Sukuma Proverbs

669. WAPI ADABHELAGA.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile bhupi bho ng’wa munhu. Umunhu uyo aliopi ng’wunuyo, nulu agab’iza alio wiza, aliyo ukubhangi, aguhayiwa giki ali opi noyi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘wapi adabhelaga.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijagwa kuli munhu uyo alina ng’holo ya wiza, umukikalile kakwe, aliyo ilihanga lwake lililya bhubhi. Umunhu ng’wunyo, agitaga mihayo ya wiza ukubhuye iyo ilikihamo niya gubhambilija abhanhu abho bhali mumakoye. Uweyi agikalaga na bhanhu chiza bho nduhu ugubhakomanya, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wuniyo agikolaga nu wapi uyo adabhelaga, kunguno nuweyi ali ni hanga libhi, aliyo ing’holo yakwe iliyawiza, iki agabhambilijaga abhiye abho bhalimukoye.

Aliyo lulu, kihamo ni ng’holo yakwe iyawiza yiniyo, abhangi bhagang’wilaga giki, alini hanga libhi noyi, guti nu opi uyo aliyowiza, aliyo agawilagwa, giki, ‘aliopi noyi.’ Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘wapi adabhelaga.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na ng’holo ya wiza ya gwikala na bhanhu bho nduhu ugubhakomanya, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umuwikaji bhobho.

Zaburi 22:6-8.

Wimbo ulio bora 1:5-6.

Ayubu 30:30.

Maombolezo 4:8.

2 Wakorintho 4:16.

KISWAHILI: MWEUSI HAWI MZURI.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia weusi wa mtu. Mtu huyo ambaye ni mweusi, hata kama atakuwa mzuri, lakini kwa wengine, atasemwa kuwa ni mweusi mno. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mweusi hawi mzuri.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana moyo mzuri, katika maisha yake, lakini sura yake ni mbaya. Mtu huyo, hutenda matendo mema kwa wenzake, yakiwemo  yale ya kuwasaidia wale walioko kwenye matatizo. Yeye huishi na watu vizuri bila ubaguzi, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na mweusi, ambaye huambiwa kuwa ni mweusi mno hata kama sura yake ni mzuri, kwa sababu naye sura yake ni mbaya, lakini moyo wake ni mzuri, kwa vile huwasaidia wenzake walioko kwenye matatizo.

Lakini pamoja na moyo wake huo kuwa mzuri, wengine humwambia kuwa ana sura mbaya mno, kama anavyoambiwa yule mtu mweusi. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mweusi hawi mzuri.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na moyo mwema wa kuishi na watu bila kuwabagua, katika maisha yao, ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, maishani mwao.

Zaburi 22:6-8.

Wimbo ulio bora 1:5-6.

Ayubu 30:30.

Maombolezo 4:8.

2 Wakorintho 4:16.

 

nkima ahakaya

masai-nkima

winga bho samburu

 

ENGLISH: A BLACK PERSON DOES NOT BECOME DECENT.

The source of this proverb is blackness. A person with black colour is always looked at in relation to negativity. Much as he/she can be beautiful, people will say but he/she is black. This is why people always say ‘a black person does not become decent.’

This proverb can be likened to a person who has a good heart in his/her life. However much this person might be helping others, people will end up looking at the bad side of him/her. He/she can have good appearance and presentable but, as long as he/she is black, people will begin hating him/her.

This proverb teaches people to live positively with others without prejudice. This will help them to be in harmony with others in their lives.

Psalm 22: 6-8. Song of Solomon 1: 5-6. Job 30:30. Lamentations 4: 8. 2 Corinthians 4:16.

668. DUBHELELILE GWIKALA NA NG´HANJO.

Imbuki ya lusumo lunulo, yingilile ku kikalile ka bhuzwaji bho ng’hanjo. Ing’hanjo yiniyo, jilijiswalo ijo jijilanijije gwingila kumabhega mpaga kumagulu, kunguno ya kugugwikoja umili go nzwaji oyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘dubhelelile gwikala na ng’hanjo.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina kaya yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunubho, againhaga ilange lya gwigulambija gutumama milimo iya guibheja chiza ikaya yakwe yiniyo. Uweyi adebhile uguilela chiza ikaya yakwe, kunguno ya bhukamu bhokwe ubho guitumama chiza imilimo yakwe, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu munhu uyo abhelelile gwikala na ng’hanjo, kunguno nuweyi agaibhejaga chiza ikaya yakwe, bho guinha ilange lyawiza, kugiki bhiyikole chiza, guti bhazwalile ng’hanjo, abhanhu bhakwe.

