mother tongue

996. IGUSHAGE NA MUNHU O JIKOLO, UDIZIGUSIJA JIKOLO.

Ulusumo lunulo, luhoyelile higulya ya wigusija bho jikolo na wigusha na munhu ijikolo. Umunhu uyo agigushaga na munhu o jikolo agapandikaga bhuyeji uweyi kihamo nuyo alinajikolo ng’wunuyo, bho gongeja masala gagusab’ila.

Aliyo lulu, umunhu uyo agigusijaga jikolo agajib’ipyaga na gujimala bho gujitumamila sagala, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agapandikaga makoye ga guhab’ika kunguno ya kujigusija sagala ijikolo jakwe jinijo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “igushage na munhu o jikolo, udizigusija jikolo.”

Ulusumo lunulo, lugayombagwa kuli munhu uyo agajikenagulaga bho gujitumila sagala ijikolo jakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agajib’ipyaga ijikolo jakwe bho gujigusija sakala na gujigulila maginhu ayo gadina solobho yoseyose, kunguno ya gugayiwa masala na witegeleja bho katumamilile ka sabho jakwe jinijo. Uweyi agajimalaga gujib’ipya na gujikenagula sagala isabho jakwe jinijo kunguno ya gujigusija sagara chiniko, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agajimala gujigusija sagala ijikolo jakwe, kunguno nu weyi agajimalaga isabho jakwe bho gujigusija sagala umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “igushage na munhu o jikolo, udizigusija jikolo.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na masala ga gujilang’hanila chiza isabho jabho bho gujitumamila na witegeleja bhutale, kugiki jidule gubhambilija chiza, umuwikaji bhobho.

Mathayo 19:-23-24.

Luka 15:11-13.

KISWAHILI: CHEZA NA MTU MWENYE MALI, USICHEZEE MALI.

Methali hiyo, huongelea juu ya uchezeaji wa mali na kucheza na mtu mwenye mali. Mtu yule ambaye hucheza na mtu mwenye mali hupata furaha ya kujifunza namna ya upataji wa mali wakiwa pamoja na mwenye mali hizo.

Lakini mtu achezeae mali huziharibu na kuzimaliza kwa kuzitumia hovyo katika maisha yake. Mtu huyo, hukumbwa na tatizo la umaskini kwa sababu ya kuzichezea hovyo mali zake hizo. Ndiyo maana watu humuonya kwa kumwambia kwamba, “cheza na mtu mwenye mali, usichezee mali.”

Methali hiyo, hutumiwa kwa mtu yule ambaye huiharibu mali yake kwa kuitumia hovyo, katika maisha yake. Mtu huyo, huviharibu vitu vyake hivyo kwa kuzichezea hovyo kwa sababu ya kukosa akili ya umakini katika matumizi ya mali zake hizo. Yeye huzimaliza mali zake hizo, na kukumbwa na tatizo la umaskini kwa sababu ya kuzichezea hovyo mali zake hizo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyevimaliza vitu vyake kwa kuvichezea hovyo, kwa sababu naye huzimaliza mali zake kwa kuzichezea hovyo, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “cheza na mtu mwenye mali, usichezee mali.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na akili ya kuwawezesha kuzitunza mali zao kwa kuzitumia wakiwa na umakini mkubwa, ili ziweze kuwasaidia vizuri, maishani mwao.

Mathayo 19:-23-24.

Luka 15:11-13.

guitar-1

zulu-youths-

ENGLISH: PLAY WITH SOMEONE WHO HAS WEALTH BUT DO NOT PLAY WITH WEALTH.

The overhead proverb speaks about playing with property and playing with a wealthy person. The person who plays with the person who owns the property finds joy of learning how to acquire the property from such owner of possessions.

Nonetheless a man who squanders his possessions destroys them as well as himself by misusing them in his life. This man, however, suffers from poverty because he wasted his resources. That is why people warn him by saying that, “play with someone who has wealth but do not play with wealth.”

