Sukuma Proverbs

795. GUYOMBA GWIJUKULA GUHUMULA GWIJIKA.

Ulusumo lunulo, luhoyelile higulya ya wijukuji bho ng’wa munhu na wijiki bhokwe. Bhalihoyi bhanhu bhabhili abho bhikalaga muchalo jilebhe. Abhanhu bhenabho, bhagamala ijiliwa jagulya.

Uumo agaja gujulanda habhuzenganwa aliyomba, “naliomba munigunane jiliwa nagalye nagucha na nzala kunguno natubhaga noyi.” Abhazengangwa bhakwe bhagang’wila, “solaga lulu jiji aha ugalye.” Umunhu ng’wunuyo, agapila ugucha na nzala kunguno ya guyomba bho gulomba jiliwa kubhiye.  Uweyi agijukula bho gulomba jiliwa jinijo kubhiye bhenabho.

Aliyo lulu, ung’wiye oduka ahumulile duhu alukunhu inzala ilinabhula, nose agananuka bho gucha na nzala. Umunhu ng’wunuyo, agabhiza wijika weyi bho guhumula gokwe. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “guyomba gwijukula guhumula gwijika.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agapandikaga makoye obhabhile wangu abhiye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, ijinagugemela, ulu usada agayombaga kubhiye kunguno adebhile igiki bhadulile gung’wambilija bho gunchala kusitali. Uweyi agagamalaga wangu amakoye gakwe kunguno ya gubhawila abhiye abho bhagang’wambilijaga haho gatali ugugula, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agapila nzala bho gulomba jiliwa habhuzenganwa bhokwe, kunguno nuweyi agalombaga wambilijiwa kubhiye, ulu opandikaga makoye. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “guyomba gwijukula guhumula gwijika.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gugamala wangu amakoye gabho bho gulomba wambilijiwa kubhichabho, kugiki bhadule gutumama milimo yabho mhola, umuwikaji bhobho.

Luka 18:1-5.

Mathayo 11:28.

KISWAHILI: KUONGEA KUJIFUFUA, KUNYAMAZA KUJIZIKA.

Methali hiyo, huongelea juu ya kujifufua kwa mtu na kujizika kwake. Walikuwepo watu wawili katika kijiji fulani. Watu hao walimaliza chakula wakawa katika hatari ya kufa.

Mmoja alienda kuomba msaada kwa jirani zake akisema, “naomba munisaidie chakula nikale nitakufa kwa njaa, kwa sababu najisikia njaa sana.” Majirani zake walimwambia, “chukula hiki hapa ukale.” Mtu yule alijiponya kufa kwa njaa kwa sababu ya kuomba chakula kwa wenzake. Yeye akawa amejifufua kwa kuomba chakula hicho kutoka kwa wenzake hao.

Lakini, yule mwingine alibaki kimya tu huku akiumizwa na nzaa ile, mwishowe alipoteza maisha yake kwa kukosa chakula. Mtu huyo, akawa amejizika mwenyewe kwa kukaa kimya wakati ana tatizo kubwa linaloweza kutatuliwa kwa kuwashirikisha wenzake. Ndiyo maana watu walisema kwamba, “kuongea kujifufua, kunyamaza kujizika.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hupata matatizo na kuwashirikisha wenzake mapema, katika maisha yake. Mtu huyo, kwa mfano, akiugua, huwaambia wenzake kwa sababu anafahamu kwamba, wale wanaweza kumsaidia kwa kumpeleka hospitalini mapema. Yeye hupata utatuzi wa matatizo yake mapema kwa sababu ya kuwashirikisha wenzake, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyepona kufa kwa njaa kwa kuomba chakula kutoka kwa wenzake, kwa sababu naye akipata matatizo, huomba msaada unaoweza kumsaidia kutoka kwa wenzake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “kuongea kujifufua, kunyamaza kujizika.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuyamaliza mapema matatizo yao kwa kuomba msaada kutoka kwa wenzao, ili waweze kuendelea kuyatekeleza majukumu yao salama, maishani mwao.

Luka 18:1-5.

Mathayo 11:28.

people-talking1

people-talking

talking

ENGLISH: TO SPEAK OUT IS TO RESURRECT ONESELF TO REMAIN SILENT IS TO BURY ONESELF.

This proverb speaks of a person’s resurrection and burial. There were two people in a certain village. These men finished food and were in danger of dying.

One of them went to ask for help from his neighbors, saying, “Please help me to eat otherwise I will starve to death, because I am so hungry.” Her neighbors told her, “Take this and eat it here.” The man saved himself from starvation by begging for food from his companions. He became self-reliant by asking for food from his companions.

However, the other man remained silent while he was hurt by the hunger, eventually lost his life for lack of food. The man became obsessed with keeping quiet when he had a serious problem that could be solved by involving his colleagues. That is why the people said, “to speak out is to resurrect oneself to remain silent is to bury oneself.”

This proverb is compared to a person who gets into trouble and shares it with others early in life. This person, for example, when he or she is sick, tells his or her colleagues because he or she knows that those are the ones who can help him or her by taking him or her early to hospital. He finds a solution to his problems early because of an involvement of his colleagues in looking for solutions to various tribulations in life.

This person is like the one who survived a starvation by begging for food from his fellows, because when he gets into trouble, he also asks for help from his fellows. That is why people say to him, “to speak out is to resurrect oneself to remain silent is to bury oneself.”

This proverb instills in people an idea on how to solve their problems early by asking for help from their neighbors, so that they can continue carrying out their daily responsibilities safely in their lives.

