Shinyanga

764. NHUNGO IGAGAYIWA NKILA KULWA GULALA.

Imbuki ya lusumo lunulo, ingilile kubhulaji bho nhungo ubho bhugenheleja gugaiwa nkila. Inhungo yiniyo, igabhizaga ndimu iyo ili na tulo ninge noyi. Itulo jinijo jigayenheleja gugayiwa unkila kunguno ya gulala goyo mpaka yugakeleja ugumisha. Aho yamisha yusanga abhichayo bhaisolaga pye iyose, iyoyi yigagayiwa. Ubhulagi bhunubho bhugenheleja nose indimu yiniyo, yugaiwa unkila. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “nhungo igagayiwa nkila kulwa gulala.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa na munhu uyo alingokolo ugutumama imilimo yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga alalile nulu welaga ubhujibu, kunguno agadumaga uguyitumama imilimo yakwe. Uweyi ilikanza ilya gutumama imilimo agikalaga alalile iki umili gokwe gunhebhile kunguno ya bhugokolo bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni nhungo iyo igagayiwa nkila kunguno ya gulala goyo, kunguno nuweyi agagayiyagwa ijiliwa kunguno ya tulo jakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “nhungo igagayiwa nkila kulwa gulala.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka bhugokolo bho gutumama milimo umukikalile kabho, kugiki bhadule gwigulambija gutumama milimo yabho iyo idulile gubhenhela matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

KISWAHILI: FUNGO ALIUKOSA MKIA KWA KULALA.

Chanzo cha methali hiyo, kilianzia kwenye ulalaji wa Fungo uliomsababishia kukosa mkia. Fungo ni mnyama mwenye usingizi mwingi sana. Usingizi huo ulimpelekea kukosa mkia kwa sababu ya kulala kwake mpaka akachelewa kuamka. Alipoamka alikuta wenzake wameichukua mikia yote, yeye akakosa. Ulalaji wake huo wenye usingizi mzito ulisababisha akose mkia. Ndiyo maana watu husema kwamba, “Fungo aliukosa mkia kwa kulala.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mvivu kufanya kazi, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa anautumia muda wake kwa kulala hata kama kumekucha. Hali hiyo humpelekea kushindwa kufanya kazi na kukosa chakula mara kwa mara katika familia yake. Yeye huutumia muda wa kufanya kazi kwa kulala tu, kwa vile mwili wake humzidi kwa sababu ya uzembe wake.

Mtu huyo, hufanana na yule Fungo aliyekosa mkia kwa sababu ya kulala kwake, kwa sababu naye hukosa chakula na mahitaji mengine kwa sababu ya uvivu wake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “Fungo aliukosa mkia kwa kulala.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha uzembe wa kufanya kazi katika maisha yao, ili waweze kuongeza bidii za kufanya kazi ziwezazo kuwaletea maendeleo maishani mwao.

marmot-1

marmot-fungo

ENGLISH: A CIVET CAT MISSED A TAIL BECAUSE OF SLEEPING.

The above proverb started from a sleep of a marmot which caused it to miss a tail. A Marmot is a very sleepy animal. Its sleep caused it to blunder the tail because of sleeping until late waking up. When he woke up he found its companions had taken all tails. Its deep sleep caused it to stay without tail. That is why people say, “a Civet cat missed a tail because of sleeping.”

This proverb is compared to a person who is lazy, in life. Such person spends most of his or her time by sleeping even when it is getting late. Such situation led him or her to arrive late in the working areas.  He stays without having enough food to feed his/her family members because of spending most of his working time just for sleeping. His/her body overloads him/her because of such laziness.

Such person is like the Marmot that missed the tail because of its sleep, because he/she also lacks food and other necessities because of his/her laziness. That is why people say to that person that, “a Civet cat missed a tail because of sleeping.”

This proverb teaches people about stopping laziness during the working time in their lives, so that they can become hard workers enough to get progress in their families.

