Author: Sukuma legacy

985. JAWIB’I JIDASAB’ILAGWA.

Olihoyi munhu uyo agib’a hela ujituula mumhinda yakwe. Umunhu ng’wunuyo, agandya lugendo lo guja kaya. Aho oshiga ikaya agachala nkono umumhinda yakwe kugiki ajilole ihela jinilo, ujigayiwa kunguno agajigumila mu nzila bho nduhu ugamana uweyi. Gashinaga ihela jinijo, agajigumila haho ojib’ilaga mpaga ujikuga ung’winikili ojo. Hunagwene abhanhu bhagang’wila ung’wib’i ng’wunuyo giki, “jawib’i jidasab’ilagwa.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agib’aga jikolo ijo jidang’wenhelaga solobho yoseyose, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agib’aga jikolo ja bhanhu ogajitumamila sagala duhu kunguno adajinogelile. Uweyi agikalaga ukoya na nzala bhuli makanza kunguno ya gugayiwa jilila ijaguilisha  kaya yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agib’a hela ujigwisha haho ujib’ilaga mpaga jukugwa nu ng’winikili ojo, kunguno nuwei agajikenagulaga sagala ijikolo ijo agajib’aga, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “jawib’i jidasab’ilagwa.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja wib’i bho gwigulambija gutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule gupandika bhusab’i umuwikaji bhobho.

Kutoka 20: 15.

Mithali 15:9-10.

Mithali 16:8.

 

KISWAHILI: ZA KUIBA HAZITAJIRIKIWI.

Alikuwepo mtu aliyeiba hela na kuiweka mfukoni mwake. Mtu huyo, alianza safari ya kuelekea nyumbani. Alipofipa nyumbani kwake, alipeleka mkono mfukoni ili kuikagua hiyo hela, akaikosa, kwa sababu ilidondoka bila ya yeye kufahamu. Kumbe hela hiyo ilidondokea pale alipoiibia mpaka mwenye nayo, akaiokota. Ndiyo maana watu walimuambia yule mwizi kwamba, “za kuiba hazitajirikiwi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule anayeiba vitu ambavyo havimletei faida yoyote, katika maisha yake. Mtu huyo, huiba vitu vya watu na kuvitumia hovyo, kwa sababu hakuvitolea jasho. Yeye huishi kwa kusumbuliwa na tatizo la njaa kwenye familia yake, kwa sababu ya kukosa chakula cha kuilisha famalia yake hiyo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeiba hela akaidondosha mpaga mwenye nayo akaiokota, kwa sababu naye huvitumia hovyo vitu alivyoviiba, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “za kuiba hazitajirikiwi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya wizi kwa kujibidisha kufanya zao vizuri, ili waweze kupata utajiri, maishani mwao.

Kutoka 20: 15.

Mithali 15:9-10.

Mithali 16:8.

woman-112

african-12

 

ENGLISH: STOLEN THINGS DO NOT MAKE ONE RICH.

There was a man who stole money from somebody and put it in his pocket. This man began his journey home. When he got home, he put his hand in his pocket to check it all over, and missed it, because it fell out without him knowing. But the money fell out when he stole it until the owner had it, and he picked it up. That is why people told the thief that “stolen things do not make one rich.”

This proverb is equated to a man who steals things that do not benefit him in his life. This person steals people’s belongings and uses them carelessly, because he does not sweat in earning them. He lives with the problem of hunger in his family because of the lack of food for feeding his family members.

This person is like the one who stole the money and dropped it off at the owner’s presence, because he also misuses the things which he stole from his life. That is why people say to him that, “stolen things do not make one rich.”

This proverb imparts in people a clue on how to stop stealing properties of others. They have to try doing their best enough to earn for their living, so that they can get rich in their families.

Exodus 20:15.

Proverbs 15: 9-10.

Proverbs 16: 8.

 

home-

984. LUKWA LO JIHUNDI.

Ijihundi ili ngume iyo yolechije wikenya bho bhanhu abho bhatumamaga nimo go gulimila lukwa lo ngese. Abhanhu bhenabho, bhagayoga na gwikenya mpaga bhuyangulwa na bhanhu abho bhagiyigwa iyombo yabho. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayomba giki, “lukwa lo jihundi.” Ulukwa lunulo luli lukwa lo gwitulila.

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kukaya iyo ili na bhanhu bhagumana bhuyoga bhuli makanza. Ikaya yiniyo, yigiyojaga bhuli makanza kunguno ya kugayiwa ng’wigwano. Iyoyi idalamaga shigu ningi kunguno ya gugayiwa ililange ilya gwidegeleka chiza linilo, umuwikaji bhobho.

