Sukuma Proverbs

465. NKINDA MAHAGALA AKABYALA MHANGA.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kujigano ja ng’wa Sayayi, uyo ocholaga bhusabhi. Usayayi ng’wunuyo, agabhuta ntwe go ng’ombe, nu nkila goyo, ugajichimika mubhulolo.

Aho amala ugwita chiniko, agalija ng’wano, aliyomba giki, ‘ng’ombe yakwe yalibhilaga muludefu. Abhanhu bhagaga hoyi bhingi, bhugidima unkila na mapembe gayo, huna bhandya lulu uguidubula. Aho bhaduta, bhugudubula ntwe nu nkila  gunuyo duhu.

Usayayi ubhawila giki, bhanipe, kunguno bhayibhudikijaga ing’ombe yakwe mubhulolo. Bhaganipa ng’hana, ng’ombe ningi, mpaga ubhiza nsabhi ntale. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nkinda mahagala agabyala mhanga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agapandikaga jikolo, bho gubhalemba abhanhu. Umunhu ng’wunuyo, agatumilaga bhushilimu bho gugalucha mihayo iyo idulile gumpandikila sabho, ija gufumila ukubhiye bhenabho.

Uweyi agalenganijiyagwa na sayayi, uyo agabhalemba abhanhu bho bhushilimu bhokwe, mpaga bhunipa ng’ombe ningi, kunguno nang’hwe agabhutumilaga ubhushilimu bhokwe mpaga opandika sabho, ija gufumila ukubhiye bhenabho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘nkinda mahagala agabyala mhanga.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka gusola sabho ja bhanhu bho gubhalembagula, kugiki bhadule guitumama imilimo iyo idulile gubhapandikila sabho ja gutumila umuwikaji bhobho.

Luka 16:1-8

KISWAHILI: MCHOMEKA PEMBE ALIZAA WAZIMA

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye hadithi ya Sungura, aliyekuwa akitafuta utajiri. Sungura huyo, alikata kichwa cha ng’ombe, na mkia wake, akavichomeka kwenye matope.

Alipomaliza kufanya hivyo, alipiga yowe, akisema kwamba, ng’ombe wake amedidimia kwenye matope. Watu wengi walifika kwenye tukio hilo, wakashika pembe na mkila ili waweze kumtoa ng’ombe huyo kwenye matope hayo. Walipomvuta walitoa kichwa na mkia tu, bila mwili wake.

Sungura aliwaambia wamlipe, kwa sababu wamemkata ng’ombe wake kwenye matope hayo. Watu hayo, kweli walimlipa ng’ombe wengi, mpaka akawa tajiri mkubwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mchomeka pembe alizaa wazima.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu, yule ambaye hupata mali kwa kuwadanganya watu. Mtu huyo, hutumia ujanja wa kugeuza maneno yale yawezayo kumpatia mali za kutoka kwa wenzake hao.

Yeye hulinganishwa na Sungura yule aliyewadanganya watu kwa ujanja wake, mpaka wakamlipa ng’ombe wengi, kwa sababu naye, hutumia ujanja wake ambao humwezesha kupata mali za kutoka kwa wenzake hao. Ndiyo maana watu humwambia mtu huyo kwamba, ‘mchomeka pembe alizaa wazima.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha kuchukua mali za watu kwa kuwadanganya, ili waweze kufanya kazi zile ziwezazo kuwapatia mahitaji yao, maishani mwao.

Luka 16:1-8.

rung'wando

cow meat

464. KIMBULU NG’WIFA.

Imbuki ya lusumo lunulo yilolile nyabhu ya mumapolu. Inyabhu yiniyo, igikalaga ibhisile mumafa, kunguno ya gogoha gutulwa na bhanhu. Ulu yumhona munhu, igibhisaga kunguno igacholaga gulya ngoko ja bhanhu. Hunagwene abhanhu bhagiitanaga ‘kimbulu ng’wifa,’ kunguno ya gwikala goyo umumafa munumo.

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ogalucha inhungwa jakwe, jibhiza jabhubhi. Ubhubhi bhunuyo, bhuli kihamo  na gwibha jikolo ja bhanhu.

Umunhu ng’wunuyo, agalenganijiyagwa ni kimbulu iyo igalyaga ngoko ja bhanhu, kunguno nang’hwe, agandyaga gwibha jikolo ja bhanhu. Hunagwene abhanhu bhagangwitanaga giki, ‘kimbulu ng’wifa.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja wibhi, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 7:15.

KISWAHILI: PAKA SHUME.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye paka wa polini. Paka huyo, huishi kwa kujificha kwenye majani, kwa sababu ya kuogopa kupigwa na watu.

