90. Mbehi Sesala Na Nke Okwe Masala

Collected by: Don Sybertz,

With special thanks to Rev Joe Healey  (African proverbs,Sayings and stories)

Ikale olaliho ngosha umo uyo witanagwa Sesala na nke okwe uyo witanagwa Masala. Bhagikala bho miaka mingi bhila ya gupandika ng’wana. Aha numa ya yiniyo, bhaganpandika ng’wana uyo witanagwa Kandi.

Sesala na Masala bhagantogwa na gungegela noi ung’wana obho. Kandi agendelea gukula na agalekelwa gwita bhuli jene ijo ojihayaga. Bhuli jene ijo agajita jibhize jawiza nulu ja bhubhi, bhankumilijaga du ung’wana obho o janiki. Bhagabhukumilija uwiza bho lihanga lwakwe, bhagagakumilija na mimbo gakwe na bhukumilija na mito gakwe.

Bhazenganwa bhang’wilaga u Sesala giki, yaliigelelilwe gunhugula u ng’wana obho kulwa nguno na gwene abhahenga bhagayomba; “Indilo/ishi igondage haho itali ndoto.” Aliyo bhadahayile ugubhadegeleka.

Bhanhu bhose bhaganeka jina giki bhabhone ayo galang’wilongele. Kandi agendelea gwita iyooihayaga. Umu si yiniyo abhanhu bhali na kajile kagutola nulu gutolwa na abho du abho bhalibhabhamanile. Yali ng’wiko na noni, gutola nulu gutolwa na munhu uyo ubhukoo bhokwe bhudamanyikile.

Bhanhu bhose bhalibhakadimila akajile kenaka bho miaka mingi. Unyanda ulu uhaya gulunja, yalilazima ubhukoo bho ng’wanike bhuhakikishe igiki bhumanile ulu nyanda alintumami o milimo. Yali chene nu ko lwande lo bhukoo bho ng’waniki.

U Kandi agendelea  gongezeka umu bhulihu nu wiza. Aho lwashika ilikanza ilwa gutolwa, abhayanda bhingi bhagantogwa, bhagaja ugujunhunja U Kandi. Aliyo agabhalema.

 Isi yiniyo igabhiza ni ipolu lwa miti miginu na mitale. Inhalikilo ya ipolu lwa miti yiniyo yaliho milima, na hanuma yaho lyaliho ibhonde itale. Umulibhonde lwenilo gikalaga malimu matale ayo gina mikila milihu na mino matale. Amalimu genayo nulu mazimwi, galinabhudula bho gwigalucha gubhiza bhanhu.

Lushigu lumo ilizimwi ligigalucha na lwubhiza munhu, na ligasimiza mugati ya ipolu ya miti yiniyo. Aho jabhita shigu ibhili lipunikija mu chalo jabha Sesala na Masala. Jali saa ja bhujiku, ilizimwi linilo ligayelayela umu chalo ukunu lizwalile nhanjo. Aho wela, abhanhu bhagibhakila aho bhamona nsumba ng’wiza noi, aliyelayela. Nduhu uyo alamanile uko ufuma unsumba ng’wenuyo.

Bhanhu bhingi abho bhagatung’wana nang’hwe, bhagamuja, “Lina lwako uli nani?” Unsumba ng’wenuyo agashoga, “Ilina lwane nali Mgeu.” Aho ikanza liguhwi, bhanhu bhumanila, bhagankalibhusha.

Mhindi imo, umubhuyeji bhokwe, Mgeu aganumana na Kandi. Pye bhose bhubhili bhobho bhagitogwa giti chanda na pete. Bhiyigwa gwitola. Aliyo abhabyaji bhakwe u Kandi na bhazenganwa bhaganhugula giki adizuzunya gutolwa na munhu uyo adamanyikile ubhukoo bhokwe. U Kandi adizunilijije nabho, agahaya, “Mgeu huna ng’wene unsumba one.”