This proverb is applied to the man who squanders his belongings by wasting them in his life. This man, in effect, destroys his possessions by playing with them carelessly because of a lack of common sense in usage of his belongings. He squanders his wealth to point of suffering from poverty because of finishing them in useless matters.

This person is like the one who squanders his possessions by playing with them, because he also squanders his wealth by his carelessness in taking care of them in his life. That is why people say to him that, “play with someone who has wealth but do not play with wealth.”

This proverb instills in people a clue on how to be intelligent enough to take care of their possessions by using them with great care, so that they can nicely help them in their lives.

Matthew 19: -23-24.

Luke 15: 11-13.

agriculture-

995. JA NG’WINIKILI JIGALIYAGWA NA NG’WENEJO.

Ung’winikili jikolo ali munhu uyo adebhile umo ujicholela isabho jinijo. Umunhu uyo agikalaga na jikolo jakwe agajilyagwa weyi bho nduhu uo gunemeja kunguno jili sabho jakwe. Uweyi agabhalemeja abho bhagamonelaga wilu umubhuli bho jikolo jakwe jinijo. Hunagwene agabhawilaga giki, “ja ng’winikili jigaliyagwa na ng’wenejo.”

Ulusumo lunulo, lugayombagwa kuli munhu uyo agabhabhonelaga wilu abhanhu abho bhagalyaga sabho jabho. Umunhu ng’wunuyo, alina nhungwa ja gubhakolwa abhiye abho bhagajilyaga chiza isabho ijo bhajichola bhoyi b’inikili, kunguno ya wilu bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe. Uweyi agitindikaga gutumama milimo yakwe sagara kunguyo ya guhoyela mihayo ya abhiye abho bhagajitumilaga jikolo getumo bhatogelilwe bhoyi bhinikili, umuwikaji bhobho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo omonelaga wilu umunhu uyo alyaga jikolo jakwe, kunguno nuweyi agabhabhonelaga wilu abhasabhi abho bhagajitumilaga isabho jabho gitumo bhatogelilwe bhoyi b’inikili, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ja ng’winikili jigaliyagwa na ng’wenejo.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja gubhabhonela wilu abhanhu abho bhagalyaga jikolo jabho, kugiki bhadule gwigulambija gutumama milimo ya gubhenhela matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Yoshua Bin Sira 31:8.

Yoshua Bin Sira 3:8.

 

KISWAHILI: ZA MWENYEWE HULIWA NA MWENYEWE.

Mwenye mali ni mtu anayefahamu jinsi alivyojitafutia mali hizo. Mtu huyo, huzitumia mali hizo kwa kuzila akiwa na uhuru kwa sababu ni haki yake kutumia mali zake kama apendavyo. Yeye huwakataza wale wanaomuonea wivu azitumiapo vizuri mali zake hizo, kwa sababu hawana haki ya kumzuia kuila atakavyo mali yake hiyo. Ndiyo maana huwaambia kwamba, “za mwenyewe huliwa na mwenyewe.”

Methali hiyo, hutumiwa kwa mtu yule ambaye huwaonea wivu wale wanaokula mali zao. Mtu huyo, ana tabia ya kuwachukia watu wanaotumia mali zao hizo kama wapendavyo wenyewe, kwa sababu ya wivu wake huo, katika maisha yake. Yeye hujichelewesha bure kufanya kazi zake kwa sababu ya kuongelea wale wanaotumia mali zao kama wapendavyo, maishani mwao.

Mtu huyo, hufanana na wale waliomuonea wivu yule aliyekuwa akitumia mali yake kama apendavyo, kwa sababu naye huwaonea wivu matajiri wanaotumia utajiri wao kama watakavyo wao wenyewe, maishani mwao. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, “za mwenyewe huliwa na mwenyewe.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuwaonea wivu watu wanaotumia mali zao kama wapendavyo, ili waweze kuutumia muda wao kwa kujibidisha kufanya kazi zao za kuwaletea mafanikio mengi, maishani mwao.

