legacy

1178. NULU UGADIMA UGUTYUJA.

Ulusumo lunulo, lunhoyelile munhu uyo ugatyuja umulinti ugugwa hasi. Umunhu ng’wunuyo, aliolinha umulinti lya minyembe kugiki atone minyembe ya gulya. Ohayimanile otyuja ugwa hasi aliyo oliodima chiza. Hunagwene agayonmba giki, “nulu ugadima ugutyuja.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo ohubhaga bho gwenhelejiwa na bhiye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, alintungilija aliyo lulu agahubhiyagwa na bhiye abho bhali na nhungwa ja bhubhi kunguno agayelaga nabho, umubhutumami milimo yakwe yiniyo. Uweyi agapandikaga mamihayo gagwenhelejiwa na bhiye bhenabho abha miito gabhubhi, kunguno ya gwikala nabho, umubhutumami bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agatyuja ugwa hasi aliyo oliodima, kunguno nuweyi alintungilija aliyo agahubhaga bho gwenhelejiwa na bhiye, umukikalile kakwe. Hunagwene agayombaga giki, “nulu ugadima ugutyuja.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho gwilalanhana na bhanhu abho, bhagatumamaga milimo yabho kugiki bhadizuhubhibhiwa nabho, umuwikaji bho bhutungilija bhobho bhunubho.

Mwanzo 3:1-7.

KISWAHILI: HATA UKISHIKA UTATELEZA.

Methali hiyo, humuongelea mtu aliyekuwa ameshikilia kwenye mti akateleza na kuanguka chini. Mtu huyo, alipanda kwenye mti wa miembe ili achume maembe ya kula. Kwa bahati mbaya aliteleza akaanguka chini, pamoja na kwamba alikuwa ameshikilia vizuri. Ndiyo maana alisema kwamba, “hata ukishika utateleza.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hukosea kwa kusababishwa na wenzake, katika maisha yake. Mtu huyo, ni mwanamifu ambaye hukosea kwa kusababishwa na wenzake wenye mtendo maovu kwa sababu ya kutembea nao, katika kazi zake. Yeye hupata matatizo ya kusababishwa na wenzake hao wenye matendo maovu, kwa sababu ya kufanya kazi pamoja nao, katika utekelezaji wa majukumu yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyekuwa ameshika kwenye mti akateleza na kuanguka chini, kwa sababu naye ni mwaminifu, ambaye hukosea kwa kusababishwa na wenzake ambao wana matendo maovu, katika utekelezaji wa majukumu yake. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “hata ukishika utateleza.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kujilinda na watu wanaofanya kazi pamoja nao, ili wasikoseswe na wao, katika maisha yao hao ya uaminifu.

Mwanzo 3:1-7.

ENGLISH: EVEN IF YOU HOLD ON YOU WILL SLIP.

The overhead proverb speaks of a man who was holding on to a tree who slipped and fell down. This man climbed a mango tree in order to pick mangoes to eat. Unfortunately he slipped and fell to the ground, even though he was holding on well. That is why he said that, “even if you hold on, you will slip.”

This proverb is equated to a person who makes a mistake because of his nobles, in his life. Such person is a miscreant who errs because of his colleagues who do evil because of being with them, in his work. He gets problems which are caused by those colleagues who have evil deeds, because of working with them, in carrying out of his duties.

This person is similar to the one who was holding on to a tree who slipped and fell down, because he is also honest, who errs because of his colleagues who have wicked deeds, in the enactment of his duties. That is why he says that, “even if you hold on, you will slip.”

This proverb teaches people on how to be careful enough to protect themselves and the people who work with them, so that they are not wronged by them, in their honest lives.

Genesis 3:1-7.

mango-5326504__480

1177. ILI LIKANGIKA.

Ikangika jili ginhu jikoji nulu jikali guti walwa, nulu bhupilipili, nulu litumbati, na jingi ijo jikolile ni jinijo. Iginhu jinijo, jigabhayanjaga abhanhu abho bhagajitumilaga bho nduhu bhitegeleja kunguno ya wayi bhojo. Abho bhagajitumilaga chiza na witegeleja jigabhinhaga bhuyegi. Hunagwene abhanhu bhagajitanaga giki, “ili likangika.”

Akahayile kaneko kagalengajigwa kuli munhu uyo agajitumilaga bho witegeleja bhutale iginhu ijikoji, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, alina bhulingisilo ubho gujitumila ijikolo ni jiliwe ijo alinajo chiza, kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho. Uweyi agabhalangaga abhanhu ugujitumamila chiza ijikolo ijikoji pye ni jiliwa jabho, kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nabho bhagatumilaga ginhu jikoji bho witegeleja, kunguno nuweyi agabhalangaga abhanhu bhakwe ugujitumila bho witegeleja ijiliwa ni jikolo jabho, umukikalile kakwe. Hunagwene uweyi agabhawilaga abhanhu bhakwe giki, “ili likangika.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kubhiza na witegeleja bhutale ubho gujitumila chiza ikolo jabho, kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Wagatia 5:16-26.

