Author: Sukuma legacy

1084. DANGATA LIGULILA ULU WIPUJA.

Imbuki ya kahayile kenako, ihoyelile higulya ya lintego ilo ligapujaga ndimu. Ilintego linilo ligategaga ginhu ijo bhalijichola abhategi bhalyo ilo ligayoganyaga bho gulila ulu lyapuja ginhu. Ubhuyoganya bholyo bhunubho, bhugabhigwilijaga abhategi igiki bhapujaga. Hunagwene bhagayombaga giki, “dangata ligulila ulu wipuja.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agapandikaga mamihayo ga gujinjimaja, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo agakumukaga noyi umuchalo jakwe kunguno ya mamihayo genayo ayo agapandikaga, umuwikaji bhokwe. Uweyi agabhizaga na miganiko mingi noyi ayo gagansunduhajaga kunguno ya gwigwa bhalinhoyela bhuli kwene uko alibhitila, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni lidangata ilo ligalilaga ulu lyapujaga ginhu, kunguno nuweyi agakumukaga noyi ulu opandikaga mamihayo genayo agagujinjimaja. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “dangata ligulila ulu wipuja.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwilalanhana na mitego yoseyose iyagubhenheleja gwinga umukikalile akawiza, kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Zaburi 31:4-5.

Luka 4:1-9.

Mathayo 22:15-22.

KISWAHILI: MTEGO HULIA UNAPONASA.

Chanzo cha msemo huo huongelea juu ya mtego wa kunasia wanyama fulani. Mtego huo, ni kifaa kilichoandalia kwa lengo na kumnasa mnyama atakayeugusa ambayo hulia unaponasa kitu. Mlio huo huwajulisha wategaji kwamba wamenasa kitu kiasi cha kutosha kuwahi pale uliko mtego huo. Ndiyo maana wao husema kwamba, “mtego hulia unaponasa.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hukumbwa na maneno ya kushangaza, maishani mwake. Mtu huyo, hujulikana sana kwa watu waishio kwenye kijiji chake, kwa sababu ya kukumbwa na maneno hayo ya kushangaza, katika maisha yake. Yeye huishi kwa masikitiko katika familia yake kwa sababu ya kuwasikia watu wengi wakimuongelea yeye, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na ule mtego ambao hulia unaponasa kitu, kwa sababu naye hujulikana kwa watu wengi waishio kwenye kijiji chake, anapokumbwa na maneno hayo ya kushangaza. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mtego hulia unaponasa.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa makini kwa kujilinda ili wasikumbwe na maneno ya kuwahalibia sifa katika utumishi wao, maishani mwao.

Zaburi 31:4-5.

Luka 4:1-9.

Mathayo 22:15-22.

hare-6063733__480

1083. BENA: IMBWA NDAVILA PASI YE NYIDZI.

KISWAHILI: MBWA ANAYEANGALIA CHINI NDIYE MWIZI.

Methali hiyo, huangalia maisha ya mbwa aliyekuwa mwizi. Mbwa huyo, alikuwa akiiba nyama na kula mara kwa mara bila ya wamiliki wake kufahamu kuwa ni yeye kwa sababu ya kujificha kwake kwa kuangalia chini. Mbwa huyo alikuwa akiangalia chini ili kunesha hali ya kuficha kosa la kuiba nyama hizo.

Wamiliki wake walifanya utafiki uliowezesha kumtamgua aliyekuwa akiiba nyama zao. Utafiti huo, ulimkamata mbwa huyo baada ya kumuona akiziiba nyama hizo. Ndiyo maana walisema kwamba, “mbwa anayeangalia chini ndiye mwizi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huonekana kuwa ni mwema kwa nje lakini kwa ndani ni muovu, katika maisha yake. Mtu huyo, hutenda matendo yake kwa lengo la kujionesha kwa nje tu kuwa ni mwema kwa sababu ya kutaka kujificha ili uovu wake usijulikane kwa watu. Yeye hugundulika tabia yake hiyo mbaya baada ya kukaa naye, ndipo unafiti wake hujionesha wazi baada yeye kujisahau, katika maisha yake hayo.