Ikaya yiniyo, igikolaga na bhalimu abho bhagikenya mpaga bhuyileka ingese yabho, kunguno ni yoyi, abhanhu bhayo bhagayogaga mpaga bhaduma uguyibheja chiza ikaya yiniyo, umukikalile kabho. Hunagwene abhanhu bhagaitanaga giki “lukwa lo jihundi.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka bhupelanu umutumami bho milimo yabho, kugiki bhadule gutumama milimo yabho chiza, bho nduhu ugwikenye, umuwikaji bhobho.

1Petro 4:7-8.

1Yohana 3:11-18.

1Yohana 4:7-21.

Marko 12:28-31.

 

KISWAHILI: MUKWA WA NGUMI.

Mukwa wa ngumi ni ugonvi wa watu waliokuwa wakipalila mukwa wa palizi. Watu hao, walizozana na kugombana mpaga wakaja watu waliousikia ugonvi huo kuwaamulia. Ndiyo maana watu hao waliita kwamba ni “mukwa wa ngumi.” Huo ni mukwa wa kupigana.

Msemo huo, hulinganishwa kwenye familia ile ambayo watu wake hugombana mara kwa mara. Familia hiyo, huzozana mara kwa mara kwa sababu ya watu wake kukosa uelewano. Yenyewe, huwa haidumu kwa sababu ya kukosa maadili ya kuwawezesha kuishi kwa pamoja, maishani mwao.

Familia hiyo, hufanana na wakulima wale waliogombana wakati wakipalilia palizi, kwa sababu nayo huzozana mara kwa mara, wakati watu wake, wanafanya kazi. Ndiyo maana watu huiita familia hiyo kuwa ni “mukwa wa ngumi.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha hasira katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kuyatekeleza vizuri majukumu yao, maishani mwao.

1Petro 4:7-8.

1Yohana 3:11-18.

1Yohana 4:7-21.

Marko 12:28-31.

farming-

ENGLISH: A FIST’S PORTION TO CULTIVATE.

The fistfight is the quarrel of the people who were weeding the weed in a farm. These men started arguing after misunderstanding of each other took place which causes them to start quarreling between them. The people who heard their noise and saw them quarreling went to reconcile them. That is why these people called it “a fist’s portion to cultivate.”

This saying is applied to a family whose members are not at odds with one another. The family, in turn, quarrels frequently because of the lack of understanding among its members.  This family disintegrates because its members do not have values which can unite them enough to live together in their family.

This family is like the farmers who quarreled when they were weeding in the farm, because its members also quarrel often while are working. That is why people call that family that “a fist’s portion to cultivate.”

This saying teaches people about letting go of anger in fulfilling their duties, so that they can better fulfill their responsibilities in their societies.

1Peter 4: 7-8.

1John 3: 11-18.

1John 4: 7-21.

Mark 12: 28-31.

983. OBYALILWA HA NZALA.

Ugubyaliwa ha nzala ili gubyalilwa hi kanza lwa nduhu ijiliwa kunguno ya mbula kuleka gutula ung’waka gunuyo. Ili gubyalilwa hikanza lya nduhu jiliwa. Hunagwene uyo obyalilwa hikanza linilo, agawilagwaga giki, “obyalilwa ha nzala.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo osangaga bhanhu bhamalaga gulya jiliwa, aha kaya yiniyo. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga nzala kunguno yagusanga jamalagwa guliwa ijiliwa jinijo ijo jali jazugagwa, aha kaya yiniyo. Uweyi agakoyiyagwa na bhutubhu bhunubho, ubho gulindila ikanza lingi ilya guzugilwa jiliwa jingi, kunguno ya gukeleja mpaga usanga jamalaga guliwa ijiliwa ijo jali jalijazugagwa jinijo, aha kaya yiniyo.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo abyalilwa ha nzala, kunguno nuweyi agasanga abhiye bhajimalaga gujilya pye ijiliwa ijo jalijazugagwa, aha kaya yiniyo. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagang’wilaga giki, “obyalilwa ha nzala.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gwanguha gushiga uko bhalalikagwa guja, umubhutumami bhobho, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Mwanzo 26:1.

2Wafalme 4:38-39.

KISWAHILI: UMEZALIWA KIPINDI CHA NJAA.

