Sukuma Proverbs

768. LUPI LWA NG’WITOGWI LUDAMINYAGA.

Bhalihoyi bhanhu abho bhalibhitogilwe, umukikalile kabho. Aliyo lulu, abhanhu bhenabho, nhangala ningi bhikalaga bhagwitulaga mapi. Amappi gabho galigadabhaminyaga kunguno ya witogwi bhobho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “Lupi lwa ng’witogwi ludaminyaga.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagikalaga bhitogilwe akahaya yabho. Abhanhu bhenabho, bhadadilaga ugwilekeja ulu bhidumaga, kunguno ya wiyumilija bhobho ubho wikala kihamo. Abhoyi bhagatumamaga kihamo imilimo yabho, kunguno ya witogwi bhobho bhunubho, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na bhitogwi abho bhagilekejaga wangu ulu bhidumaga, kunguno na bhoyi bhagilekejaga ulubhidumaga na gwiyumilija gutumama milimo yabho kihamo, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “Lupi lwa ng’witogwi ludaminyaga.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witogwi bho gwilekeja wangu ulu bhidumaga, umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gwiyumilija uguitumama chiza milimo iyagujibhegeja ikaya jabho.

Mithali 3:11-12.

Ayubu 5:17-20.

Waebrania 12:5-6.

KISWAHILI: KOFI LA MPENZI HALIUMIZI.

Walikuwepo watu ambao walikuwa wanapendana sana. Lakini basi watu hao walikuwa wapigana makofi mara kwa mara. Makofi yao yalikuwa hayawaumizi, kwa sababu ya upendo wao walio nao kwa kila mmoja. Ndiyo maana watu husema kwamba, “kofi la mpenzi haliumizi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale wanaoishi kwa upendo, kwenye familia yao. Watu hao, hupatana mapema wanapokosana, kwa sababu ya uvumilivu wao wa kuishi pamoja. Wao hutekeleja makukumu yao, kwa ushirikiano wa pamoja, kwa sababu ya upendo walionao, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wapenzi wanaosameheana mapema kila wanapokosana, kwa sababu nao husameheana na kuvumiliana katika utekelezaji wa majukumu yao, maishani mwao. Ndiyo maana, watu huwaambia kwamba, “kofi la mpenzi haliumizi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kusameheana mapema wanapokoseana, maishani mwao, ili waweze kuvumiliana pamoja katika ushirikianao wao ya kuyatekeleza vizuri majukumu ya kuziendeleza familia zao.

Mithali 3:11-12.

Ayubu 5:17-20.

Waebrania 12:5-6.

ENGLISH: A LOVER’S SLAP NEVER HURTS.

There were people who were very much in love for each other. But they were constantly clapping each other in their daily lives. Their applause did not hurt them, because of their love for each other. That is why people say, “a lover’s slap never hurts.”

This proverb is compared to people who love each other in their family. These people get along early even when they quarrel, because of their patience which is strong enough to live together. They carry out their duties, by having mutual co-operations, because of the love they have for each other in their lives.

These people are like lovers who forgave each other early in their lives after quarreling, because they also forgive and tolerate each other in the discharge of their responsibilities, in their lives. That is why people tell them, “a lover’s slap never hurts.”

This proverb teaches people to have a genuine love that can enable them to forgive each other as soon as they have wronged each other, in their lives, so that they can tolerate each other in their co-operations for fulfilling their daily responsibilities enough to develop their families.

Proverbs 3: 11-12.

Job 5: 17-20.

Hebrews 12: 5-6.

766. GUMILA IGUHA UDALAGANILE NA MILO.

Ulusumo lunulo, lulolile munhu uyo alimila iguha aliyo lulu umilo gokwe adagubhegelejije chiza. Olihoyi munhu uyo olyaga nyama kihamo na maguha gajo. Ohayimanila onigwa iguha aha milo gokwe kunguno oliadajibhegelejije chiza ijimilo jakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agabhiza uduuma ugulya kunguno ya gumila iguha bho nduhu ugulagana chiza nu milo gokwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki idichiza, “gumila iguha udalaganile na milo.