Bhasi, bhagita maandalizi ga winga. Mgeu agantola u Kandi. Liwinga ili ligabhelela noi. Ikanza lwose ilwa wikaji bhobho, Mgeu adazulile inhanjo yakwe. Oliogoha, giki ulu uzula, nkila gokwe niogubhona umke okwe.

Yali kamanililile gakwe u Mgeu, gwipuna dilu makingilima na guja kungunda. Kandi osagaga gubhugeleja jiliwa. Ulu omala ugujibhegeleja ijiliwa, onchalilaga ungoshi.

U Mgeu oli na bhumaniji bho guikungula inhanjo yakwe bhuli ikanza ulu oshika ukungunda na guifunga ihilwa ya kajitinde. Halafu olimaga na ukunu alibhina. Uluyashika isa ya ng’wa Kandi ugushika mungunda, Mgeu oizwalaga inhanjo yakwe na gulima bho pole pole.

Abhanhu abho bhalibhabhitaga bhutongi umu mhelo ya ngunda gunuyo, bhagibhonanikija umo Mgeu aliobhinilaga giti malimu ga mumapolu. Bhagaja gujung’wila u Kandi, aliyo agalema ugubhazunilija.

Mangi uyo oli nsisaye ndoo o ng’wa Kandi, akahaya kujibhonanikija ahí gulwa ya bhunhana bho mhulu ijo jalijakumuka ahi gulwa ya ng’wa Mgeu ulu ali mungunda.

Lushigu lumo, Mangi agannondeja bho kule u Mgeu uyo, idiyu makingilima. Mangi agibhonanikija bho miso gakwe iyo olitaga u Mgeu ulu ushiga du umungunda. Agakungulaga inhanjo yakwe na guifunga higulwa ya kajitinde.

Aho gwita chiniko agandwa gulima na ukunu alibhina mbina giti lizimwi. Giko, u Mangi agabhona yose iyo obhizaga agwiitaga u Mgeu. Agapela wangu wangu guja kaya.

U munzila agatung’wana nu ilumbuye unomela pye iyose iyo wibhonanikija wei ukungunda. Gashi u Kandi aho oshiga ukungunda, agansanga u Mgeu omalaga guzwala inhanjo yakwe giti gawaida. Kihamo ni yiniyo u Kandi agiganika noi iyo uliolomelwa nu Mangi.

Lushigu lungi, Mangi agankungila hangi u Mgeu, imihayo yubhiza ni yiniyo umo aliobhonela igwandya. Aho oshoka ukukaya, agiyangula gubhalomela abhabyaji bhabho nu Kandi aho alihoi. Aliyo abhabyaji bhagankalihila na gung’wila giki bhulongo, na giki ubhunubho bhulibhulomolomo du.

Diyu makingilima ingi, u Kandi aganguha uguzuga ijiliwa jina kugiki agibhonanikije wei ng’winikili iyo iguhaiyagwa. Aho wegela ukungunda, nhana uibhona iyo iguhaiyagwa. Agibhona inhanjo iyo yalifungile hakajitinde, na ulibhona lighinu ilo lwina nkila nhihu lilibhina.

U Kandi uding’wa na bhibhakizu bhutale, agogoha noi, aliyo agiyumilija bho nguzu, wegela bihi, huna uligwa iliginhu lilimba:

“Oginile ihaha u Kandi, Shene giliwa jane.”

Aheneho hunahene aho u Kandi agamana giki ungoshi adimunhu o kawaida. Agatula yombo kwilaka lwa higulwa noi. Ilizimwi-munhu ligibhakila, lwuliponya iligembe kule lyuifuada inhanjo yalwo. Lwigema guizwala aliyo u Kandi agongeja guyoganya na nose bhanhu bhingi bhikuminga aha ibala lwa litukio. Mbita nhale ya bhanhu yugunyamanija ungunda.