Akimuona mtu, hutafuta sehemu ya kujificha, kwa sababu ya yeye kuwa na lengo la kumwibia kuku wake.  Ndiyo maana watu humwita, ‘paka shume.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye amebadilika kitabia na kuwa na tabia mbaya. Tabia hiyo mbaya, ni pamoja na ile ya kuiba mali za watu.

Mtu huyo, hulinganishwa na paka shume ambaye hula kuku za watu, kwa sababu naye, huanza kuiba mali za watu. Ndiyo maana watu humwita mtu huyo kuwa ni ‘paka shume.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia za wizi, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao.

Mathayo 7:15.

paka shume

cats

ENGLISH: A WILD CAT IN THE GRASS.

The source of this saying is a wild cat that tends to hide for fear of being killed for stealing people’s chicken. When the wild cat sees a human being, it hides itself in grasses.

 This saying can be likened to a person who has changed his/her behaviour and attitude. This includes being a thief and other forms of misconducts. Such a person can be compared to a wild cat.

The proverb teaches people to break free from the habits of robbery, which can make them to always live in fear. Rather, they have to respect one another.

Matthew 7:15.

459. NG’WANA WA NTEMI ADAJAGA BHUSESE.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhuji bho bhusese na kikalile ka bhana bha Ntemi. Abhanhu, akale bhajaga bhusese, abho bhadi bhatale umuchalo jabho.

Aliyo lulu, abhana bha bhatale bhali bhadajaga ubhusese bhunubho, kunguno nabho bhadulile gubhiza bhatale, aha shigu ijahabhutongi. Hunagwene abhanhu abhagayombaga giki, ‘ng’wana wa ntemi adajaga bhusese.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali ng’wana o ntale guti ntemi. Ung’wana ng’wunuyo adikomile uguja ubhusese, nulu guchola milimo iyo ikolile na bhusese, kunguno ali ng’wana o ntale. Gashinaga lulu, ung’wana o ntale nang’hwe ali ntale. Hunagwene abhanhu abhagayombaga giki, ‘ng’wana wa ntemi adajaga bhusese.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza ni kujo kubhatale bhabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele, nabhichabho, umuwikaji bhbho.

Yohane 15:15.

 Wagalatia 4:7

KISWAHILI: MTOTO WA MAFALME HAENDI UTUMWANI.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia uendaji wa utumwani, na maisha ya watoto wa mfalme. Hapo zamani, watu walipelekwa utumwani, hasa wale ambao hawakuwa viongozi wakubwa.

Lakini basi, watoto wa wafalme, hawakuenda utumwani kwa sababu nao wanaweza kushika nafasi ya ukubwa huo wa kuwa wafalme, kwenye siku za mbeleni. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtoto wa mfalme haendi utumwani.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mtoto wa kiongozi mkubwa, anayelingana na mfalme. Mtoto huyo hawezi kuchukuliwa kwenda utumwani. Wala hawezi kufanya kazi za watumwa, kwa sababu ni mtoto wa mkubwa. Kumbe mtoto wa mkubwa, naye ni mkubwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtoto wa mfalme haendi utumwani.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na heshima kwa watu wao, hasa wakubwa wao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Yohane 15:15.

 Wagalatia 4:7.

slave-castle

ENGLISH: THE KING’S SON CANNOT BE TAKEN AS A SLAVE.

The source of the proverb looks at the way the son of the King can be treated different from other people. In the past, during slave trade period, sons of Kings could not be taken as slaves. One of the reasons for them being reserved from been abducted is, they were potential of becoming Kings in future. Therefore, this scenario of protecting royal families was summarized using the proverb ‘the King’s son cannot be taken as a slave.’

This proverb can be likened to a man who is a son of a great leader, like the king. The child can neither be taken into captivity nor do works of slaves because they can also occupy positions held by their fathers in future.’

This proverb teaches people to respect their people and their positions, especially their elders, so that they can live in peace with their neighbours in their lives.

John 15:15.

Galatians 4: 7.

457. NG’HWAJA NG’HULYA AGALYA HA NSALE GUDI GOKWE.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhuli bho ng’wa ng’hwaja, muchalo ijo jidi jakwe. Umunhu ng’wunuyo olinyungi ogumana uja mumakaya ga muchalo umo oyungilaga.

Umo mubhuyungi bhokwe bhunubho, nose agalya ng’wigunguli ilo lidi lyakwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘Ng’hwaja ng’hulya agalya ha nsale gudi gokwe.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nshiya, nulu ng’wibhi. Umunhu ng’wunuyo agalenganijiyagwa na Ng’hwaja ung’hulya, uyo agalya higunguli ilo lidi lyakwe, kunguno nang’hwe agalyaga ijo jidi jakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga umunhu ng’wunuyo giki, ‘Ng’hwaja ng’hulya agalya ha nsale gudi gokwe.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja bhushiya, na wibhi, kugiki bhadule gwikala chiza na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Mithali 6:25-26.