763. SUBHI IBHILI JIDATAJIAGWA MBULI.

Ulusumo lunulo, lwandija ku nguzu ja subhi ibhili ijo jadimaga mbuli. Isubhi jinijo jigabhizaga na nguzu ijagudulaga gulema ugutajiwa imbuli iyo jayidimaga. Jigalunganijaga inguzu jajo mpaga jayichala imbuli yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “subhi ibhili jidatajiagwa mbuli.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na bhumo bho gwiyambilija uguitumama imilimo yabho, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhilungile chiza umukikalile kabho, kunguno bhagiyambilija umukatumamile kabho pye amakanza gabho. Abhoyi bhagadulaga uguginja amakoye gabho, bho gutumama kihamo, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga ni subhi ijibhili ijo jadimaga mbuli, umo jigalemelaga ugutajiwa imbuli iyo jayidimaga, kunguno na bhoyi bhagatumamaga milimo kihayo na bho nguzu mpaka bhayimala chiza. Hunagwene abhanhu bhenebho bhagayombaga giki, “subhi ibhili jidatajiagwa mbuli.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gujilumanya inguzu jabho bho gutumama kihamo imilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Waebrania 11:39.

KISWAHILI: CHUI WAWILI HAWANYANG’ANYWI MBUZI.

Methali hiyo, ilianzia kwenye nguvu za chui wawili waliokamata mbuzi. Chui hao huwa na nguvu ambazo huwasaidia hukataa kunyang’anywa mbuzi waliyemkamata. Wao huutumia umoja wao huo katika kumchukua mbuzi huyo bila kuzuiliwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, “chui wawili hawanyag’anywi mbuzi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu walio na umoja wa kusaidiana katika kutekeleza majukumu yao, maishani mwao. Watu hao, huwa wameungana vizuri, katika kutatua matatizo yao, kwa sababu ya kusaidiana kwao wakati wote. Wao huweza kuyaondoa mapema matatizo yao, kwa kuutumia umoja wao huo katika kutekeleza majukumu yao.

Watu hao, hufanana na chui wawili waliokamata mbuzi, wanavyokataa kunyang’anywa mbuzi waliyemkamata, kwa sababu na wao hufanya kazi kwa umoja na kwa nguvu mpaka wanazimaliza. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, “chui wawili hawanyag’anywi mbuzi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuunganisha nguvu zao katika kufanya kazi zao, na kutatua matatuzo yao, ili waweze kupata maendeleo mengi zaidi, maishani mwao.

Waebrania 11:39.

leopards subhi

goatling

ENGLISH: IT IS DIFFICULT TO SNATCH A GOAT FROM TWO LEOPARDS.

This proverb is based on the capability of two leopards which caught a goat. They are so powerful to the point of resisting anyone who tries to take such goat away from them. They use their unity to hold the goat unhindered. That is why people say, “it is difficult to snatch a goat from two leopards.”

The proverb is compared to people who are united enough to help each other in carrying out their responsibilities, in their lives. These people are well-connected, in solving their problems, because of their mutual unity. They can solve their problems early, by using their unity in carrying out their responsibilities.

These people are like the two leopards which captured a goat to point of refusing to be robbed of their goat by anyone, because they also work in unity and strength until they finish their responsibilities. That is why the people tell them that, “it is difficult to snatch a goat from two leopards.”

This proverb imparts in people an idea of putting their unity into action, enough to solve their problems, so that they can make more progresses in their lives.

Hebrews 11:39.

762. JANDUGUYO JANUKULAGE NA BHUYEGI: ULIHAYA JIGABU WALIMA NANGHWE?

Imbuki ya lusumo lunulo, ingilile kuli munhu uyo aginhiwa jikolo na ng’wiye uyo olinduguye. Aho winhiwa ijikolo jinijo, agakija ugulumba kunguno uliojidalahija. Uweyi wigongejaga gwinhiwa jikolo ijo jidulile gokala mujigabu guti giki bhajilima nanghwe umunhu ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wila giki, “janduguyo janukulage na bhuyegi: ulihaya jigabu walima nanghwe?”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo adina bhulumbi ukubhiye abho bhagangunanaga, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhadalahijaga abhiye abho bhagangunanaga bho gujibyedeleja ijikolo ijo bhagang’winhaga. Uweyi agajibhonaga jidololo bhuli jene ijo bhaling’winha abhiye, kunguno agigongejaga winhiwe jikolo jitale gukila ijo bhang’winhaga jinijo.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo aginhiwa jikolo na nduguye, ujidalahija, bho gwigongeja winhiwe ijo jokalile mujigabu, kunguno nuweyi adalumbaga ulu bhang’wambilija abhiye, umukikalile kakwe. Hunagwene bhagang’wilaga giki, “janduguyo janukulage na bhuyegi: ulihaya jigabu walima nanghwe?”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhulumbilija ulu bhinhiwagwa jikolo nulu jigabhiza jigehu na ginehe, kugiki bhadule gwikala chiza na bhanhu bhabho, umuwikaji bhobho. Idichiza ugujidalahija ijikolo ija gwinhiwa na bhichabho.