Yoshua Bin Sira 31:8.

Yoshua Bin Sira 3:8.

cow-12

woman-211

ENGLISH: THE PROPERTY OF THE OWNER IS EATEN BY THE OWNER.

A property of owner is something which the one who has it knows how he or she sought it. This owner, in effect, uses it for eating freely because it is his right to spend his property as he/she likes. He/she forbids those who are jealous of him/her when he/she makes good use of it, because they have no right to stop him/her from eating it. That is why he tells them that “the property of the owner is eaten by the owner.”

This proverb is applied to a man who envies those who eat their possessions. This man has a tendency of hating people who spend their property as they like themselves, because of his jealousy in his life. He delays in vain in doing his works because of speaking about those who use their wealth according to their wishes in their lives.

This man resembles those who envied the one who used his wealth as he wished, because he also envies the rich people who use their wealth according to their interests in their lives. That is why he tells people that “the property of the owner is eaten by the owner.”

This proverb teaches people on how to stop being jealous of people who use their wealth as they like, so that they can spend their time for working hard enough to bring them more successes in their lives.

Joshua Bin Sirach 31: 8.

Joshua Bin Sirach 3: 8.

 

african-girl-

994. NOMO GO NTALE GULINA B’UNONU.

Unomo ugo ntale ili mihayo iyo agayiyombaga ulu alifunya ilange ukubhanhu bhakwe. Abhanhu abho bhagayigwaga imihayo yakwe bho gulidimila chiza ililange lwake linilo, bhagapandikaga bhunonu. Ubhunonu bhunubho jili mbango ijo bhagajipandikaga ulu bhalikalana chiza ililange lya ntale obho ng’wunuyo. Hunagwene bhagayombaga giki, “nomo go ntale guli na b’unonu.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhana abho bhali na wigwi bho gwiyikalana chiza imihayo ya myaji obho, umukikalile kabho. Abhana bhenabho, abhayigwaga imihayo ya myaji obho ng’wunuyo na guyikalana gufumila ahabhunigini mpaga ha bhutale bhobho, kunguno ya nhungwa jabho ijawiza jinijo. Abhoyi bhagapandikaga mbango ja gwikala chiza na bhanhu na gub’iza na sabho ningi, umuwikaji bhobho, kunguno ya wigwi bhobho ubho gulikalana chiza ililange lya myaji obho ng’wunuyo.

Abhana bhenabho, bhagikolaga nabho bhagalikalana chiza ililange lya ntale obho, mpaga bhupandika matwajo mingi, kunguno nabho bhali na wigwi bho gulikalana chiza ililange lya myaji bhobho, ilo ligabhenhelaga mpango ja bhusab’i na gwikala chiza na bhanhu bhabho, umuwikaji bhobho. Hunagwene bhagayombaga giki, “nomo go ntale gulina b’unonu.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gub’iza na wigwi bho gulidilila ilange liza lya bhatale bhabho na gulikalana chiza, kugiki bhadule kupandika mbango ja gusab’a na gwikala chiza na bhanhu bhabho, umuwikaji bhobho.

Mithali 7:1-3.

Mithali 6:20-23.

1Yohana 3:18.

Mathayo 23:37-39.

Yohana 1:11-12.

Mithali 22:12.

Waefeso 6:1-4.

KISWAHILI: MDOMO WA MKUBWA UNA UTAMU.