Kuzaliwa kwenye kipindi cha njaa ni kuzaliwa kwenye wakati wa kutokakuwa na chakula kwa sababu ya kutosekana kwa mvua mwaka huo, au sababu zingine. Kipindi hicho ni cha kuzaliwa wakati chakula hakipo. Ndiyo maana yule aliyezalwa kwenye kipindi hicho, watu humwambia kwamba, “umezaliwa kipindi cha njaa.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule aliyekuta watu wamemaliza kula chakula chote, kwenye familia hiyo. Mtu huyo, huwa anashinda njaa kwa sababu ya kukuta wenzake wamekimaliza kukila chakula chote kilichokuwa kimepikwa, kwenye familia hiyo. Yeye husumbuliwa na njaa tumbuni mwake anaposubiri mpaka wakati mwingine watakapo pika chakula kingine, kwa sababu ya kuchelewa kwake mpaga akakuta wenzake wamekula chakula chote, kwenye familia hiyo.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyezaliwa wakati wa njaa, kwa sababu naye amekuta wenzake wamekula chakula chote kilichokuwa kimepikwa, kwenye familia hiyo. Ndiyo maana wenzake hao, humwambia kwamba, “umezaliwa kipindi cha njaa.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwahi kufika kule walikoalikwa kwenda katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Mwanzo 26:1.

2Wafalme 4:38-39.

namibia-21

woman-211

 

ENGLISH: YOU WERE BORN DURING FAMINE.

Being born in a famine-stricken period is a time of little or no food due to a lack of rain, or other reasons. Anyone who is born during this period suffers from hunger because food is not available. That is why people say to him/her that, “you were born during famine.”

This proverb is related to a man who finds people having eaten all food in the family. This man remains hungry because he finds his colleagues have finished eating all the food that was cooked in that family. He suffers from hunger in his stomach as he waits until the next time of cooking another meal after delaying to arrive in that family.

This man in like the one who was born during the famine time, because he also found his fellows had eaten all the food that had been cooked in that family. That is why his colleagues tell him that, “You were born during famine.”

This proverb imparts in people an idea on how to get earlier to where they are invited to go in fulfilling their duties, so that they can have more successes in their families.

Genesis 26: 1.

2 Kings 4: 38-39.

 

982. MZIDUNGEMA B’USESE.

Akahayile kenako, kahoyelile higulya ya gugeng’wa b’usese bho ng’wa munhu nhebhe. Ub’usese bhunubho, b’uli bhuluhiwa bho ng’wa munhu uyo agaja ha kaya iyo igang’winha milimo midamu guti nsese, kunguno ya gukayiwa bhutogwa ukuli munhu ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga abha ha kaya yiniyo giki “mzidungema b’usese.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli nkima uyo otolwa ha kaya iyo idantogilwe, umukikalile kayo. Ikaya yiniyo, igamanaga yuntuma unkima ng’wunuyo, guja gujutumama milimo midimu bho mduhu ugwifula, kunguno ya gung’wiganikila guti giki ali nsese oyo. Unkima ng’wunuyo, agikalaga anogile bhuli makanza kunguno ya gutumamiwa milimo midimu yiniyo bhuli makanza, umukikalile kakwe.

Unkima ng’wunuyo, agikolaga nu munhu uyo agaja hakaya iyo yang’winhaga milimo midimu bhuli makanza, kunguno nuweyi agatumagwa gujutumama milimo midimu bhuli makanza ni kaya yiniyo aho otolelwa. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga abhanhu bha ha kaya yiniyo giki, “mzidungema b’usese.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya guleka gub’agema b’usese abhanhu bho gub’inha ikujo pye abhose, kulwa bhu munhu bhobho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Kutoka 20:8-11.

Kutoka 21:1-11.

Kutoka 1:8-14.

 

KISWAHILI: MSIMJARIBU MTUMWA.

Msemo huo, huongelea juu ya kufanywa mtumwa kwa mtu fulani. Utumwa huo, ni hali ya kuteswa kwa mtu aliyeenda kwenye familia ambayo watu wake walimtumikisha kwa kumpatia kazi ngumu kama mtumwa, kwa sababu ya kukosa upendo kwake mtu huyo. Ndiyo maana watu waliwaambia wanafamilia hayo kwamba, “msimjaribu mtumwa.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mwanamke aliyeolewa kwenye familia isiyompenda. Familia hiyo, huwa ina mtuma mwanamke huyo kwenda kufanya kazi ngumu bila hata kupumzika, kwa sababu ya kumfikiria kama mtumwa wa hapo. Mwanamke huyo, huwa amechoka kila wakati kwa sababu ya kutumikishwa kwa kupewa kazi hizo mgumu, mara kwa mara, katika maisha yake.