Uweyi alijigemelo ja gubheja kaya chiza ukubhiye, kunguno ya kikalile kakwe ako kalikawiza kenako. Hunagwene agabhawilaga abhanhu bhakwe giki, ‘dubhelelile gwikala na ng’hanjo.’ Ing’hanjo yiniyo, ili kaya iyo ili nilange lya wiza.

Usulumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kubheja kaya jabho chiza, bho gwigulambija guitumama chiza imilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Wagalatia 3:26-27.

Marko 16:1-5.

Yohana 14:1.

KISWAHILI: INAFAA TUWE NA KANZU.

Chanzo cha methali hiyo, chatokea kwenye maisha ya uvaaji wa kanzu. Kanzu hiyo, ni vazi lilishonwa jumla kutoka mabegani hadi miguuni, kwa sababu ya kuuwezesha kufanana mwili wa mvaaji huyo wa kanzu. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘inafaa tuwe na kanzu.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana familia yake, katika maisha yake. Mtu huyo, huipatia malezi mema familia yake hiyo. Malezi hayo, ni pamoja na yale ya kujibidisha kuyatekeleza majukumu yale yawezayo kuiendeleza vizuri familia yake. Yeye anafahamu namna ya kuilea vizuri familia yake hiyo, kwa sababu ya bidii yake ya kuyatekeleza vizuri majukumu yake.

Mtu huyo, hufanana na mtu anayependeza kuwa  na kanzu, kwa sababu naye huijenga vizuri familia yake kwa kuipatia malezi mema, ili waweze kuwa na maadili mema yanayofanana kama kuvaa kanzu. Yeye ni mfano wa kuigwa kwa kuwa na familia yenye malezi mema, kwa sababu ya maisha yake hayo yaliyo mema. Ndiyo maana yeye huwambia watu wake kwamba, ‘inafaa tuwe na kanzu.’ Kanzu hiyo, ni maskani au familia yenye mazezi mema.

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kujenga familia njema, kwa kujibidisha kuyatekeleza vyema majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Wagalatia 3:26-27.

Marko 16:1-5.

Yohana 14:1.

work eritrea

work2

south-africa working

 

ENGLISH: WE SHOULD HAVE A ROB.

The source of this saying is the wearing of garment. Garment is a type of cloth one puts on and it covers the whole body from shoulders to feet thus making the whole body being uniformly covered. That is why people say ‘we have to have a rob’ to mean uniformity.

This saying can be compared to a person who has a family and he/she is able to provide it with all what is necessary for the family to survive. This includes upbringing them and commitment to fulfill all family responsibilities. Such a person can be taken as an example to others on how to care for their famiies.

This saying teaches people how to build a good family. It makes people become successful in their lives.

Galatians 3: 26-27. Mark 16: 1-5. John 14: 1.

667. SHIHILE/JIPILE SHITABHELAGA NDA.

Imbuki ya lusuno lunulo, yilolile jiliwa jizugile ijo jidatumlaga Nda ya ng’wa munhu uyo ojilyaga. Ijiliwa jinijo, jidikalaga wikanza ilihu umunda ya ng’wa munhu uyo ojilyaga, kunguno jigafuma wangu guti minzi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘shihile/jipile shitabhelaga Nda.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nevi, nulu ng’wii o walwa, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adulile nulu gujimalila ihela jakwe bho gujigulila walwa bho gung’wa, kunguno ya bhulevi bhokwe bhunubho. Uweyi adatumamaga chiza imilimo ya ha ng’wakwe, kunguno ya gwikala aguyungaga sagala mumawalwa.

Umunhu ng’wunuyo, agakoyiyagwa na nzala akaya yakwe, kunguno ya kugaiyawa ijiliwa aha ng’wakwe henaho. Uweyi agikomejaga gung’wa walwa duhu bho nduhu guidilila ikaya yakwe yiniyo.

Giko lulu, ulu udahilwa uwalwa bhunubho na gwinhilijiwa, agayombaga giki, ‘bhudabhelaga Nda,’ kunguno ulu ubhung’wa agwikala ikanza iguhi, wandya gusubhala. Hunagwene agayombaga giki, ‘shihile/jipile shitabhelaga Nda.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka bhulevi bho gung’wa walwa umukikalile kabho, kugiki bhadule gwigulambija gutumama milimo iyo idulile gubhapandikalila matwajo gagujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Marko 7:14.

Yohana 2:1-12.