Mdomo wa mkubwa ni maneno anayoyaongea mtu huyo anapowapatia maadili mema watu wake. Watu wanaoyasikia maneno yake hao, kwa kuyajali katika kuyaishi maadili hayo mema, hupata utamu. Utamu huo, ni Baraka wanazozipata wanapoyaishi maadili hayo mema ya mkubwa wao huyo. Ndiyo maana husema kwamba, “mdomo wa mkubwa una utamu.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watoto wale ambao wana utii wa kuyaishi maadili ya mzazi wao, katika maisha yao. Watoto hao, huyaishi maneno ya mzazi wao kwa kuishi katika maadii mema kuanzia utotoni hadi ukubwani mwao, kwa sababu ya tabia yao hiyo njema. Wao hupata Baraka za kuishi vizuri na watu wao na kuwa na mali ninyi maishani mwao, kwa sababu ya utii wao huo kwenye maadili ya mzazi wao.

Watoto hao, hufanana na wale walioyaishi maadili ya mkubwa wao, mpaga wakapata mafanikio mengi, kwa sababu nao wana utii wa kuyaishi maadili ya mzazi wao, yanayowaletea Baraka za kuishi na watu wao vizuri. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, “mdomo wa mkubwa una utamu.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na utii wa kuyajali maadili ya wakubwa wao na kuyaishi vizuri, ili waweze kupata Baraka za kutajirika na kuishi vizuri watu wao, maishani mwao.

Mithali 7:1-3.

Mithali 6:20-23.

1Yohana 3:18.

Mathayo 23:37-39.

Yohana 1:11-12.

Mithali 22:12.

Waefeso 6:1-4.

elder-1

SON OF THE CHIEF

ENGLISH: “THE MOUTH OF AN ELDER PERSON HAS SWEETNESS.”

The mouth of the elder person has sweetness because of speaking words of wisdom which provide listeners with good manners. People who hear those words learn moral for taking care of their societal members. They become aware of good values enough to find sweetness in applying them to their daily lives. Such sweetness is the blessing which they receive as they live up to their high moral standards. That is why they say that, “The mouth of an elder person has sweetness.”

This proverb is compared to children who are obedient to the moral values ​​of their parents in their lives. These children, in turn, live up to their parent’s words by living a good life from infancy to adulthood, because of their good behaviors. They get blessings of living well with their people because of their obedience to their parent’s values.

These children are like those who lived up to the values ​​of their elders who have had great successes, because they too have the obedience to live up to their parents’ values, which bring them with blessings of living well with their people. That is why they tell people that, “the mouth of an elder person has sweetness.”

This proverb imparts in people a clue on how to be obedient to the values of their socieities enough to live on the morals of their elders by liveing peacefuly with others, so that they may receive blessings of getting rich enough to support their family members in attaining their goals.

Proverbs 7: 1-3.

Proverbs 6: 20-23.

1 John 3:18.

Matthew 23: 37-39.

John 1: 11-12.

Proverbs 22:12.

Ephesians 6: 1-4.

993. AHA WELELO WASA B’O GWIGUGANIJA.

Ulusumo lunulo, luhoyelile higulya ya wasa bho gutumama milimo bho guyigunija. Uwiguganija bhunubho bhuli bhutumami bho gwiyambilija kugiki gushile wangtu unimo gunuyo.

Yalihoyi kaya iyo ikalaga na bhatumami bha mbika ningi. Abhatumami bhenabho bhatumamaga milimo yabho bho gwiyambilija chiza na bho nduhu ugulijimija sagala ilikanza lyabho. Hunagwene bhiwilaga giki, “aha welelo wasa b’o gwiguganija.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagajitumilaga chiza ijinhilwa jabho, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhajidebhile ijinhilwa jabho ijo bhagajitumilaga bho gutumama milimo mingi iyo bhayidebhile, kunguno bhahayile gubhutumila chiza uwasa bhobho umo gwiza kuwelelo. Abhoyi bhagapandikaga sabho ningi umubhutumami bhobho, kunguno ya bhukamu bhobho ubho gujitumila chiza ijinhilwa jabho jinijo, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na bhanhu bhaha kaya iyo bhatumamaga milimo yabho bho gwiyambilia chiza, kunguno nabhoyi bhagajitumilaga chiza ijinhilwa jabho umubhutumami bho milimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho. Hunagwene bhagabhawilaga abhanhu bhabho giki, “aha welelo wasa b’o gwiguganija.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gujitumila chiza ijinhilwa ja kufuma kuli Wangaluke, bho gwigulambija kutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule kupandika sabho ningi, umuwikaji bhobho.

