Sukuma Proverbs

209. JA NG’HAB’I JIDAKWILAGA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile sab’o ja ng’wa munhu uyo aling’hab’i. Isab’o ja ng’wa munhu ng’wunuyo jigab’izagutwalwa gujugulila jiliwa. Kuyiniyo lulu, isab’o jinijo jidakwilaga, kunguno ulu jigela nulu ngehu, jatwalwa kujusumila nulu gujupilila nzala, nonze jushila.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadamanile ugujilanghana chiza ijikolo jabho. Abhanhu bhenabho bhagamanaga bhujikenagula sagara ijikolo jinijo ulubhajipandika. Kuyiniyo lulu, ijikolo jabho jidakwilaga, kunguno bhagamanaga bhujikenagula duhu, ulubhajikwabha. Jili sawa naja ng’wa munhu ung’hab’i, kunguno nanghwe agamanaga ujikalila gujujigulila jiliwa uluojipandika.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gumana ugujilanghana chiza ijikolo jabho ijo bhalijipandika. Ubhulanghani bhunubho bhugudula ugubhambilija abhanhu bhenabho, ugugaleka matumiji agasagara na gugadilila ayo galina solobho. Kuyiniyo lulu, isabho jinijo jigukwila na gudula gubhambilija abhanhu bhenabho  ijinagubhingija amakoye umubhulamu bhobho.

2Samweli 12:4.

Mathayo 25:28-29.

Marko 4:25.

KISWAHILI: ZA MASKINI HAZIWI NYINGI

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mali za mtu ambaye ni maskini. Mali za mtu huyo zikipatikana huwa nizinatumika kununulia chakula. Kwa hiyo basi, mali hizo huwa haziongezeki kwa sababu kila zinapopatikana hupelekwa kwenda kununulia chakula, mwishowe zinaisha.

Methali hiyo hulinganishwa kwa watu ambao hawafahamu kuzilinda mali zao. Kwa hiyo basi, mali zao haziwi nyingi kwa sababu huwa wanazichezea hovyo. Ziko sawa na zile za maskini kwa sababu naye huwa anazipeleka kwenda kununulia chakula kila anapozipata.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuelewa vizuri namna ya kuzilinda mali zao. Mafundisho hayo huweza kuwasadia watu katika kuyaacha matumizi yaliyo ya hovyo na badala yake wayafuatilie yale yaliyo ya maana. Kwa hiyo, mali hizo zitakuwa nyingi na zitaweza kuwasaidia watu hao katika kuwaondolea matatizo mbalimbali waliyonayo maishani mwao.

2Samweli 12:4.

Mathayo 25:28-29.

Marko 4:25.

man arm

 

ENGLISH: WEALTH OF THE POOR DOES NOT BECOME ABUNDANT

The above proverb looks at the wealth of a poor person. Whenever the wealth of such a person becomes available, it will be used for buying food. Therefore the poor will have no surplus because each time he gets wealth, it will be used to buy food. It eventually comes and goes.

This proverb is used to refer to people who do not know how to protect their property. So, their wealth never becomes abundant because they it is used to buy means of survival like food. That is the life of the poor because the  poor are always struggle with basic means of survival like food whenever they find wealth.

This proverb teaches people how to use their wealth beyond buying food. Such teaching can help them to abandon misuse of property. These people should remember there is always tomorrow. Therefore, they should learn to invest if they are to be properous.

2 Samuel 12: 4.

Matthew 25: 28-29.

Mark 4:25.

208. NGOKO YALEKWA IHILILE IGUHIMBULAGA MILO MULUZUMBA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile namgi uyo alihakaya yakwe. Ulu ucha unamgi ng’wunuyo uneka ng’witunja ntale alihoi ahakaya yiniyo, huyo aguilang’hana yose iyahakaya, kunguno olekwagwa amanile uguitumama imilimo ya hakaya yiniyo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo olangwa chiza na bhabhyaji bhakwe uguitumama imilimo. Umunhu ng’wunuyo adebhile ugubhalanja abhiye uguitumama imilimo iyo idulile gubhingija makoye abhanhu. Hangi amanille nugubhalanghana chiza abhanhu bhakwe. Kuyiniyo lulu, umunhu ng’wunuyo alenganilile ni ngoko iyo yalekwa ihilile.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhalanga chiza abhanhu bhabho ugujilanghana ikaya nu guitumama imilimo yabho,  haho bhadininga ukuwelelo. Ubhulangwa bhunubho bhugubhambilija abhanhu bhenabho ugujilabhila chiza ikaya jabho, na guitumama chiza imilimo iyo idulile gujib’eja chiza ikaya jinijo. Hangi bhugubhambilija uguikala chiza na bhichabho umuwikaji bhobho.