Bhaebrania 12:28.

KISWAHILI: CHA NDUGUYO KIPOKEE KWA FURAHA (KATIKA TUNGA):  WATAKA KAPU ULILIMA NAYE?

Chanzo cha methali hiyo, kilianzia kwa mtu aliyepewa kitu na ndugu yake. Alipopewa kitu kicho hakushukuru kwa sababu alikidharau, kuwa ni kidogo. Alitaka apewe kitu kikubwa cha kuweza kujaa kwenye kapu kana kwamba, walilima naye ndugu yake huyo. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “cha nduguyo kipokee kwa furaha (katika tunga): wataka kapu ulilima naye?”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hana shukrani kwa wenzake wanaomsaidia, katika maisha yake. Mtu huyo, hukidharau kitu anachosaidiwa kwa kupewa na wenzake. Yeye huviona kuwa ni kidogo kila kitu anachopewa na wenzake, kwa sababu ya kutaka apewe kikubwa zaidi kupita kile alichopewa.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyepewa kitu na ndugu yake, akakidharau, kwa kutaka apewe kikubwa cha kujaa kapu, kwa sababu naye hashukuru anapopewa vitu na wenzake, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “cha nduguyo kipokee kwa furaha (katika tunga): wataka kapu ulilima naye?”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na moyo wa shukrani kwa wale wanaowasaidia kwa kuwapatia vitu mbalimbali, hata kama vikiwa vidogo kiasi gani, ili waweze kuishi vizuri na wenzao, maishani mwao. Siyo vizuri kukidharau kitu cha kupewa na wenzao.

Waebrania 12:28.

farmer2

farmer african-girl

african-women-walking-along-road

ENGLISH: BE  CONTENT  TO  RECEIVE  WHATEVER  THE  AMOUNT  OF  SOMETHING  YOU  ARE  GIVEN.  THIS IS BECAUSE  YOU  DID NOT WORK   FOR  IT (RECEIVE THOSE OF YOUR RELATIVES WITH JOY: YOU WANT THE BASKET DID YOU CULTIVATE WITH THEM?)

The overhead proverb originated from a man who was given a gift by his brother. He was was not grateful because he despised such gift by considering it as a small thing. He wanted to be given a big one enough to fill the basket as if he cultivated together with his brother. That is why people said to him that, “be  content  to  receive  whatever  the  amount  of  something  you  are  given.  This is because  you  did not work   for  it.”

The proverb is likened to a man who has no appreciation to his fellow human beings who help him, in his life. Such person, in turn, despises the gifts that are given to him by his peers. He considers them as small things, because he wants to be given more than what he received.

This person resembles the one who despised what his brother gave to him, by remanding something bigger than that, because he also did not appreciate the gifts which were given to him by his fellows. That is why people tell him, “be  content  to  receive  whatever  the  amount  of  something  you  are  given.  This is because you did not work   for  it.”

This proverb instills in people an idea on how to be grateful to those who help them in various ways, no matter how small their helps can be, so that they can live well with each other, in their lives. It is not good to look down on others.

Hebrews 12:28.