Yeremia 1:4-10.

Mathayo 20:1-16.

KISWAHILI: DUNIANI NAFASI YA KUPOKONYANA.

Methali hiyo, huongelea juu ya nafasi ya kufanya kazi hapa duniani kwa kupokonyana. Kupokonyana kazi ni kufanya kazi kwa ushirikiano ili kuweza kuimaliza mapema kazi hiyo.

Yilikuwepo familia ya watu waliofanya kazi za aina nyingi. Wafanya kazi hao, waliyatekeleza majukumu yao kwa kusaidiana vizuri bila kuupoteza hovyo muda wao. Ndiyo maana waliambiana kwamba, “duniani nafasi ya kupokonyana.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale ambao huvitumia vizuri vipaji vyao, maishani mwao. Watu hao, hujitahidi kuvifahamu vipaji vyao hivyo ambavyo huvitumia kwa kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao, kwa sababu ya kupenda kuitumia vizuri nafasi yao ya kuja hapa duniani. Wao hufanikiwa kupata mali nyingi katika utekelezaji wa majukumu yao, kwa sababu ya bidii yao hiyo ya kuvitumia vizuri vipaji vyao, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale wanafamilia walioyatekeleza majukumu yao kwa kusaidiana vizuri, kwa sababu nao huvitumia vizuri vipaji vyao katika kuyatekeleza majukumu yao vyema, maishani mwao. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, “duniani nafasi ya kupokonyana.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuvitumia vizuri vipaji walivyopewa na Mwenyezi Mungu, kwa kujibidisha kufanya kazi zao vizuri, ili waweze kupata mali nyingi za kuziendelezea familia zao, maishani mwao.

Yeremia 1:4-10.

Mathayo 20:1-16.

people work1

ferry-1

ENGLISH: THE EARTH IS A PLACE TO STRUGGLE AGAINST EACH OTHER.

This proverb speaks of the opportunity to work here on earth for a living. The task at hand is to work together in order to complete the task early.

There was a family of people who did many kinds of works. The staff members carried out their duties by helping each other well without wasting their time. That is why they said to one another that, “the earth is a place to struggle against each other.”

This proverb is related to people who make good use of their talents in their lives. These people, in turn, strive to appreciate their talents which they use in an effort to fulfill their responsibilities in their daily lives. They do so out of an aim of making the most usage of their opportunity of coming on this earth. They succeed in acquiring more wealth in the performance of their duties because of their diligence of making the best use of their talents in their lives.

These people are like family members who fulfilled well their responsibilities by nicely helping each other, because they also make good use of their talents in fulfilling their responsibilities well in their lives. That is why they tell people that “the earth is a place to struggle against each other.”

This proverb teaches people on how to make good use of their God-given talents, by striving to do their work well, so that they may have more wealth for supporting their families in their lives.

Jeremiah 1: 4-10.

Matthew 20: 1-16.

kigali-11

992. IJANE JING’WE LELO IJAKO JAKO.

Akahayile kenako, kandija kuli nanhala umo uyo ulina bhana bhakwe. Unamhala ng’wunuyo oli nsabhi o mitugo kunguno ya bhukamu bhokwe ubho gulima migunda mitale. Aliyo lulu, ng’wana okwe umo olemaga ugutumama imilimo kunguno ya gujisanya isabho jinijo ija ng’wa sabho. Hunagwene unamhala ng’wunuyo agabhawilaga giki, “ijane jing’we lelo ijako jako.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli namhala uyo agabhalangaga abhana bhakwe abho bhisanije sabho jakwe gwigulambija gutumama milimo yabho chiza.