2Timotheo 1:6-7.

Yohane 21:17-19.

KISWAHILI: KUKU ALIYEACHWA AKIWA ANAFAHAMU KUWIKA ATOAYE SAUTI KUBWA KWENYE KIJUMBA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mzee aliyeko kwenye familia yake. Mzee huyo akifa na kuacha kijana mkubwa yupo pale nyumbani, huyo ndiye atakayelinda yote yaliyopo pale nyumbani, kwa sababu aliachwa akiwa anazifahamu kazi zilizopo kwenye familia hiyo.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu aliyefundishwa vizuri na wazazi wake namna ya kuzifanya vizuri kazi za pale nyumbani. Mtu huyo afahamu kuwafundisha watu namna ya kuzitekeleza vizuri kazi hizo ziwezazo kuwasaidia watu hao katika kuondoka kwenye matatizo. Zaidi ya hayo, mtu huyo afahamu kuwatunza vizuri watu wake. Kwa hiyo basi, mtu huyo afanana na kuku aliyeachwa akiwa anafahamu kuwika.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwafundisha vizuri watu wao namna ya kuzijali vizuri familia zao, kabla hawajaaga dunia. Mafundisho hayo yatawasaidia watu hao katika kuzilea vizuri familia zao, na kuwalinda itakiwavyo wale waishio nao katika maisha yao.

2Timotheo 1:6-7.

Yohane 21:17-19.

cock

 

ENGLISH: THE COCK LEFT BEHIND WHILE KNOWING TO CROW GIVES A STRONG BASE IN THE HUT

This proverb talks about the old man in his family. When the old man dies and leaves the old son in the house, the one left behind will protect the home because he know how to work in the family.

This proverb is used to refer to a man who has been taught well by his parents how to lead a home well. That person knows how to teach other members of the family how to do the best they can in solving problems. In addition, the person should know how to take good care of his people. So, that person is like a cock that was left after already knowing how to crow.

This proverb teaches people about how to properly teach their children how to take care of their families, before they die. This teaching will help these people better care for their families, and protect them after the parents die.

2 Timothy 1: 6-7.

John 21: 17-19.

206. ULU MUNHU ALIHISUMBI LAMALAMA, LELO NZU INGEHOI WASUKAGA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile ntongeji obhanhu na abho alib’atongela. Abhanhu bhenabho abho alib’atongela untongeji ng’wunuyo, b’agikalaga bhung’wikumbilija iki bhali hasilili yakwe. Aliyo lulu, ulu winga ahisumbi lya bhutale untongeji ng’wunuyo, agasukaga, kunguno abhanhu bhenabho b’agandyaga guyuyizuka imib’i iyo obhitilaga aho olihisumbi lya b’utale. Gashinaga guligonhana igiki, ‘ulu munhu alihisumbi lamalama,  lelo nzu ingehoi wasukaga.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agab’itiliaga ya bhubhi abhanhu abho bhalihasilili yakwe umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo adab’adililaga chiza abhanhu bhakwe. Abhanhu bhenabho bhagang’wikumbilijaga untale obho ng’wunuyo, kunguno bhali hasilili yakwe duhu, ulu winga ahisumbi ilya bhutale bhokwe agusuka. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ulu munhu alihisumbi lama lama, lelo nzu inge hoyi osukaga.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gub’itila yawiza abhanhu abho bhali hasilili yabho, kunguno nabho bhali bhanhu abho bhalisawa na bhoi. Gashinaga lulu, yigelelilwe abhanhu bhilange chiza ugwikala bho mholele na abhanhu bhabho bhenabho abho bhali hasilili yabho, kugiki, bhadule uguyega nabho shigu jose.

Kutoka 13:9.

Mathayo 6:1-6.

Luka 14:7-9.

KISWAHILI: MTU AKIWA KWENYE CHEO NDIYO NDIYO, AKIONDOKA PALE HUONEKANA HANA FAIDA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kiongozi wa watu na wale awaongozao. Watu hao awaongozao kiongozi huyo, huwa wanambembeleza kwa vile wako chini yake. Lakini basi, akiondoka kwenye kiti chake cha ukubwa kiongozi huyo, huonekana kama hana faida kwao, kwa sababu watu hao huanza kuyakumbuka maovu yale aliyowatendea wakati akiwa kwenye cheo hicho. Kumbe, ni kweli kwamba, ‘mtu akiwa kwenye cheo ndiyo ndiyo, akiondoka huonekana hana faida.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye huwafanyia maovu watu ambao wako chini yake katika maisha yake. Mtu huyo huwa hawajali vizuri watu wake. Watu hao humbembeleza mkubwa wao huyo kwa sababu tu watu chini yake, akiondoka kwenye cheo cha ukubwa wake hatakuwa na maana au faida kwao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtu akiwa kwenye cheo ndiyo ndiyo, akiondoka huonekana hana faida.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwatendea mema watu walioko chini yao, kwa sababu hao nao ni watu waliosawa nao. Kumbe basi, yafaa watu wajifunze kuishi kwa amani vizuri na watu hao, ili waweze kufurahi pamoja nao hata wakati ule watapoacha vyeo vyao.