Mtu huyo, hufanana na yule mbwa aliyekuwa akiiba nyama na kujificha kwa kuangalia chini, kwa sababu naye huonekana kwa nje kuwa ni mtu mwema kumbe kwa ndani ni muovu, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mbwa anayeangalia chini ndiye mwizi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuachana na tabia ya kujionesha kwa nje kuwa wema kwa kuacha kutenda maovu, na badala yake watende mema ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, katika familia zao.

Mathayo 23:28 “Vivyo hivyo, ninyi nanyi, kwa nje mwaonekana na watu kuwa wenye haki, bali ndani mmejaa unafiki na maasi.”

Luka 6:44 “Kila mti hujulikana kwa matunda yake. Kwa maana watu hawachumi tini kwenye miiba wala zabibu kwenye michongoma.”

1samweli 16:7 “Lakini Bwana akamwambia Samweli usimtazame uso wake, wala urefu wa kimo chake, kwa maana mimi nimemkataa. Bwana haangalii kama wanadamu waangaliavyo, bali Bwana huutazama moyo.”

ENGLISH: A DOG THAT LOOKS DOWN IS THE THIEF.

The overhead proverb looks at the life of a dog that was a thief. Such dog used to steal meat and eat it frequently without its owners realizing that it was him because of his hiding by looking down. Such dog was looking down in order to hide the crime of stealing the meat.

Its owners made a research that enabled them to identify the one who was stealing their meat. Such research, arrested the dog after seeing him stealing the meat. That is why they said that, “a dog that looks down is the thief.”

This proverb is compared to the person who appears to be good on the outside but is evil on the inside, in his life. Such person does his actions with the aim of showing himself to be good on the outside because he wants to hide himself so that his evil will not be known by people. People discover his bad behavior after staying with him, then his selfishness shows itself clearly after he forgets himself, in his life.

This person is like the dog that was stealing meat and hiding by looking down, because he also looks like a good person on the outside but is evil on the inside, in his life. That is why people tell him that, “a dog that looks down is the thief.”

This proverb instills in people an idea of abandoning a habit of showing themselves to be good by stopping doing evil, and instead they should do well so that they can live in peace with their nobles, in their families.

Matthew 23:28 “In the same way, you also, on the outside you appear to be righteous, but on the inside you are full of hypocrisy and rebellion.”

Luke 6:44 “Every tree is known by its fruit.” Because people don’t pick figs on thorns or grapes on brambles.”

1 Samuel 16:7 “But the Lord said to Samuel, don’t look at his face, nor at the height of his stature, because I have rejected him. The Lord does not look as men look, but the Lord looks at the heart.”

dog-1418330__480

puppy-4240180__480

german-shepherd-1970026__480

1082. JILEKAGI JIME BHUKANGA DUHU.

Imbuki ya kahayile kenako, ihoyelile higulya ya bhuleki bho gung’wisha minzi mitugo. Jalihoyi ng’ombe ijo jigalya magula ga numbu ayo gagajenhelejaga gucha ulu jung’wa minzi. Abhanikili bha mitugo jinijo bhagajilemeja uguja ng’wa aminzi, gitumo bhagitilaga ulu jalyaga mandege momu, kunguno ya gujilanhana jigale mhola. Hunagwene bhagiwilaga giki, “jilekagi jime bhukanza duhu.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adebhile ugujilabhila chiza ijikolo jakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo agajilanhanaga ijikolo jakwe jinijo bhogujituula hasoga kunguno alina bhukalalwa bhutale ukusabho jakwe jinijo, umukikalile kakwe. Uweyi agapandikaga sabho ningi aha kaya yakwe kunguno ya gujilanhana chiza bhuli jene ijo agajipandikaga umubhutumami bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nabho bhagajilanhana ing’ombe jabho jukija ugucha, kunguno nuweyi agajilanhanaga isabho jakwe bho gujituula chiza, umukikakile kakwe. Hunagwene agabhawilaga abhanhu bhakwe giki, “jilekagi jime bhukanga duhu.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kudebha kujilanghana chiza isabho jabho bho gujidilila chiza ijo bhalijipandika umubhutumami bhobho, kugiki jidule gubhambilija ku kulikanza lilihu umuwikaji bhobho.