KISWAHILI: VILIVYOIVA HAVIPASUI TUMBO.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia chakula kilichoiva ambacho hakipasui tumbo la mlaji wake. Chakula hicho, hakikai kwa muda mrefu tumboni mwa mtu yule aliyevila, kwa sababu huwa vinatoka kama maji. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘vilivyoiva havipasui tumbo.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mlevi wa pombe, katika maisha yake. Mtu huyo, huweza hata kuzimalizia pesa zake kwa kuzinunulia pombe za kunywa, kwa sababu ya ulevi wake huo. Yeye hafanyi vizuri kazi za nyumbani kwake, kwa sababu ya kutumia muda wake kuzurura hovyo kwenye vilabu vya pombe.

Mtu huyo, husumbuliwa na jaa kwenye familia yake kwa sababu ya kukosa chakula. Yeye huendelea kunywa pombe bila kuijali familia yake hiyo, katika maisha yake.

Hivyo, yeye akichotewa pombe hiyo, na kupewa husema kwamba, ‘haupasui tumbo,’ kwa sababu akiinywa hubaki tumboni kwa muda mfupi, na kuanza kutoka kwa njia ya mkojo. Ndiyo maana yeye husema kwamba, ‘vilivyoiva havipasui tumbo.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha ulevi wa kunywa pombe, katika maisha yao, ili waweze kujibidisha kufanya kazi zinazoweza kuwapatia mafanikio ya kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

Marko 7:14.

Yohana 2:1-12.

food4

food-3

food tamarind

ENGLISH: COOKED FOOD WILL NEVER CAUSE THE STOMACH TO BURST.

The source of this proverb is food and its eater. The food when eaten, it does not stay long in the eater’s stomach rather it is taken out in a different form through the process of excretion. This is why people came with this proverb that ‘cooked food will never cause the stomach to burst.’

This proverb can be compared to an alcoholic person who spends much of his/her money on alcohol. This person can fail to do most of his/her activities and eventually can suffer from famine. When asked why spending much time in alcohol he/she can say that he/she won’t be affected by it because finally it goes out of his/her stomach.

The proverb teaches people about avoiding taking much alcohol in their lives. Rather, people have to commit themselves to activities that can make them successful in life.

Mark 7:14. John 2: 1-12.

666. NG´WIZA ADAGAYIYAGWA JIKA.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile jika ja ng’wa munhu uyo owiza. Umunhu ng’wunuyo, ali na nhungwa jawiza, nuweyi ali owiza umukikalile kabho. Aliyo lulu, bhalihoyi nabho bhagidumaga nawe, abho bhadantogagwa hamo kunguno ya bhukali bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ng’wiza adagayiyagwa jika.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajikalana inhungwa ijawiza, aliyo lulu, alina bhanhu abho bhagamonelaga jika, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agitaga iyawiza ukubhiye, bho bhutogwa ubho bhuli bho nghana umu ng’holo yakwe.

Uweyi agiyumilijaga uguitumama imilimo yakwe bho wigulambija bhutale, umukikalile kakwe. Gashinaga, umunhu nulu agab´iza o wiza aliyo jigwigela duhu ijika ija guleka guntogwa abhangi.

Umunhu ng’wunuyo, alijigemelo ja gwikala na bhanhu chiza ukubhiye, kunguno ya kikalile kakwe kenako, ako kagolechaga wiyumilija ahikanza lya gubyedwa na bhanhu abho bhagamhonelaga jika. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘ng’wiza adagayiyagwa jika.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bho gujikalana inhungwa ijawiza, umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gupandika matwajo agagujibheja chiza ikaya jabho, umukikalile kabho.

Mithali (Hekima) 2:1ª, 12-22.

KISWAHILI: MZURI HAKOSI KASORO.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia kasoro ya mtu yule ambaye ni mzuri. Mtu huyo, ana sura nzuri na tabia njema, lakini basi, kuna baadhi ya watu wanaokosana naye, ambao humuona kuwa ana kasoro ya ukali. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mzuri hakosi kasoro.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huyaishi maadili yaliyomema, lakini baadhi ya watu humuona kuwa ana kasoro, maishani mwake. Mtu huyo hutenda wema unaotoka ndani ya moyo wake ambao una upendo wa kweli.

Yeye huvumilia katika utekelezaji wa majukumu yake, ambayo huyakamilisha kwa bidii kubwa, katika maisha yake. Pamoja na yeye kuwa na tabia hiyo njema, baadhi ya watu hutafuta kasoro ya kuwafanya wasimpende.