Kutoka 13:9.

Mathayo 6:1-6.

Luka 14:7-9.

king-

ENGLISH: WHILE A PERSON IN POWER, PEOPLE SAY YES YES, WHEN OUT OF POWER, HE SEEMS TO BE USELESS

This proverb looks at the relation between the leader and those he leads. The people normally say yes, yes to their leader when they are asking him for something because they are under him. But then, upon leaving the throne, he/she seems to be useless and unimportant to them because these people begin to remember the evils that he/she did when he/she was in that position. When a person is in power, people will always say yes to everything that the leader says but when he/she is out, he/she becomes useless.

This proverb is used to talk about a person who does evil to people who are under him/her in life. Such a person should remember that there will come a time when he/she will be out of power. That is why people say that, ‘If a man is in power, people will say yes, yes but when he is out he will be useless.

This proverb teaches people to do good to the people who are under them because they too are a people who are human beings. This will make those in leadership rejoice with them even when they leave their positions.

Exodus 13: 9.

Matthew 6: 1-6.

Luke 14: 7-9.

203. KALALA KUNZE UDUKISAGILA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile ginhu ijo jilikule na munhu nhebhe uyo ajisagililwe. Iginhu jinijo jidadule ugungunana umunhu ng’wunuyo, kunguno jilikule nu wei. Hunagwene abhanhu abha kale bhagayomba giki, ‘kalala kunze udukisagila.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agisagilaga sabho ja bhanhu bhangi. Umunhu ng’wunuyo adabhutumamilaga chiza ubhudula bhokwe ubho ugutumama milimo iyagumpandikila sabho ja gung’wambilija uguyibheja chiza ikaya yakwe. Agalindilaga bhanhu bhangi, guti bhaduguye, bhang’winhe jikolo, nulu bhang’wambilije utuitumama imilimo yakwe.

Kuyiniyo lulu, ulu bhaduma abhanhu bhenabho ugung’wambilija umunhu ng’wunuyo, agapandikaga makoye ayo gadashilaga aha kaya yakwe. Ijinagunghugula umunhu ng’wunuyo, abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘kalala kunze udukisagila.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhutumamila chiza ubhudula bhobho ubho bhalinabho, ubho gutumama milimo iyo idulile gubhingija amakoye gabho genayo. Gashinaga lulu, yigelilwe abhanhu bhaleke ugubhalindila bhanhu bhangi, bhabhambilija uguitumama imilimo iyo bhadulile abhoyi bhinikili, uguitumama.

Kumbukumbu 30:11-14.

Mithali 30:4.

Yohana 3:13.

KISWAHILI: KALALAKO KWINGINE HUTAKATEGEMEA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kitu kilichoko mbali na mtu fulani ambacho yeye hukitegemea. Kitu hicho hakiwezi kumsaidia mtu huyo kwa sababu kiko mbali naye. Ndiyo maana watu wa kale walisema, ‘kilalacho kwingine hutakitegemea.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye hutegemea mali za watu wengine. Mtu huyo haufanyii kazi itakiwavyo uwezo wake alionao katika kufanya kazi ziwezazo kumpatia mali za kumsaidia katika kuijenga vizuri familia yake. Husubiri watu wengine wakiwemo ndugu zake, wampatia vitu au wamsaidie kufanya kazi zake, ambazo hata yeye mwenyewe aweza kuzifanya.

Kwa hiyo basi, watu hao wakishindwa kumsaidia mtu huyo hupata matatizo yasiyoisha katika familia yake. Watu hao humuonya mtu huyo kwa kumwambia kwamba, ‘kilalacho kwingine hutakitegemea.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuutumia vizuri uwezo walionao wa kufanya kazi ziwezazo kuwaondolea matatizo hayo. Kumbe yafaa watu waache kuwasubiri watu wengine, wawasaidie kuzifanya kazi ambazo hata wao wenyewe waweza kuzifanya.

Kumbukumbu 30:11-14.