Isaya 5:22.

KISWAHILI: HILI NI KALI.

Kali ni kitu kinacho levya, au kusisimua, kama vile pombe, pilipili, tumbaku na vingine vinavyofanana na hivyo. Kitu hicho, hutumiwa kwa umakini na watu kwa sababu ya ukali wake huo. Ndiyo maana watu husema kwamba, “hii ni kali.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huvitumia kwa umakini mkubwa vitu vyake, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa na lengo la kuvitumia vizuri vyakula, vinyaji na vyote alivyo navyo, kwa sababu ya umakini wake huo. Yeye huwafundisha pia watu wake namna ya kuvitumia vizuri vitu vyao, kwa sababu ya umakini wake huo, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na wale waliovitumia vileo kwa umakini, kwa sababu naye huwafundisha watu wake namna ya kuvitumia kwa umakini vileo na mali zao, katika maisha yake. Ndiyo maana yeye huwaambia watu wake kwamba, “hii ni kali.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na umakini mkubwa katika kuvitumia vileo na mali zao, ili waweze kuzilea vizuri familia zao, maishani mwao.

Wagatia 5:16-26.

Isaya 5:22.

ENGLISH: THIS IS STRONG.

Strong thing is something that is intoxicating, or stimulating, such as alcohol, pepper, tobacco and the like. Such thing is used seriously by people because of its severity. That is why people say that, “this is strong.”

This saying is related to a person who uses his things very seriously, in his life. Such person always aims at making good use of food, vegetables and everything he has, because of his responsiveness. He also teaches his people on how to use their things well, because of his attention, in his life.

This person is similar to those who used alcohol seriously, because he also teaches his people on how to use alcohol and their property seriously, in his life. That is why he tells his people that, “this is strong.”

This saying teaches people about being very careful in using alcohol and their wealth, so that they can raise their families well, in their lives.

Acts 5:16-26.

Isaiah 5:22.

chili-991265__480

1175. NG’WASANGA LYAB’ELWA ILIWE.

Ulusumo lunulo, luhoyelile bhub’eji bho liwe. Ubhub’eji bhunubho bhugitwa na munhu uyo ulina nguzu ningi ija gudula gulib’inzagula iliwe linilo haho bhatali abhangi ugwiza. Uweyi agandya gugutumama unimo gunuyo mpaga ugumala wangu na bhushiga abhiye bhenabho. Hunagwene agabhawila aho bhashiga giki, “ng’wasanga lyab’elwa iliwe.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo usabha majikolo mingi haho atali ugubyala abhana bhakwe, aha kaya yake yiniyo, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, wigulambijaga gutumama milimo yakwe mpaga opandika sabho ijo ojilanhanaga chiza, kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho. Uweyi agasabha majikolo mingi noyi aha kaya yakwe yiniyo haho atali ugupandika abhana, kunguno ya bhukamu bho gutumama milimo chiza bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agalib’inzagula iliwe bho nguzu jakwe, haho bhatali abhiye ugwiza, kunguno nuweyi agigulambijaga gutumama milimo chiza mpaga osabha majikolo mingi haho atali ugubyala abhana aha kaya yakwe yiniyo. Hunagwene agabhawilaga abhana bhakwe giki, “ng’wasansa lyab’elwa iliwe.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhabyaji higulya ya gwigulambija gutumama milimo ya gubhapandikila sabho ja gubhambilija abhana bhabho chiza, kugiki bhadule gwikala na bhuyeji umu kaya jabho.

Mwanzo 13:5-6.

Ayubu 1:1-5.

1Thimotheo 6:9-10.

KISWAHILI: MUMEKUTA JIWE LIMEVUNJWA.

Methali hiyo, huongelea juu ya uvunjaji wa jiwe. Uvunjaji huo, ulifanywa na mtu mmoja aliyekuwa na nguvu nyingi za kuweza kulivunja jiwe hilo kabla ya wengine kufika kwenye kazi hiyo. Yeye alianza kuifanya kazi hiyo mpaka akaimaliza haraka ndipo wakafika wenzake. Ndiyo maana yeye aliwaambia kwamba, “mumekuta jiwe limevunjwa.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ametajirika kwa kupata mali nyingi kabla ya kupata watoto, kwenye familia yake, katika maisha yake. Mtu huyo, hujibidisha kufanya kazi vizuri mpaga onapata mali ambazo huzitunza vizuri, kwa sababu ya umakini wake huo. Yeye hutajirika kwa kupata mali nyingi sana kwenye familia yake kwa sababu ya bidii yake ya kufanya kazi, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule mtu mwenye nguvu aliyelipasua jiwe peke yake kabla wenzake hawajafika, kwa sababu naye hujibidisha kufanya kazi mpaka anapata mali nyingi, kabla ya kupata watoto katika familia yake. Ndiyo maana yeye huwaambia watoto wake kwamba, “mumekuta jiwe limevunjwa.”