Mathayo 13:27-30.

Mathayo 8: 14 -15.

KISWAHILI: ZIACHENI ZIKAE BILA KUNYWA MAJI TU.

Chanzo cha msemo huo, chaongelea juu ya uachaji wa kunywesha mifugo maji. Kulikuwa na ng’ombe waliokula majani ya viazi ambayo huwapelekea kufa kama wakinywa maji. Wenye ng’ombe hao waliwazuia kunywa maji hayo, kama wafanyavyo kwa wale waliokula mahindi makavu, kwa sababu ya kuwalinda ili wasife. Ndiyo maana wao waliambiana kwamba, “ziacheni zikae bila kunywa maji tu.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule afahamuye kuvitunza vizuri vitu vyake, katika maisha yake. Mtu huyo, huviweka vitu vyake hivyo katika matunzo ya hali ya juu kwa sababu ya moyo wake huo wa kuzijali vizuri mali zake hizo, katika maisha yake. Yeye hupata mali nyingi sana kwenye familia yake kwa sababu ya utunzaji wake wa kila mali anayoipata, katika utekelezaji wa majukumu yake.

Mtu huyo, hufanana na wamiliki wa ng’ombe waliowatunza mpaka wakabaki salama, kwa sababu naye huzitunza vizuri mali anazozipata katika kazi zake, maishani mwake. Ndiyo maana huwaambia watu wake kwamba, “ziacheni zikae bila kunywa maji tu.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuelewa kuzitunza vizuri mali wanazozipata katika utekelezaji wa majukumu yao, ili ziweze kuwasaidia kwa kipindi kirefu, maishani mwao.

Mathayo 13:27-30.

Mathayo 8: 14 -15.

cow2

ENGLISH: YOU LET THEM STAY WITHOUT DRINKING WATER.

This saying is about preventing livestock from drinking water. There were cows that ate potato leaves which could lead to death if they could drink water. The owners of them prevented them from drinking the water, as they do for those who ate dry corn, because of protecting them from dying. That is why they said to each other, “you let them stay without drinking water.”

This saying is compared to the person who knows how to take good care of his things, in his life. This person keeps his things in high quality care because of his inspired heart enough to take good care of his possessions, in his life. He gets a lot of wealth in his family because of his good caring of every property he gets, in fulfilling his duties.

This person is similar to the owners of cows who took care of them until they remained safe, because he also takes care of his things in life. That is why he tells people that, “you let them stay without drinking water.”

This saying instills in people a clue on understanding ways of taking good care of the assets which they get in fulfilling their duties, so that they can help them for a long time, in their lives.

Matthew 13:27-30.

Matthew 8: 14 -15.

1081. MAGULU GANUNHA MONGO.

Imbuki ya kahayile kenako, ihoyelile higulya ya ng’wa munhu uyo wikalaga mumongo bhuli makanza, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, oli na mabhonde mingi ayo oliolima maguha, madoke, minyemba, machungwa na gangi mingi. Uweyi wikalaga usingijaga umumabhonde gakwe genayo ayo gali mumongo kunguno ya gugalingulila na gutumama milimo moyi. Hunagwene abhanhu bhang’witanaga giki, “magulu ganunha mongo.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agadililaga milimo yakwe bho guyitumama chiza mpaga yang’wenhela solobho nhale, umuwikaji bhokwe bhunubho. Umunhu ng’wunuyo, agamishaga diyu ogayitumama imilimo yakwe chiza bhuli lushigu, kunguno ya bhukamu bho gutumama milimo yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe. Uweyi agapandikaga solobho nhale noyi umumilimo yakwe yiniyo, kunguno ya bhudiliji bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo odililaga mabhonde gakwe bho gwikala agugalimilaga umumongo chiniko, kunguno nuweyi agadililaga milimo yakwe bho gutumama milimo chiza mpaga opandika solobho ya gubhiza na sabho ninghi umubhutumami bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “magulu ganunha mongo.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guyidilila milimo yabho bho guyitumama mpaga bhayimala chiza, kugiki bhadule gupandika solobho ya kubhiza na jikolo ja gubhambilija chiza umuwikaji bhobho.

