuzifahamu na kuzienzi mila zilizonjema, ambazo ni hazina, kwa ajili ya kutamadunisha vizuri katika Kanisa.

Zaidi ya hayo, methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuisoma Biblia kwa bidii na vizuri, ili waweze kuielewa inavyotakiwa imani inayoongoza kwenye uzima wa milele.

star showing1

mahoya

star showing

ENGLISH: I POINTED OUT TO YOU THE STARS (THE MOON) AND ALL YOU SAW WAS THE TIP OF MY FINGER.

The cradle of the overhead proverb comes from two people who were showing each other stars, by pointing a finger to them. One pointed to the other star with his finger.

As a result, the other who had been shown, only looked at the finger, instead of looking at where the finger pointed. That is why the one who showed the star to that fellow told him, ‘I pointed out to you the star (the moon) and all you saw was the tip of my finger!’ ‘Kueneza Injili kwa Methali,’ page 6.

The details are found in the above referred book entitled ‘Kueneza Injili Kwa Methali’ which means, ‘Spreading the Gospel through Proverbs’, that was written by Father Donald Sybertz, M.M., and Father Joseph Healey, M.M. Bujora, Mwanza, Tanzania, 20, February, 1984. It was published by Benedictine Publications Ndanda – Peramiho, 1984.

In the history of the Sukuma people in Tanzania in East Africa (and African people everywhere), there is a great richness and wealth in their culture, language, traditions and customs, (like the vast richness of the stars). But people recognize, understand and use only a very small part of this treasure, (like seeing only the tip of one’s finger).

Similarly in the Bible, and the teachings of Jesus Christ, there is “the breadth and length and height and depth” (Ephesians 3:18), (like the vast richness of the stars). But people recognize, understand and use only a very small part of this treasure, (like seeing only the tip of one’s finger).

This Sukuma proverb also teaches that, sometimes people can focus on the wrong part, or point of a particular subject, such as African culture, that is, look at the tip of the finger of the culture rather than its stars.

The challenge of inculturation and contextualization is to go beyond the superficial changes in liturgy and religious symbols to an all-encompassing pastoral inculturation that has African flesh and blood.

Similarly, people can focus on the wrong part or point of the Bible and the teachings of Jesus Christ. The challenge is to go beyond the rules and regulations of the Bible to a complete transformation in the Christian life.

This Sukuma proverb also hints at the vast treasure and many possibilities in using African proverbs, and other forms of African oral literature and oral communication to preach the gospel and develop an inculturated and contextualized African Christianity.

This is one of the great challenges of inculturation in the Christian Churches in Africa today: to make a correlation between African oral literature and cultural symbols and Christianity, and to express this in pastoral theological reflections and actions that concretely speak to people’s everyday life. This task includes both theology and praxis in developing a functional African Christianity and an applied pastoral inculturation.