 

761. UNINDI O SHILI HUNI O SHILI.

Imbuki ya lusumo lunulo, ingilile kuli munhu uyo olindaga shili mungunda. Unindi ng’wunuyo ojilindaga ishili jinijo bhuli lushigu, aliyo lulu, ishili jinijo jamanaga jushila duhu.
Nose bhuyibhuja giki, ‘nibhuli jigumanaga juliwa ishili jiniji?” Umo obho uyomba, “ditagi bhukengeji kugiki dudule gudebha chiza.” Aho bhakengela chiza bhubhona giki, gashinaga umunhu uyo olijindaga ishili jinijo, huyo ojilyaga. Hunagwene bhagayomba giki, “unindi o Shili huni o shili.”
Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajikenagulaga sagala ijikolo jakwe bho weyi ng’winikili, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agajimalaga isabho jakwe bho gujitumamila sagala na gujilekanija. Uweyi agajimalaga isabho jinijo aliyo unindi ojo nu weyi ng’winikili.
Umunhu ng’wunuyo, agikilolaga nu nindi o shili uyo ojikamala ishili ijo ojilindaga, kunguno nu weyi agajikenagulaga sagala isabho jakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “unindi o shili huni o shili.”
Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kudebha gujilanghana chiza isabho jabho bho guleka gujikenagula sagala, umukikalile kabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.
Yohana 18:2-5.

KISWAHILI: MLINZI WA KUNDE NDIYE MLAJI WA KUNDE.

Chanzo cha methali hiyo kilitokea kwa mtu aliyekuwa akilinda kunde shambani. Mlinzi huyo wa kunde alikuwa akilinda kila siku, lakini kunde hizo zilikuwa zikiendelea kuisha tu.
Mwishowe walijiuliza kwamba, “kwa nini kunde hizi zinaendelea kuisha?” Mmoja wao alisema, “tufanye utafiti vizuri ili tuweze kufahamu.” Walipofanya utafiki huo, waligundua kwamba, kumbe mtu aliyekuwa akizilinda kunde hizo ndiye aliyekuwa akizila. Ndiyo maana walisema kwamba, “mlinzi wa kunde ndiye mlaji wa kunde.”
Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huiharibu mali yake mwenyewe kwa kuitumia vibaya, katika maisha yake. Mtu huyo, huzimaliza mali zake mwenyewe kwa kuzitumia hovyo. Yeye badala ya kuzitunza mali hizo huziharibu kwa kuzitelekeza na kupangia matumizi mabaya.
Mtu huyo, hufanana na mlinzi wa kunde aliyekuwa akizimaliza kunde hizo kwa kuzila mwenyewe, kwa sababu naye huiharibu mwenyewe mali yake hiyo kwa kuitumia vibaya. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mlinzi wa kunde ndiye mlaji wa kunde.”
Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuelewa namna ya kuzitunza vizuri mali zao, kwa kuacha kuzitumia kwenye matumizi ya hovyo, ili waweze kupata maendeleo mengi zaidi maishani mwao.
Yohana 18:2-5.

kunde string-beans

peas-

munhu o bhuganda

ENGLISH:  THE GUARD OF THE COW-PEAS IS THE ONE WHO EATS THEM.

The origin of the above proverb came from a man who was guarding a field of legumes. He was guarding it daily, but the legumes were still running out.

Finally they wondered, “Why do these legumes continue to run out?” One of them said, “Let us do a good research so that we can understand what is going on.” When they did such research, they discovered that the person who was guarding the legumes was actually eating them. That is why they said, “the guard of the cow-peas is the one who eats them.”

The proverb is likened to a man who destroys his own properties by abusing them, in his life. He, in effect, squanders his resources on wasteful usage. Instead of safeguarding them, he destroys them by abandoning and plundering them.

Such man is like the caretaker of the legumes who was eating them himself, because he was also destroying his own properties by abusing them. That is why people say to him that, “the guard of the cow-peas is the one who eats them.”

This proverb teaches people on how to have good care of their possessions, by stopping not misusing them, so that they can make more progress in their lives.

John 18: 2-5.

760. LISO TALA YA MILI.

Imbuki ya lusumo lunulo, ilolile nimo go liso ugo gugutimila imili. Iliso linilo, ligagutimilaga umili bhogubhona ginhu jose jose ijo jilihabhutongi bholyo. Ulu munhu ulitumila chiza iliso lwakwe umili gokwe gugwikala mhola.