Unamhala ng’wunuyo, agabhamishaga diyu abhana bhakwe bhenabho bhaja gujutumama milimo yabho, kunguno adahayile igiki bhikale bho gwisanya jabho ja gugabhana, ijakwe jinijo. Uweyi agabhakomelejaga pye abhose gwicholela sabho jabho bho gutumama milimo yabho chiza, kunguno ijinijo hijabho ijo adadulie munhu gubhataja, umuwikaji bhobho.

Unamhala ng’wunuyo agikolaga nuyo obhakomelejaga bhanhu bhakwe gwigulambija gutumama milimo yabho chiza, kunguno nuwei agabhalangaga abhanhu bhakwe gutumama milimo yabho chiza, umuwikaji bhokwe. Hunagwene agabhawilaga giki, “ijane jing’we lelo ijako jako.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya guleka gwisanya sabho ja gugabhilwa na bhabyaji bhabho bho gwigulambija gutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule gupandika sabho jabho bhinikili, umuwikaji bhobho.

Luka 15:11-32.

KISWAHLI: CHANGU CHENU LEO CHAKO CHAKO.

Msemo huo, ulianzia kwa mzee mmoja aliyekuwa na watoto wake. Mzee huyo, alikuwa tajiri sana kwa sababu ya bidii yake ya kufanya kazi kwa kulima mashamba makubwa.

Lakini basi, mtoto moja alikuwa akikataa kufanya kazi kwa sababu ya kutegemea urithi kutoka kwa baba yake huyo. Ndiyo maana baba huyo, aliwaambia watoto wake kwamba, “changu chenu leo chako chako.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mzee yule ambaye huwafundisha watu wake wanaotegemea urithi wa mali zake, kujibidisha kufanya kazi zao, maishani mwao. Mzee huyo, huwaamusha watoto wake hao, asubuhi na mapema kwenda kufanya kazi zao, kwa sababu hapendi waishi kwa kutegemea mali za kugawana urithi. Yeye huwahimiza kujitafutia mali zao wenyewe ambazo hayupo mtu wa kuwanyang’anya, kwa kuyatekeleza majukumu yao vizuri, maishani mwao.

Mzee huyo, hufanana na yule aliyewahimiza watoto wake kujibibisha kufanya kazi zao vizuri, kwa sababu naye pia huwahimiza watoto wake kujitegemea kwa kuyatekeleza vizuri majukumu yao, maishani mwao. Ndiyo maana yeye huwaambia kwamba, “changu chenu leo chako chako.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kutegemea kupata mali za urithi wa kugawana, kwa kuyakeleza vizuri majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio ya kuwa na mali zao, maishani mwao.

Luka 15:11-32.

kenya-22

lesotho-21

ENGLISH: MY PROPERTY IS YOURS BUT YOUR PROPERTY IS YOURS ALONE.

This saying originated from an old man who had children.  He was very rich because of his hard working life in cultivating large fields.

Nevertheless, one child was refusing to work because of depending on his father’s properties. That is why the father told his children that, “my property is yours but your property is yours alone.”

This saying is compared to the old man who teaches his people who depend on the inheritance of his possessions to strive to do their work in their lives. This old man wakes up his children early in the morning enough to go to work, because he does not want them to live on the inheritance. He encourages them to seek out their own possessions that no one else can rob them of, by fulfilling their responsibilities well, in their lives.

This elder is like the one who encouraged his children to do their best in their works, because he also encourages his children to be self-reliant by fulfilling their responsibilities in life. That is why he tells them that, “my property is yours but your property is yours alone.”

This saying teaches people on giving up the habit of relying on the acquisition of shared property, by carefully defining their responsibilities, so that they can be successfully in getting their own properties in their lives.

Luke 15: 11-32.

lesotho-32