Mithali 24:27.

Mithali 31:13-18.

Luka 14:29 – 30.

KISWAHILI: MIGUU IMENUKA MTO.

Chanzo cha msemo huo, huongelea juu ya mtu aliyekuwa akiishi kwenye mto kila wakati katika maisha yake. Mtu huyo, alikuwa na bustani nyingi za miwa, ndizi, maembe, machungwa na matunda mengine mengi. Yeye alikuwa akiyatembelea mashamba yake hayo ya bustani yaliyokuwa mtoni kwa ajili ya kuyakagua na kuyatunza vizuri, maishani mwake. Ndiyo maana watu walimuita jila la “miguu imenuka mto.”      

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huzijali kazi zake kwa kuzitunza vizuri mpaka zinamletea faida kubwa maishani mwake. Mtu huyo, huamuka asubuhi na kwenda kufanya kazi vizuri kila siku kwa sababu ya bidii yake hiyo ya kutekeleza kazi zake hizo. Yeye hupata faida kubwa kutoka kwenye kazi zake hizo kwa sababu ya umakini wake huo wa kuzitekeleza vizuri, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyezijali bustani zake kwa kuzitunza vizuri, mpaga zikampatia faida kubwa, kwa sababu naye huzijali kazi zake kwa kuzitunza, mpaka zinamletea faida kubwa, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humuita jina la “miguu imenuka mto.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuzijali kazi zao kwa kuzitekeleza vizuri mpaka mwisho, ili waweze kupata mafanikio makubwa ya kuwasaidia vizuri, katika maisha yao.

Mithali 24:27.

Mithali 31:13-18.

Luka 14:29 – 30.

ENGLISH: THE FEET HAVE A SMELL OF A RIVER.

The overhead saying talks about a person who lived on the river all the time in his life. This man had many gardens of sugarcane, bananas, mangoes, oranges and other fruits. He used to visit his gardens that were on the river enough to inspect and take good care of them, during his life. That is why people called him the name of “the feet have a smell of a river.”

This saying is compared to the person who takes care about his works by visiting them until they bring him great benefits in his life. This person wakes up in the morning and goes to work well every day because of his diligence in carrying out his works. He gets a lot of profit from his works because of his focus on fulfilling them well in his life.

This person is similar to the one who took care of his gardens by visiting them, until they gave him a lot of profit, because he also takes care of his works by inspecting them, until they bring him a lot of profit, in his life. That is why people call him “the feet have a smell of a river.”

This saying teaches people about taking care of their works by carrying them out well until the end, so that they can get great success can help them well, in their lives.

Proverbs 24:27.

Proverbs 31:13-18.

Luke 14:29 – 30.

fisherman-7281429__480

man-470187__480

fishermen-in-india-1087726__480

1080. UGWIGUMHA IDI GUGWA ALIYO ILI GUJA BHUTONGI.

Ulusumo lunulo, lulolile wigumhi bho ng’wa munhu nhebhe. Uwigumhi bhunubho bhuli wipami bho gunlelengetwa umunhu ng’wunuyo mpaga wendugwa aliyo ugadama chiza.

Umunhu uyo wigumhaga ng’wunuyo, aduhayiwa igiki agwaga hasi kunguno uweyi wigumhaga duhu. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “ugwihumha idi gugwa aliyo iliguja bhutongi.”

 Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo obhubhaga umuchalo jakwe ulomba bhulekejiwa, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhudebhaga ubhuhubhi bhokwe na kulomba bhulekejiwa bho gufumila kubhiye abho obhahubhilaga, umukikalile kakwe kenako.  Uweyi agagayiyagwa ubhuyeji kunguno ya guwiganika ubhuhubhi bhokwe bhunubho, umuchalo jakwe jinijo.

Ubhulombi bho gulekejiwa gokwe gunuyo gugang’wenhelaga lubhango ulu bhabhubokela chiza abhiye, kunguno agabhizaga na mholele, umumoyo gokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agigumha ulelengeta duhu bho nduhu ugugwa ihasi, kunguno nuweyi agahubhaga olomba bhulekejiwa na guyega kihamo nabhiye uluolekejiwa chiniko, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ugwihumha idi gugwa aliyo iliguja bhutongi.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bho gugamala wangu amakoye ayo bhali nago, kugiki bhadule guja bhutongi bho gujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Luka 15:18.

Zaburi 15: 1.

Marko 10 :49.

Luka 18:13.

KISWAHILI: KUJIKWAA SI KUANGUKA BALI NI KWENDA MBELE.

Methali hiyo, huangalia kujikwaa kwa mtu fulani. Kujikwa huko, ni kujigonga miguu yake kwenye kitu fulani ambacho humuyumbisha mtu huyo kiasi cha kunusulika kuanguka. Mtu huyo hataambiwa kwamba ameanguka bali amejikaa tu. Ndiyo maana watu husema kwamba, “kujikwaa si kuanguka bali ni kwenda mbele.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kosa fulani katika jamii na kuomba msamaha, katika maisha yake. Mtu huyo, hulitambua upesi kosa lake na kuomba msamaha huo kwa wale aliowakosea, katika maisha yake. Yeye hukosa furaha kwa sababu ya kufikilia juu ya namna alivyowaumiza wengine kwa kosa lake hilo, maishani mwake.

Hatua yake ya kuomba msamaha humletea furaha kubwa unapopokelewa msamaha wake huo na wale aliowakosea, katika utekelejazi wa majukumu yake hayo.

Mtu huyo hufanana na yule aliyejikwaa akayumba bila kuanguka chini, kwa sababu naye hutenda kosa katika jamii na kulitumbua haraka kiasi cha kutosha kuomba msamaha, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “kujikwaa si kuanguka bali ni kwenda mbele.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kutosha kuyatatua kwa haraka matatizo yanayowakumba katika utekelezaji wa majukumu yao, maishani mwao, ili waweze kuzilea vizuri familia zao.

Luka 15:18.

Zaburi 15: 1.

Marko 10 :49.

Luka 18:13.

           

ENGLISH: STUMBLING IS NOT FALLING BUT GOING FORWARD.

The above proverb looks at someone’s stumbling. To stumble implies hitting one’s feet on something that shakes him/her enough to avoid falling. Such person will not be told that he/she has fallen but has just stumbled. That is why people say that, “stumbling is not falling but moving forward.”

This saying is compared to the person who commits some mistakes in society and asks for forgiveness, in his life. Such person quickly realizes his mistake and apologizes to those whom he wronged in his life. He becomes unhappy because of realizing how he has hurt others by his mistake, in his life.

His act of asking for forgiveness brings him great joy when his forgiveness is acknowledged by those whom he wronged, in the enactment of his duties.

This person is similar to the one who stumbled and staggered without falling down, because he also commits a mistake in society and realizes it quickly enough to ask for forgiveness, in his life. That is why people tell him that, “stumbling is not falling but moving forward.”

This saying imparts in people an idea of being patient enough to quickly solve the problems which they encounter in the implementation of their responsibilities, in their lives, so that they can nicely raise their families.

Luke 15:18.

Psalm 15:1.

Mark 10:49.

Luke 18:13.

           

black-2934630__480

 

afrikanerin-381939__480

 

people-3137083__480