Mwanamke huyo, hufanana na yule mtu aliyeenda kwenye familia iliyomtumikisha kwenye kazi ngumu kama mtumwa, kwa sababu naye hutumikishwa kwa kufanyishwa kazi ngumu, na familia hiyo alipoolewa. Ndiyo maana watu huwaambia wanafamilia hao kwamba, “msimjaribu mtumwa.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuwatumikisha watu kama watumwa, kwa kuwaheshimu watu wote kwa sababu ya utu wao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao.

Kutoka 20:8-11.

Kutoka 21:1-11.

Kutoka 1:8-14.

woman-SLAVE

slave-castle-

ghana-1

 

ENGLISH: DO NOT MAKE HIM/HER SLAVE.

This saying refers to enslavement of a person. Slavery is a state of torture to a person who went to a family members who enslaved him by giving him hard works as a slave, because they did not love him. That is why the people told those family members that, “Do not make him/her slave.”

This saying is equated to a married woman in a family that does not love her. This family often sends the woman to work in difficult activities without even resting, because of considering her as a slave. This woman is constantly exhausted because of being tortured by such frequent difficult tasks in her life.

This woman is like the person who went to a family that tortured him as a slave, because she was also forced to work in difficult tasks by the family members where she got married. That is why people say to those family members that, “Do not make him/her slave.”

This saying imparts in people a clue on stopping habit of enslaving people, by respecting all people because of their dignity, so that they can peacefully live in their families.

Exodus 20: 8-11.

Exodus 21: 1-11.

Exodus 1: 8-14.

981. OZUB’ANGAGA.

Olihoyi nkima umo uyo ozugaga jiliwa. Unkima ng’wunuyo, ogazuga jiliwa jib’isi kunguno ya bhuzuki bhokwe ubho sagala bhunubho. Uweyi agenheleja bhanhu gwikala na nzala kunguno ya guduma ugujilya ijiliwa jakwe ijib’isi jinijo. Hunagwene abhanhu bhagang’wila giki, “ozub’angaga.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adatumamaga chiza imilimo yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agatumamaga sagala sagala imilimo, iyo ilikihamo na bhulimi, na bhusuluja, kunguno ya gugayiwa bhudiliji bho milimo yakwe yiniyo. Uweyi agagayiyagwa ijiliwa jagulya aha kaya yakwe, kunguno ya gugayiwa bhudiliji bho milimo yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu nkima uyo agazuga jiliwa jib’isi, kunguno nu weyi agatumamaga sagala sagala bho nduhu uguidilila chiza imilimo yakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ozub’angaga.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija guitumama imilimo yabho bho guidilila chiza, kugiki bhadule gupandika jiliwa na sabho ja gubhambilija ugujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Warumi 12:11.

Mathayo 24:13.

KISWAHILI: UMEHARIBU.

Alikuwepo mwanamke mmoja aliyekuwa akipika chakula. Mwanzake huyo, alipika hovyo chakula hicho kikawa kibichi kwa sababu ya kukosa umakini wa kujali vizuri kazi yake. Yeye alisababisha watu kushinda na njaa kwa sababu ya kushindwa kukila chakula chake hicho kibichi. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “umeharibu.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule asiyeyatekeleza vizuri majukumu yake, katika maisha yake. Mtu huyo, hufanya kazi zake hovyo hovyo, ambazo ni pamoja na zile za kilimo na biashara, kwa sababu ya kutokujali kwake kazi zake hizo. Yeye hukosa chakula nyumbani kwake kwa sababu ya kukosa umakini wake huo, katika utekelezaji wa majukumu yake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule mwanamke aliyepika hovyo chakula chake kikawa kibichi, kwa sababu naye hufanya kazi zake hovyo, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “umeharibu.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao kwa kuyajali vizuri, ili waweze kupata mafanikio mengi zaidi, maishani mwao.

Warumi 12:11.

Mathayo 24:13.

woman-212

ENGLISH: YOU HAVE SPOILT EVERYTHING.

There was a woman who was cooking. Nonetheless she spoilt her food because she did not pay attention to her works. She caused the people to go hungry because they could not eat her raw food. That is why they told her that, “You have spoilt everything.”

This saying is compared to a person who does not fulfill his/her responsibilities well in life. This person performs his/her duties negligently, including those of agriculture and trade, because of laziness. He/she misses food at home because of such lack of focus in the discharge of his/her responsibilities in life.

This person is like the woman who spoilt food in her way of cooking, because he/she also does not pay attention in his/her works. That is why people say to his/her that, “You have spoilt everything.”

This saying teaches people on how to work hard enough to fulfill well their responsibilities by taking good care of them, so that they can have more success in their lives.

Romans 12:11.

Matthew 24:13.