Mtu huyo, ni mfano wa kuigwa na wenzake katika kuishi vizuri na watu, kwa sababu ya mwenendo wake ambao huonesha uvumilivu hata wakati ule anapodharauliwa na watu wanaongalia kasoro yake, badala ya wema wake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘mzuri hakosi kasoro.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kuendelea kuyaishi maadili yaliyo mema, katika maisha yao, ili waweze kupata mafanikio ya kuziendeleza vyema familia zao, maishani mwao.

Mithali (Hekima) 2:1ª, 12-22.

kind one

kind one1

kind one2

 

ENGLISH: NO ONE IS PERFECT.

The source of this proverb is the faults that can bee seen in someone assumed to be perfect in his/her doings. There are people in the society who are considered to be perfectionists. Such people are likely to fall in danger of being scrutinized by others to see how they can commit mistakes. When they spot even a single mistake in him/her they will publicize it in order for people to know the other side of that particular person. This is why people came with the proverb ‘no one is perfect’ to describe this scenario.

 This proverb can be compared to someone who lives a good life. Such a person is likely to be looked at by others in relation to how he/she can commit mistakes. A person of this nature can be very organized in his/her duties despite others looking for his/her flaws. He/she appears to be a role model to others because of the way he/she is patient in his/her execution of duties.

This proverb teaches people to have patience in life and continue living the right values in their lives. In so doing, they will be successful in improving their families in their lives.

Proverbs (Wisdom) 2: 1ª, 12-22.

665. NULU UGABHELA NO BHADUGUTOGWA BHOSE.

Imbuki ya lusumo lunulo, yilolile wikaji bho wiza na bhanhu. Uwikaji bhunubho, bhuli bho ng’wa munhu uyo ali na nhungwa jawiza, uyo bhadantogagwa abha nhungwa jabhubhi, umukikalile kabho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘nulu ugabhela no bhadugutogwa bhose.’

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina wiyumilija bho gujikalana inhungwa ijawiza, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, adebhile uguita iyawiza ukubhiye, bho bhutogwa ubho bhuli bho nghana umu ng’holo yakwe. Uweyi agiyumilijaga uguitumama imilimo yakwe bho wigulambija bhutale, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, alijigemelo ja gwikala na bhanhu chiza ukubhiye, kunguno ya kikalile kakwe kenako, ako kagolechaga wiyumilija ahikanza lya gubyedwa na bhanhu abho bhali nhungwa ja bhubhi. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘nulu ugabhela no bhadugutogwa bhose.’

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bho gujikalana inhungwa ijawiza, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika matwajo agagujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mithali (Hekima) 2:1ª, 12-22.

KISWAHILI: HATA UKIWA MZURI MNO HAWATAKUPENDA WOTE.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia namna ya kuishi vyema na watu. Maisha hayo, ni ya mtu mwenye tabia njema, ambaye watu walio na tabia mbaya humchukia, maishani mwao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘hata ukiwa mzuri mno hawakakupenda wote.’

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule aliye na uvumilivu wa kuyaishi maadili yaliyomema, maishani mwake. Mtu huyo, anafahamu kutenda wema unaotoka ndani ya moyo wake ambao una upendo wa kweli. Yeye huvumilia katika utekelezaji wa majukumu yake, ambayo huyakamilisha kwa bidii kubwa, katika maisha yake.

Mtu huyo, ni mfano wa kuigwa na wenzake katika kuishi vizuri na watu, kwa sababu ya mwenendo wake ambao huonesha uvumilivu wakati anapodharauliwa na watu walio na nia mbaya. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, ‘hata ukiwa mzuri mno hawakakupenda wote.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kuendelea kuyaishi maadili yaliyo mema, katika maisha yao, ili waweze kupata mafanikio ya kuziendeleza vyema familia zao, maishani mwao.

Mithali (Hekima) 2:1ª, 12-22.

good people

good people.jpg1

good people.jpg2

 

ENGLISH: YOUR BEAUTY DOES NOT MEAN TO BE LOVED BY ALL PEOPLE.

The source of this saying is the way to live with people. Under normal circumstances in life, good people tend to be hated by the bad ones. This is why people came with this saying that ‘your beauty does not mean to be loved by all people.’

This saying can be compared to a person who has the patience to live the good values ​​in his/her life. This person knows how to do good things from his/her heart. Such a person can tend to complete his/her tasks within the given time. In so doing, these people become role models to others who would wish to be the same as them. In contrast, the bad ones will hate them and do whatever means possible to blackmail them.

This saying teaches people to have the patience to continue living the right values in their lives. In doing so they can become very successful in improving their families in their lives.

Proverbs (Wisdom) 2: 1ª, 12-22.