Methali hiyo, hufundisha wazazi juu ya kujibidisha kufanya kazi zao vizuri mpaka wapate mali za kutoka kuwaachia watoto wao, ili waweze kuishi kwa furaha, katika familia zao.

Mwanzo 13:5-6.

Ayubu 1:1-5.

1Thimotheo 6:9-10.

ENGLISH: YOU FOUND THE STONE BROKEN.

This proverb speaks of breaking a stone. Such breaking was done by one person who had a lot of power to break it before others had arrived at the work. He started doing the work until he finished it quickly and then his colleagues arrived. That is why he told them that, “you have found the stone broken.”

This proverb is compared to a person who has become rich by getting a lot of wealth before having children, in his family. Such person tries to work well when he finds assets that he takes good care of, because of his attention. He becomes rich by getting a lot of wealth in his family because of his hard working activities, in his life.

This person is similar to the strong man who split the stone alone before his companions had arrived, because he also has to work until he gets a lot of wealth, before having children in his family. That is why he tells his children that, “you have found the stone broken.”

This proverb teaches parents to work hard in doing their jobs well until they have enough assets to leave to their children, so that they can live happily in their families.

Genesis 13:5-6.

Job 1:1-5.

1 Timothy 6:9-10.

hike-986020__480

1174. NSHIYA ADI NA NKINDO.

Akahayile kenako kahoyelile higulya ya kasiminzile ka Nshiya. Unshiya ng’wunuyo, agajaga bho gwibhisa bhisa niyo b’o gupanda hado hado ulu agashiya kugiki adizigwiwa na gubhonwa. Uweyi agajaga bho gwibhanda iki adahayile ugumanyika kunguno amanile igiki iyo agiitaga idi yawiza. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “nshiya adi adina nkindo.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitaga mihayo ya bhubhi, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agajaga ugujiita iyabhubhi yiniyo, bho gwibhanda ukunhu alipanda hado hado kunguno ya giki adizigwiwa na gubhona na bhanikili abho alibhitila iyabhubhi yiniyo. Uweyi agikalaga na wibhakizu aha kaya yakwe kunguno ya kutumama mihayo yakwe iyabhibhi yiniyo, umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu nshiya uyo agajaga ugujiita iyabhubhi yiniyo, bho gwibhisa ukunu alipando hado hado, kunguno nuweyi agaitumamaga imihayo iyabhubhi yiniyo, bho gwibhisa, kugiki adizubhonwa nabho alibhitila iyabhibhu yiniyo, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “nshiya adi na nkindo.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kuleka gwita mihayo ya bhubhi, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhichabho, umu kaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 5:27-37.

Mathayo 10:26-28.

KISWAHILI: MZINZI HANA KISHINDO.

Msemo huo, huongelea juu ya mzinzi. Mzinzi huyo, huenda kutekeleza lengo lake kwa kujificha huku akikanyaga pole pole ili asisikiwe. Yeye huenda kwa kujificha ili asijulikane kwa sababu anafahamu kuwa anachokifanya ni kiovu. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mzinzi hana kishindo.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutenda maovu katika maisha yake. Mtu huyo, huenda kutekeleza uovu wake huo kwa njia ya kujificha, na hukanyaga pole pole kwa sababu hataki kujulikana, anapoutekeleza uovu wake. Yeye huishi kwa wasiwasi kwenye familia yake, kwa sababu ya kutenda kwake maovu hayo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule mzinzi aliyeenda kutekeleza kitendo chake kwa kujificha, kwa sababu naye hutekeleza uovu wake kwa kujificha ili asijulikane kwa watu, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mzinzi hana kishindo.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuacha kutenda maovu katika maisha yao, ili waweze kuishi kwa amani katika familia zao, maishani mwao.

Mathayo 5:27-37.

Mathayo 10:26-28.

ENGLISH: THE ADULTERER HAS NO VOICE.

This saying talks about an adulterer. The adulterer, may carry out his goal by hiding while treading slowly so as not to be heard. He goes in hiding so as not to be known because he knows that what he is doing is evil. That is why people tell him that, “the adulterer has no voice.”

This saying is compared to the person who does evil in his life. Such person does his evil in a hidden way, and steps slowly because he does not want to be known, when he carries out such evil. He lives in worry in his family, because of his doing those evil things, in his life.

This person resembles the adulterer who went to carry out his evil act in hiding, because he also carries out his evil in hiding so that he is not known to people, in his life. That is why people tell him that, “the adulterer has no voice.”