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga nimo uyo adina bhudula nago, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adibhegelejaga chiza haho atale ugugwandya unimo gokwe. Adaimalaga imilimo yake kunguno ya gukija guidilila chiza, umukikalile kakwe. Uweyi agapandikaga makoye ga gugayiwa ijiliwa, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agamilaga iguha bho nduhu ugujibhegeleja chiza ijimilo jakwe, kunguno nuweyi agatumamaga milimo bho nduhu ugwibhegeleja chiza, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, idichiza “gumila iguha udalaganile na milo.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gudilila milimo yabho bho gwibhegeleja chiza haho bhatali uguyandya uguitumama, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Luka 14:28-30.

KISWAHILI: KUMEZA MFUPA HUKUAHIDIANA NA KOLOMEO.

Methali hiyo yaangalia mtu aliyekuwa anameza mfupa bila kuliandaa vizuri kolomeo lake. Alikuwepo mtu mmoja ambaye alikuwa anakula nyama pamoja na mifupa yake. Alishitukia amekwamiwa na mfupa huo kwenye koo lake, kwa sababu  ya kutokuliandaa vizuri kolomeo lake.

Mtu huyo alishindwa kuendelea kula kwa sababu ya kumeza mfupa bila kuliandaa vizuri kolomeo lake. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba siyo vizuri, “kumeza mfupa hukuahidina na kolomeo.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi asizo na uwezo nazo, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa hajiandai kabla ya kufanya kazi hizo. Ndiyo maana, huwa hazimalizi kazi zake kwa sababu ya kutokuzijali vizuri, katika maisha yake. Yeye hupata matatizo mengi yakiwemo yale ya kuishiwa chakula katika familia yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyemeza mfupa bila kuliandaa vizuri kolomeo lake, katika maisha yake, kwa sababu yeye hufanya kazi zake bila ya kujiandaa vizuri. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, siyo vizuri, “kumeza mfupa hukuahidina na kolomeo.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuzijali kazi zao kwa kujiandaa vizuri kabla ya kuanza kuzitekeleza, ili waweze kupata maendeleo mengi, maishani mwao.

Luka 14:28-30.

bones eating1

bones eating2

ENGLISH: TO SWALLOW BONES WITHOUT HAVING AN AGREEMENT WITH AN ESOPHAGUS (TO DO SOMETHING WITHOUT WEIGHING THE PROS AND CONS).

The overhead proverb looks at a person who swallowed a bone without properly preparing his/her throat. There was a man who was eating meat with bones. He was shocked to find that the bone was stuck in his throat, because he had not properly prepared his esophagus.

Such man could not continue to eat because he felt pain in his esophagus. That is why people told him that it was not good, “to swallow bones without having an agreement with an esophagus.”

This proverb is compared to the person who performs incompetent tasks in his life. Such person does not have good preparations before performing his/her works. That is why he/she does not finish his works because lacking the required preparations before doing them. He/she suffers from many problems, including malnutrition in his family.

This person is like the one who swallowed a bone without properly preparing his throat, in his life, because he does his job without having good preparations. That is why people tell him that, it is not good, “to swallow bones without having an agreement with an esophagus.”

This proverb imparts in people an ideo on how to take care of their works by preparing well before they start doing them, so that they can get a lot of progress, in their lives.

Luke 14: 28-30.