 Waebrania 13:4.

 Yeremia 2:9.

KISWAHILI: NG’HWAJA MZURURAJI ALIKULA KWENYE KIJIJI KISICHOKUWA CHAKE.

Chanzo cha methali hiyo chaangalia ulaji wa Ng’hwaja kwenye kijiji ambacho siyo chake. Mtu huyo alikuwa mzururaji ambaye alikuwa anakwenda kula kwenye miji ya watu vijijini.

Mwishowe, alikula kwenye kijiji kisichokuwa chake katika uzururaji wake huo. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Ng’hwaja mzururaji alikula kwenye kijiji kisichokuwa chakwe.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mzinzi, au mwizi. Mtu huyo hulinganishwa na Ng’hwaja mzururaji aliyekula  kwenye kitongoji kisichokuwa chake, kwa sababu naye huyo, hula visivyokuwa vyake. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘Ng’hwaja mzururaji alikula kwenye kijiji kisichokuwa chakwe.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuacha tabia za uzinzi na wizi, ili waweze kuishi vizuri na watu wao, maishani mwao.

Mithali 6:25-26.

 Waebrania 13:4.

 Yeremia 2:9.

infidelity

divorce

ENGLISH: NG’HWAJA, THE WANDERER ATE AT THE VELLAGE THAT WAS NOT HIS.

The source of the proverb looks at Ng’waja’s wandering behaviour that made him develop behaviour of eating food in a village far from his home. Such a wanderer is being described in this proverb as someone who eats food far from his home village.

This proverb can be likened to an adulterous person or a thief. These are people who take other peoples’ belongings without their permissions. Such people with this undesirable behaviour are being warned using this proverb that ‘Ng’hwaja, the wanderer ate at the vellage that was not his.’

The proverb teaches people to break free from sexual immorality and theft. This will help people to have a very peaceful society.

Proverbs 6: 25-26.

Hebrews 13: 4.

Jeremiah 2: 9.

456. BHUZENGWANWA BHUGIDAHULILAGA MAKUBI.

Imbuki ya lusumo lunulo yingilile kuwikaji bho bhazenganwa, abho bhagidahulilaga makubhi, ulu umo obho ogayiyagwa.

Abhanbhu bhenabho bhagigunanaga bho gwidahulila makubhi genayo, kunguno bhitogilwe. Hunagwene ulubhalilomba ginhu bhagayombaga giki, ‘bhuzenganwa bhugidahulilaga makubhi.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhitogilwe umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho bhagigunanaga bho gwiinha ginhu ijo umo obho ojigayiyagwa.

Abhoyi bhagalenganijiyagwa na bhuzenganwa ubho bhugidahulilaga makubhi, kunguno nabho bhagigunanaga bhuli ng’wene, uyo ugayiyagwa nulu jiliwa, abhiye bhadulile gung’winha. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagayombaga giki, ‘bhuzenganwa bhugidahulilaga makubhi.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witogwi, bho gwiyambilija bhuli ng’wene uyo ogayiyagwa ginhu jilebhe, kugiki bhadule gwikala bho bhuyegi pye abhose, umuwikaji bhobho.

Waebrania 13:16.

KISWAHILI: UJIRANI HUCHOTEANA MBOGA.

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye maisha ya majirani wanaosaidiana, kwa kuchoteana mboga. Watu hao husaidiana kwa namna hiyo, kwa yule aliyekosa, ambaye huenda kuomba kwa majirani.

Wao hufanya hivyo kwa sababu ya upendo walio nao kwa kila mmoja wao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘majirani huchoteana mboga.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu, wale wanaopendana maishani mwao. Watu hao husaidiana kwa kupeana vitu mbalimbali, ambavyo mmoja wao ameishiwa.

Wao hulinganishwa na majirani ambao huchoteana mboga, kwa sababu nao husaidiana kila mmoja anayeishiwa vitu kama vila chukula, ambaye hupewa na wenzake anaowaomba. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, ‘majirani huchoteana mboga.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kusaidiana kila mmoja anayeishiwa kitu fulani, ili wote waweze kuishi kwa furaha, maishi mwao.

Waebrania 13:16.

salad

ENGLISH: NEIGHBOURS SHARE VEGETABLES.

The source of this proverb comes from the lives of neighbours who help one another by sharing vegetables. These people help each other in that way. These neighbours if one of them lacks something can easily ask her/his neighbour for a help. They do this because of love they have for each other. That is why people say, ‘neighbours share vegetables’ to mean intimacy among people in the vicinity.

The proverb can be compared to people; those who love each other in their lives. These people help each other by providing various items.

They are compared to neighbours who, when run out of groceries, can ask neighbours for a helping hand.

The proverb teaches people about loving each other. This can make people live a happily life.

Hebrews 13:16.