U Mgeu aho obhona giko, agapela ng’wipolu lwa mamiti. Bhanhu bhagalipeja bho ng’wano na mayombo mingi ukunu bhadimaga magembe na mapanga, aliyo ilishinu lwenulo ligingika na gulibhilila ng’wipolu.

Aho bhashoka, bhagansanga u Kandi ogwaga hasi ojimaga. Bhanhu bhagang’witila mingi mpaga upandika bhumani, huna bhunchala kaya.

Abhanhu bhung’wila, “Dugaguhugula giki udizuzunya ugutolwa na Mgeu, uyo adamanyikile chiza, ihaha oibhona. Uyo adigwaga go ntale agabhinzikaga gugulu.”

Kiswahili: Bwana Sesala Na Mke Wake Masala.

Zamani palikuwa na mwanamume mmoja aliyeitwa Sesala na mke wake aliitwa Masala. Waliishi kwa miaka mingi bila ya kupata watoto. Baadaye, walimpata mtoto waliyemwita Kandi.

Sesala na Masala walimpenda na kumdekeza mno mtoto wao. Kandi aliendelea kukua na akaachiliwa kufanya kila alichotaka. Kila alichokifanya kikiwa kizuri au kibaya, walimsifu tu binti yao. Waliusifia uzuri wa sura yake, walizisifia nyimbo zake na wakasifu matendo yake.

Majirani walimwambia Sesala kuwa ilimpasa kumkanya binti yake kwani wahenga walisema; Samaki mkunje angali mbichi. Lakini hakutaka kuwasikiliza. Watu wote wakamwacha ili waone yatakayotokea.

 Kandi aliendelea kufanya alivyotaka. Katika nchi ile watu walikuwa na desturi ya kuoa au kuolewa na wale tu waliowafahamu. Ilikuwa mwiko na aibu, kuoa au kuolewa na mtu ambaye ukoo wake haukujulikana. Watu wote walishika desturi hii kwa miaka mingi.

Mvulana akitaka kuposa, ilikuwa ni lazima ukoo wa yule msichana uhakikishe kwamba  unamfahamu kama mvulana alikuwa ni hodari wa kazi. Vivyo hivyo, kwa upande wa ukoo wa msichana.

Kandi alizidi kuongezeka kwa kimo na uzuri. Ulipofika wakati wa kuolewa, wavulana wengi walimpenda, wakaenda kumchumbia Kandi. Lakini aliwakatalia.

Nchi ile ilikuwa na msitu mnene na mkubwa. Mwisho wa msitu ule kulikuwa na milima, na nyuma yake kulikuwa na bonde kubwa. Katika bonde lile iliishi mizimwi, yaani wanyama wakubwa wenye mikia mirefu na meno makubwa. Mizimwi ilikuwa na uwezo wa kujigeuza kuwa binadamu.

Siku moja zimwi likajigeuza na kuwa binadamu, na likasafiri ndani ya ule msitu. Baada ya siku mbili likajitokeza katika kijiji cha akina Sesala na Masala. Ilikuwa ni saa za usiku, lile zimwi likatembea tembea kijijini huku limevaa kanzu.

Kulipokucha, watu walishtuka walipomwona kijana mzuri sana, akitembea tembea. Hakuna aliyejua mahali alikotoka kijana yule. Watu wengi waliokutana naye, walimwuliza, “Jina lako nani?” Yule kijana akajibu, “Jina langu ni Mgeu.”

Baada ya muda mfupi watu walimzoea, wakamkaribisha. Jioni moja, katika matembezi yake, Mgeu akakutana  na Kandi. Wote wawili walipendana kama chanda na pete. Wakakubaliana kuoana.

Lakini wazazi wake Kandi na majirani walimwonya kuwa asikubali kuolewa na mtu asiyejulikana ukoo wake. Kandi hakukubaliana nao, akasema, “Mgeu ndiye mchumba wangu!”