765. LIWELELO LIDAMEGELAGWA.

Imbuki ya lusumo lunulo, ingilile kumahoya ga bhanhu abho bhali ha mayange ga gumarikilwa na ng’wichabho.  Umo obho agayomba, “umpati ozumalikaga bhujiku!” abhiye bhubhuja, “oyusadaga kiyi iki iyigolo olimpanga?” Uweyi agabhashokeja, “Agandya guyusada na ulemelwa mpaga nose ugamazulika.” Abhoyi bhuyomba “Uwelelo agasolaga munhu osehose uyo utogwa wei.” Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “Liwelelo lidamegelagwa.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhabhudebhile ubhutale bho ng’wa Welelo, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhagatumamaga milimo yabho bho guwisanya bhudula bhokwe Uwelelo, kunguno bhanzunije weyi Uyo agabhalanghanijaga bhupanga bhobho. Abhoyi bhang’wisanije Weyi, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na bhanhu abho bhali ha mayange abho bhagadebha igiki, Iliwelelo ligasolaga munhu oseose, kunguno na bhoyi bhang’wisanije Welelo umukikalile kabho. Bhagabhalangaga na bhichabho ugunkuja na gung’wisanya Welelo, kunguno Uweyi adulile gunsola munhu oseose uyo untogwa weyi. Hunagwene bhagabhawilaga abhanhu bhabho giki, “Liwelelo lidamegelagwa.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gunzunya Welelo bho gubhudebha na guwisanya ubhutale bhokwe, umukikalile kabho, kugiki bhadule gwilunguja ulubhapandikaga mayange, umuwikaji bhobho. Uguzunya gunuyo gugubhapandikila bhupanga ubho bhudashilaga.

KISWAHILI: MUNGU HAMEGEWI.

Chanzo cha methali hilo, kilianzia kwenye maongezi ya watu waliokuwepo kwenye matatizo ya kufiwa na mwezao. Mmoja wao alisema, “fulani amefariki usiku!” Wenzake wakauliza, “alikuwa na anaumwa nini kwa sababu jana alikuwa mzima?” Aliwajibu, “alianza kuumwa usiku na kuzidiwa mpaka akafariki.” Wenzake walisema, “Mungu humchukua mtu yeyote anayemtaka.” Ndiyo maana watu husema kwamba, “Mungu hamegewi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale wanaofuhamu na kuuamini ukuu ya Mungu, katika maisha yao. Watu hao, hutekeleza majukumu yao kwa kutegemea uwezo wake Mungu, kwa sababu wanamwamini Yeye Yule awalindiaye uhai wao. Wao humtumaini na kumtegemea Yeye, katika maisha yao.

Watu hao, hufanana na wale waliokuwepo kwenye matatizo ya kufiwa na mwenzao, walioulewa uwezo wa Mungu wa kumchukua mtu yeyote amtakaye, kwa sababu nao humwamini Mungu kwa kumtegemea Yeye, katika maisha  yao. Wao huwafundisha pia wenzao kumtukuza na kumgetemea Mungu kwa sababu Yeye aweza kumchukua mtu yeyote amtakaye. Ndiyo maana huwaambia watu wao kuwa, “Mungu hamegewi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kumwamini Mungu kwa kuuelewa na kuutegemea ukuu wake, katika maisha yao, ili waweze kufarijiana wanapoondokewa na wapendwa wao, maishani mwao. Imani hiyo, itawapatia uzima wa milele.

1 Samweli 16:7.

Kumbukumbu la Torati 10: 17.

Matendo ya Mitume 10: 34-35.

Warumi 2: 10-11.

Yakobo 9:31.

IMG_20200820_152442_2

IMG_20200820_152830_1

IMG_20200820_135009_6

ENGLISH: GOD IS NEVER GIVEN A SHARE IN ANYTHING.

The origin of the overhead proverb is from a conversation of people who were at group of bereavement. One of them said, “Someone died at night!” His colleagues asked, “What was wrong with him because he was well yesterday?” He replied, “He began to get sick at night and to be overwhelmed until he passed away.” his colleagues said, “god takes anyone whom he wants.” that is why people say, “God is never given a share in anything.”

This proverb is compared to people who understand and believe in the greatness of God, in their lives. These people, in turn, carry out their responsibilities by basing on God’s ability and will, because they believe in Him who protects their lives. They trust and rely on Him, in their lives.