Aliyo lulu, umunhu uyo ulitumila bho gubhola mihayo mib’i, umili gokwe gugupandika makoye kunguno imihayo yiniyo yigagutulaga mugiti umili. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “liso tala ya mili.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agagatumililaga chiza amiso gakwe bho gubhona mihayo misoga, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agayegaga ulu oyibhona imihayo iyo ili miza, kunguno igang’wenhelala matwajo gagujibheja chiza ikaya ja bhanhu bhakwe. Uweyi agagalemejaga amiso gakwe ugubhona imihayo imib’i, kunguno igenhaga makoye umukikalile ka bhanhu.

Umunhu ng’wunuyo, agabhalangaga abhiye inzila ja gugatumila chiza amiso gabho bho gubhona mihayo miza iyo igenhaga matwajo miza, umukikalile kabho kugiki nabho bhikali mulisana. Hunagwene uweyi agabhabhilaga abhanhu giki, “liso tala ya mili.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gugatumamila chiza amiso gabho bho gubhona mihayo miza na guyileka imib’i, umukikalile kabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 20:15.

Luka 2:30.

Luka 11:34.

2 Wakorintho 3:7.

KISWAHILI: JICHO NI TAA YA MWILI.

Chanzo cha methali hiyo, chaangalia kazi ya jicho katika kuumulikia mwili. Jicho hilo, huumulikia mwili kwa kuangalia kitu chochote ambacho kiko mbele yake. Mtu atayelitumia jicho lake vizuri mwili wake utakuwa salama.

Lakini basi, mtu huyo akilitumia vibaya jicho lake kwa kuona vitu vibaya, mwili wake utapata matatizo, kwa sababu vitu hivyo huuweka mwili gizani. Ndiyo maana watu husema kwamba, “jicho ni taa ya mwili.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huyatumia vizuri macho yake kwa kuona vitu vizuri, katika maisha yake. Mtu huyo, hufurahi akiona kitu kizuri kwa sababu kitu hicho huleta maendeleo kwenye familia za watu wake. Yeye huyazuia macho yake kuona vitu vibaya kwa sababu vinaleta matatizo kwenye maisha ya watu kwa kuiweka miili yao gizani.

Mtu huyo, huwafundisha wenzake namna ya kuyatumia vizuri macho yao kwa kuona vitu vinavyowaletea maendeleo katika maisha yao, ili miili yao isiishi gizani. Ndiyo maana yeye huwaambia watu kwamba, “jicho ni taa ya mwili.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuyatumia vizuri macho yao kwa kuangalia vitu vizuri na kuyazuia kuangalia vitu vibaya, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao kwa kuishi katika mwanga, maishani mwao.

Mathayo 20:15. “Je, sina haki yangu kufanya kile nitakacho na mali yangu mwenyewe? Au unaona wivu kwa kuwa nimekuwa mkarimu?’”

Luka 2:30. “Kwa maana macho yangu yameuona wokovu Wako,…”

Luka 11:34. “Jicho lako ni taa ya mwili wako. Kama jicho lako ni zima, mwili wako wote umejaa nuru. Lakini kama jicho ni bovu, mwili wako wote umejaa giza.”

2 Wakorintho 3:7. “Basi ikiwa ile huduma iliyoleta mauti, ile iliyoandikwa kwa herufi juu ya jiwe ilikuja kwa utukufu hata ikawa Waisraeli hawawezi kuutazama uso wa Mose kwa sababu ya ule utukufu wake, ingawa ulikuwa ni wa kufifia,…”

eyes girl

Eyes child-

eyes african-child

ENGLISH: THE EYE IS THE LIGHT OF THE BODY.

The essence of the above proverb looks at the function of the eye which is to illuminate the body. The eye illuminates the body by looking at anything that is in front of it. A person who uses his eye well, his body will be safe.

But if a person misuses his eye by looking at evil things, his body will suffer, because those things keep the body in the darkness. That is why people say that, “the eye is the light of the body.”

Such proverb is likened with a person who makes good use of his or her eyes to make them see good things in his life. Such person is happy to see something good because it brings development to the families of his people. He keeps his eyes away from seeing evils because they bring trouble to people’s lives as they keep their bodies in darkness.

This person teaches his colleagues on how to make good use of their eyes by seeing the things that can bring them progress in their lives, so that their bodies do not live in darkness. That is why he tells people that, “the eye is the lamp of the body.”

This proverb teaches people on how to use their eyes properly by looking at good things and preventing them from watching evil things.

Matthew 20:15.