Basi wakafanya maandalizi ya arusi. Mgeu alimwoa Kandi. Sherehe ya arusi hiyo ilifana sana. Wakati wote wa maisha yao, Mgeu hakuvua kanzu yake. Aliogopa, endapo angevua, mkia wake angeuona  mkewe. Ilikuwa kawaida yake Mgeu, kujihimu alfajiri na kwenda shambani.

 Kandi alibaki akiandaa chakula. Alipomaliza kukiandaa, alimpelekea  mumewe. Mgeu alikuwa na mazoea ya kuivua kanzu yake kila mara akishafika shambani na kuitundika juu ya kisiki. Halafu hulima na huku akicheza. Saa ilipowadia ya Kandi kufika shambani, Mgeu aliivaa tena kanzu yake na kulima polepole.

Baadhi ya watu waliopita mapema kando ya shamba hilo, walishuhudia jinsi Mgeu alivyokuwa akicheza kama mnyama wa porini. Walikwenda kumweleza Kandi, lakini hakutaka kuwasadiki. Mangi aliyekuwa kaka mdogo wa kandi, alitaka kuhakikisha juu ya ukweli wa habari zilizozagaa kumhusu  Mgeu akiwa shambani. Siku hiyo, alimfuata kwa mbali yule  Mgeu ile alfajiri.

Mangi alishuhudia kwa macho yake vituko alivyovifanya  Mgeu mara alipowasili shambani. Aliivua kanzu yake na kuitundika juu ya kisiki. Baada ya hapo huanza kulima na huku akicheza ngoma kama zimwi. Hivyo, Mangi  aliona yote aliyokuwa anayatenda Mgeu.

 Akakimbia hima kwenda nyumbani. Njiani alikutana na dadake, akamsimulia yote aliyoyashuhudia kule shambani. Kumbe kandi alipofika kule shambani, alimkuta Mgeu amekwisha vaa kanzu yake kama kawaida. Hata hivyo kandi aliwaza sana yale aliyosimuliwa na Mangi.

Siku nyingine, Mangi alimnyemelea tena Mgeu, mambo yakawa yaleyale. Aliporudi nyumbani, aliamua kuwasimulia wazazi wake na Kandi akiwapo. Lakini wazazi walimkemea na kumwambia kuwa ni mwongo. Na kwamba huo ni uzushi mtupu.

Alfajiri  nyingine, Kandi alipika chakula mapema sana ilimradi  awahi kwenda shambani akajionee mwenyewe vituko hivyo. Alipokaribia shambani, kweli aliviona vioja.

Aliiona ile kanzu iliyotundikwa juu ya kisiki, na akaliona jitu lenye mkia mrefu likicheza. Kandi akashikwa na hofu kubwa, akaogopa sana, lakini alijikaza kisabuni akasogea karibu, ndipo alisikia lile jitu likiimba:

“Kanenepa  sasa kandi,

Shime chakula changu.”

Hapo ndipo Kandi alipotambua kuwa mume wake hakuwa mtu wa kawaida. Akapiga kelele kwa sauti ya juu sana. Lile zimwi-mtu likastuka, likatupilia mbali lile jembe likaifuatilia ile kanzu yake. Likajaribu kuivaa, lakini Kandi alizidi  kupiga kelele na kuwafanya watu wengi wakusanyike sehemu ya tukio.

 Umati mkubwa ukalizunguka lile shamba. Mgeu alipoona hivyo, akakimbia na kuingia msituni. Watu walimfukuza kwa mayowe na kelele nyingi huku wameshika majembe na mapanga, lakini yule mnyama alitoweka na kutokomea msituni.

Waliporudi, walimkuta Kandi ameanguka chini amezimia. Watu wakammwagia maji, hadi alipopata fahamu ndipo wakampeleka nyumbani. Watu wakamwambia, “Tulikuonya kuwa usikubali kuolewa na Mgeu, asiyejulikana barabara, sasa umeyaona. Asiyesikia la mkuu huvunjika guu.”

English: Mr. Sesala And His Wife Masala.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s