These people are like those who trusted in God during the time of losing their loved one, because they too trust in God by relying on Him, in their lives. They also teach their societal members on how to glorify and trust in God because He can take anyone whom He wants. That is why they tell their people, “God is never given a share in anything.”

This proverb teaches people to trust in God by understanding and relying on His greatness, in their lives, so that they can comfort each other when they lose their loved ones, in their lives. That faith, in turn, will lead them to an everlasting life.

1 Samuel 16: 7.

Deuteronomy 10:17.

Acts 10: 34-35.

Romans 2: 10-11.

James 9:31.

764. NHUNGO IGAGAYIWA NKILA KULWA GULALA.

Imbuki ya lusumo lunulo, ingilile kubhulaji bho nhungo ubho bhugenheleja gugaiwa nkila. Inhungo yiniyo, igabhizaga ndimu iyo ili na tulo ninge noyi. Itulo jinijo jigayenheleja gugayiwa unkila kunguno ya gulala goyo mpaka yugakeleja ugumisha. Aho yamisha yusanga abhichayo bhaisolaga pye iyose, iyoyi yigagayiwa. Ubhulagi bhunubho bhugenheleja nose indimu yiniyo, yugaiwa unkila. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “nhungo igagayiwa nkila kulwa gulala.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa na munhu uyo alingokolo ugutumama imilimo yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga alalile nulu welaga ubhujibu, kunguno agadumaga uguyitumama imilimo yakwe. Uweyi ilikanza ilya gutumama imilimo agikalaga alalile iki umili gokwe gunhebhile kunguno ya bhugokolo bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni nhungo iyo igagayiwa nkila kunguno ya gulala goyo, kunguno nuweyi agagayiyagwa ijiliwa kunguno ya tulo jakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “nhungo igagayiwa nkila kulwa gulala.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka bhugokolo bho gutumama milimo umukikalile kabho, kugiki bhadule gwigulambija gutumama milimo yabho iyo idulile gubhenhela matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

KISWAHILI: FUNGO ALIUKOSA MKIA KWA KULALA.

Chanzo cha methali hiyo, kilianzia kwenye ulalaji wa Fungo uliomsababishia kukosa mkia. Fungo ni mnyama mwenye usingizi mwingi sana. Usingizi huo ulimpelekea kukosa mkia kwa sababu ya kulala kwake mpaka akachelewa kuamka. Alipoamka alikuta wenzake wameichukua mikia yote, yeye akakosa. Ulalaji wake huo wenye usingizi mzito ulisababisha akose mkia. Ndiyo maana watu husema kwamba, “Fungo aliukosa mkia kwa kulala.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mvivu kufanya kazi, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa anautumia muda wake kwa kulala hata kama kumekucha. Hali hiyo humpelekea kushindwa kufanya kazi na kukosa chakula mara kwa mara katika familia yake. Yeye huutumia muda wa kufanya kazi kwa kulala tu, kwa vile mwili wake humzidi kwa sababu ya uzembe wake.

Mtu huyo, hufanana na yule Fungo aliyekosa mkia kwa sababu ya kulala kwake, kwa sababu naye hukosa chakula na mahitaji mengine kwa sababu ya uvivu wake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “Fungo aliukosa mkia kwa kulala.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha uzembe wa kufanya kazi katika maisha yao, ili waweze kuongeza bidii za kufanya kazi ziwezazo kuwaletea maendeleo maishani mwao.

marmot-1

marmot-fungo

ENGLISH: A CIVET CAT MISSED A TAIL BECAUSE OF SLEEPING.

The above proverb started from a sleep of a marmot which caused it to miss a tail. A Marmot is a very sleepy animal. Its sleep caused it to blunder the tail because of sleeping until late waking up. When he woke up he found its companions had taken all tails. Its deep sleep caused it to stay without tail. That is why people say, “a Civet cat missed a tail because of sleeping.”

This proverb is compared to a person who is lazy, in life. Such person spends most of his or her time by sleeping even when it is getting late. Such situation led him or her to arrive late in the working areas.  He stays without having enough food to feed his/her family members because of spending most of his working time just for sleeping. His/her body overloads him/her because of such laziness.