This saying imparts in people an idea of stopping doing evil in their lives, so that they can live peacefully in their families.

Matthew 5:27-37.

Matthew 10:26-28.

couple-7643063__480

african-couple-7403492__480

couple-254684__480

1173. WIGONZOLA UWINGA.

Gwigonzola ili gwigondagula kunguno ya mapinja mapinja ayo gagatindikaga winga. Bhalihoyi bhanhu abho bhahayaga gwitola umuchalo ja Ngeme. Abhilomeji bha bhikweji abha nhande ijibhili bhagakoyakoya ugwidebha umpango go ng’ombe mpaga nose wimichiwa uwinga bhunubho. Aho wimichiwa, igigela na mbita hagati yingi hangi iyo igabhudija uwinga bhunubho, kunguno bhugasola likanza lilihu noyi na witiwa lulu. Hunagwene abhanhu bhagayomba giki, “wigonzola uwinga.”

Akahayile kenako kagalengajiyagwa ku bhitoji abho bhagiyumilijaga ugugamama wangu amakoye ulu gigela umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhagikomejaga gutumama milimo yabho kihamo na guhoya bhuli makanza ulu bhapandikaga makoye, kunguno ya witogwi bhobho bhunubho, umuwitoji bhobho. Abhoyi bhagabhambilijaga abhanhu bhabho ugugamala wangu amakoye gabho kunguno ya wiyumilija bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nu winga ubho bhugadijiwa na bhikweji mpaga yugigela na mbita hagati yingi, na witiwa, kunguno nabhoyi bhagapandika makoye bhiyumilija ugugamala wangu bho gutumama milimo yabho kihamo na guhoya kihamo, umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “wigonzola uwinga.”

Akahayile kenako kalanga bhitoji higulya ya gubhiza na wiyumilija bho guhoya chiza na kutumama milimo yabho kihamo kugiki bhadule gugamala wangu amakoye gabho, na gwikala bho mholele, umiwikaji bhobho.

Luka 14: 15-20.

Mathayo 24:36-38.

KISWAHILI: HARUSI IMEJIVIRIGA VIRIGA.

Kujivirigaviriga ni kucheleweshwa kwa harusi kwa sababu ya mapingamizi mbalimbali. Wakuliwepo watu waliotaka kuoana katika kijiji cha Ngeme. Watu wa pande mbili waliokaa kikao cha kuelewana mahali walishindwa kufikia mwafaka mpaga mwishowe harusi hiyo ilisimamishwa kwa muda. Baada ya kusimamishwa hivyo yalitokea matatizo mengine ambayo aliichelewesha zaidi harusi hiyo, kwa sababu ilichukuma muda mrefu ndipo ikafanyika. Ndiyo maana watu walisema kwamba, “harusi imejivirigaviriga.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa wana ndoa wale ambao huyatatua matatizo yao kwa uvulimilivu, kila yanapotokea, katika maisha yao. Watu hao, hujibidisha kufanya kazi zao kwa pamoja na kuongeza kwa pamoja kila wanapopata matatizo, kwa sababu ya upendo wao huo kati yao. Wao huwasaidia watu wengi katika kuyatatua matatizo yao haraka, kwa sababu ya uvumilivu wao huo, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na ile harusi iliyocheleweshwa na wapangaji wa mahali mpaka yakatokea matatizo wengine yaliyoichelewesha zaidi, kwa sababu nao huyatatua matatizo yao kwa uvumilifu kila yanapotokea, kwa kuongea na kufanya kazi zao kwa pamoja, katika maisha yao. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, “harusi imejivirigaviriga.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kuwawezesha kuyatatua matatizo yao kwa kuongea na kufanya kazi zao kwa pamoja, ili waweze kuishi kwa amani, maishani mwao.

Luka 14: 15-20.

Mathayo 24:36-38.

ENGLISH: THE WEDDING HAS MESSED UP.

Stagnation is a delay of a wedding due to various hostilities. There were people who wanted to get married at Ngeme village. People from both sides who sat in a meeting to understand each other failed to reach an agreement at the end the wedding was stopped for a while. After that suspension, other problems occurred which further delayed the wedding, because it took a long time to take place. That is why people said that, “the wedding has messed up.”

This saying is compared to married people who solve their problems with patience, whenever they arise, in their lives. Those people, try to do their work together and talk together whenever they have problems, because of their love for each other. They help many people in solving their problems quickly, because of their patience, in their lives.

Those people are like the wedding that was delayed by planners until there were other problems that delayed it even more, because they also solve their problems patiently whenever they occur, by talking and doing their work together, in their lives. That is why people tell them that, “the wedding has messed up.”

This saying teaches people about having patience that is strong enough to enable them solve their problems by talking and doing their work together, so that they can live peacefully in their lives.

Luke 14: 15-20.

Matthew 24:36-38.

bride-5427659__480