Mithali 30:4.

Yohana 3:13.

man ethic african

ENGLISH: YOU WILL NOT DEPEND ON THAT WHICH SLEEPS SOMEWHERE ELSE

The source of this proverb looks is someone who relies on a thing that is far away. The thing can’t help that person because it is far away from him/her. That is why the ancient people said you cannot depend on something that sleeps far away.

The above proverb is meant for a person who relies on the wealth of others. Such a person does not work while he/she has the ability to work in order to get resources which could his/her family life better. They wait for other people, including their relatives to give them something or help them to do their work, which they are themselves able to do.

So, if they fail to help the person, they are experiencing problems in their family. This proverb is meant to warn a person by saying that, ‘You will not depend on that which sleeps some where else.”

The above proverb teaches people how to use their ability to do the work that will support them. It is good for people to stop waiting for others to do the tasks that they themselves can do.

Deuteronomy 30: 11-14.

Proverbs 30: 4.

John 3:13.

200. UOGUKELEJA NG’WA NTEMI AGUYOLA MIMBA GO NVA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ingilile hajigukulu ja Ntemi. Ikale abhatemi bhagita jigukulu  ja gulya pye abhanhu. Umunhu uyo agaja akelejije, huyo agab’iza na nimo go guyola amapalala. Gwingila henabho, abhanhu bhagandya guyuyomba giki, ‘uogukeleja ng’wa Ntemi aguyola mimba go nva.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agakelejaga ugushiga ahajigukulu, nulu ahalib’ilinga ilya ntale. Umunhu ng’wunuyo agasangaga abhiye bhaipandikaga yose iyo iliya solobho umuwikaji bhobho. Abhiye bhenabho bhaganhugulaga bhogung’wila giki, ‘uogukeleja ng’wa Ntemi aguyola mimba go nva,’ kugiki oye umunhu ng’wunuyo ugukeleja.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gwanguha ugushiga ukumilimo nu kumihayo iya solobho umuwikaji bhobho. Imilimo ni mihayo yiniyo ili kihamo na jikukulu ja bhatale, lib’ilinga lya bhatale ilyaguyombela mihayo ya solobho umuwikaji bho bhanhu, na guja gujusalila. Uwanguhi b’unub’o b’udulile gubhambilija abhanhu bhenabho ijinagujibheja chiza ikaya jabho.

KISWAHILI: ATAKAYECHELEWA KWA MFALME ATAZOA MZOGA WA MBWA

Chanzo cha methali hiyo chatokea kwenye skukuu ya mfalme. Hapo zamani wafalme waliwaalika watu wote kwenda kula skukuu. Mtu yule aliyefika kwa kuchelewa ndiye aliyekuwa mzoaji wa takataka. Kuanzia hapo, watu walianza kusema kwamba, ‘atakayechelewa kwa mfalme atazoa mzoga wa mbwa.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule achelewaye kufika kwenye matukio muhimu maishani mwake, yakiwemo yale yanayoitishwa na wakubwa. Mtu huyo hukuta wenzake wamepata yote yaliyo ya maana katika kuwaletea maendeleo. Kwa hiyo, wenzake hao humuonya mtu huyo ili asichelewe tena, kwa kumwambia kwamba, ‘atakayechelewa kwa mfalme atazoa mzoga wa mbwa.’

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwahi kufika kwenye matukio muhimu katika maisha yao. Matukio hayo ni pamoja na skukuu mbalimbali, mikutano, semina, muda wa kufungua ofisi zao, kuanza kazi na kwenda kusali. Kuwahi huko, kutawasaidia watu hao katika kuziendeleza na kuzijenga vizuri familia zao.

Mathayo 25:7-13.

dog-dead

ENGLISH: HE WHO GETS LATE AT THE KING’S PALACE COLLECTS THE DOG’S CARCASS

The overhead proverb draws its origin from the ceremonies at the king’s palace. In the past, kings invited all the people to evening feasts. But whoever arrived late was tasked to collect the trash. It is from such background that people began to say, ‘he who gets late at the king’s palace collects the dog’s carcass.’

The proverb is comparable to someone who arrives late at the most important events in his/her life, including those convened by those in authority. The person gets there when everything of value has already been taken up by his/her colleagues. Therefore, to warn the latecomer against future delays, the colleagues would tell him/her, ‘he who gets at the king’s palace late collects the dog’s carcass.’

Such proverb teaches people about arriving on time at the important events in their lives. These events could include important occasions, meetings and seminars. It is also a critical thing to observe time for opening offices, going to work and/or for prayer. Keeping time enhances development and family growth.

Mathew 25: 7-13.