Such person is like the Marmot that missed the tail because of its sleep, because he/she also lacks food and other necessities because of his/her laziness. That is why people say to that person that, “a Civet cat missed a tail because of sleeping.”

This proverb teaches people about stopping laziness during the working time in their lives, so that they can become hard workers enough to get progress in their families.

763. SUBHI IBHILI JIDATAJIAGWA MBULI.

Ulusumo lunulo, lwandija ku nguzu ja subhi ibhili ijo jadimaga mbuli. Isubhi jinijo jigabhizaga na nguzu ijagudulaga gulema ugutajiwa imbuli iyo jayidimaga. Jigalunganijaga inguzu jajo mpaga jayichala imbuli yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “subhi ibhili jidatajiagwa mbuli.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na bhumo bho gwiyambilija uguitumama imilimo yabho, umuwikaji bhobho. Abhanhu bhenabho, bhilungile chiza umukikalile kabho, kunguno bhagiyambilija umukatumamile kabho pye amakanza gabho. Abhoyi bhagadulaga uguginja amakoye gabho, bho gutumama kihamo, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga ni subhi ijibhili ijo jadimaga mbuli, umo jigalemelaga ugutajiwa imbuli iyo jayidimaga, kunguno na bhoyi bhagatumamaga milimo kihayo na bho nguzu mpaka bhayimala chiza. Hunagwene abhanhu bhenebho bhagayombaga giki, “subhi ibhili jidatajiagwa mbuli.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gujilumanya inguzu jabho bho gutumama kihamo imilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Waebrania 11:39.

KISWAHILI: CHUI WAWILI HAWANYANG’ANYWI MBUZI.

Methali hiyo, ilianzia kwenye nguvu za chui wawili waliokamata mbuzi. Chui hao huwa na nguvu ambazo huwasaidia hukataa kunyang’anywa mbuzi waliyemkamata. Wao huutumia umoja wao huo katika kumchukua mbuzi huyo bila kuzuiliwa. Ndiyo maana watu husema kwamba, “chui wawili hawanyag’anywi mbuzi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu walio na umoja wa kusaidiana katika kutekeleza majukumu yao, maishani mwao. Watu hao, huwa wameungana vizuri, katika kutatua matatizo yao, kwa sababu ya kusaidiana kwao wakati wote. Wao huweza kuyaondoa mapema matatizo yao, kwa kuutumia umoja wao huo katika kutekeleza majukumu yao.

Watu hao, hufanana na chui wawili waliokamata mbuzi, wanavyokataa kunyang’anywa mbuzi waliyemkamata, kwa sababu na wao hufanya kazi kwa umoja na kwa nguvu mpaka wanazimaliza. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, “chui wawili hawanyag’anywi mbuzi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuunganisha nguvu zao katika kufanya kazi zao, na kutatua matatuzo yao, ili waweze kupata maendeleo mengi zaidi, maishani mwao.

Waebrania 11:39.

leopards subhi

goatling

ENGLISH: IT IS DIFFICULT TO SNATCH A GOAT FROM TWO LEOPARDS.

This proverb is based on the capability of two leopards which caught a goat. They are so powerful to the point of resisting anyone who tries to take such goat away from them. They use their unity to hold the goat unhindered. That is why people say, “it is difficult to snatch a goat from two leopards.”

The proverb is compared to people who are united enough to help each other in carrying out their responsibilities, in their lives. These people are well-connected, in solving their problems, because of their mutual unity. They can solve their problems early, by using their unity in carrying out their responsibilities.

These people are like the two leopards which captured a goat to point of refusing to be robbed of their goat by anyone, because they also work in unity and strength until they finish their responsibilities. That is why the people tell them that, “it is difficult to snatch a goat from two leopards.”

This proverb imparts in people an idea of putting their unity into action, enough to solve their problems, so that they can make more progresses in their lives.

Hebrews 11:39.