Luke 18: 1-5.

Matthew 11:28.

794. MHELA IDUGAYIWA BHUSHEMELI.

Imhela ili ndimu iyo igikalaga ya danhagwa, nulu yalumagwa ng’hundya umu mili goyo. Kuyiniyo lulu, inoni ijo jigitanagwa bhushemeli na jingi ja mbika ningi, jigamanaga julya ng’hundya umu mili go mhela yiniyo.

Inoni jinijo, jigamanaga juchalanijiwa ni mhela yiniyo uko ijile, kugiki jimane jujilya ing’hundya jinijo. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “mhela idugayiwa bhusehemeli.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinsabhi o majikolo mingi, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhizaga na jiliwa ja gudula gubhalisha bhanhu bhingi abho bhagatumamaga milimo aha kaya yake. Uweyi agikalaga na bhanhu bhingi kunguno ya kupandika bhatumami bha milimo yakwe, abho nabho bhagamanaga bhulya jiliwa ja ha kaya yiniyo.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni mhela iyo idagayiwagwa bhushemeli, kunguno nu weyi adagayiwagwa abhanhu abha gutumama milimo yakwe na gulya jiliwa jakwe, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “mhela idugayiwa bhushemeli.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gwikala na gwiyambilija bho gutumama milimo chiza, umukikalile kabho, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Marko 2:1-2.

Yohana 6:26.

KISWAHILI: FARU HAKOSI NDEGE.

Faru ni mnyama poli ambaye huwa ameng’atwa na kupe mwilini mwake. Kwa hiyo basi, ndege wanaokula kupe hao huwa hawaishi mwilini mwake kwa sababu ya wao kuendelea kufaidika kwa kuwala hao kupe.

Ndege hao, huendelea kupelekwa na mnyama huyo kokote anakoenda kwa lengo la kuendelea kuwala hao kupe. Ndiyo maana watu husema kwamba, “Faru hakosi ndege.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni tajiri wa vitu vingi katika maisha yake. Mtu huyo, huwa na chakula kingi kiasi cha kutosha kuwalisha watu wote wanaofanya kazi kwenye familia yake.

Tajiri huyo, huishi na watu wengi kwa lengo la kupata wafanya kazi katika familia yake, ambao nao hufaidika kwa hula chakula cha pale, kama vile ndege wanavyofaidika kwa kula kupe mwilini mwa Faru.

Mtu huyo, hufanana na Faru yule asiyekosa ndege mwilini mwake, kwa sababu naye huwa hakosi watu wa kufanya kazi na kula chakula katika familia yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “Faru hakosi ndege.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuishi kwa kusaidiana katika kuyatekeleza vizuri majukumu yao, katika maisha yao, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

Marko 2:1-2.

Yohana 6:26.

rhonoceros mhela

rhinoceros-mhela

rhino-mhela

ENGLISH: THE RHINO DOES NOT LACK BIRDS.

The Rhino is a wild animal that is been bitten by ticks on its body. Therefore, birds which eat those ticks do not leave its body because they continue to benefit from eating those ticks.

These birds continue to be carried by this animal wherever it goes with an aim of continuing to eat the ticks. That is why people say, “the Rhino does not miss birds.”

This proverb is compared to the man who is rich of many things in his life. This person, in turn, has enough food to feed all people who work in his family.

This rich man lives with many people in order to find workers in his family, who also benefit from eating local food, just as birds benefit from eating ticks on the body of a Rhino.

This man is like the Rhino which does not miss birds in its body, because it also has people who work and eat food in his family. That is why people say to him, “the Rhino does not miss birds.”

This proverb teaches people on how to live by helping each other in fulfilling their daily responsibilities, in their lives, so that they can better develop their families in their societies.

Mark 2: 1-2.

John 6:26.

 

790. MASALA ABHILI KAYA IMO.

Yalihoyi kaya imo iyo ikalaga muchalo jilebhe. Ikaya yiniyo. yali ya bhabyaji na bhana bhabho. Ungosha agabhawila abhana, “jaji mugalime ukungunda.”

Aho bhabhuka bhajile, abhana bhenabho, uninabho ubhawila, “jagi mugaguse jiseme.” Abhana bhenabho bhagagayiwa uyo bhang’wigwe, kunguno ya kaya yiniyo gubhiza na masala abhili. Hunagwene abhanhu bhagaitana ikaya yiniyo giki, “masala abhili kaya imo.”

 Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhitoji abho bhagafunyaga long’we bhuli ng’wene aha kaya yabho, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhagafunyaga long’we ibhili ijo jigabhachanganyaga abhana bhabho kunguno ya masala gabho gubhiza abhili, aliyo bhali ha kaya imo. Abhoyi bhagadumaga ugubhalela chiza abhana bhabho, kunguno bhuli ng’wene ali ni lange lyakwe, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga na bhaha kaya iyo bhafunyaga long’we ya gubhahuganya abhana bhabho, kunguno na bhoyi bhagadumaga ugubhalela chiza abhana bhabho, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagabhitanaga giki, “masala abhili kaya imo.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhitoji higulya ya gubhiza na long’we imo aha kaya yabho, umukikalile kabho, kugiki bhadule gubhalela chiza abhana bhabho, umuwikaji bhobho.

Wagalatia 4:4-7.

Wagalatia 5:1-2.

KISWAHILI: AKILI MBILI FAMILIA MOJA.

Ilikuwepo familia moja katika kijiji fulani. Familia hiyo, ilikuwa ya wazazi na watoto wao. Siku moja baba aliwatuma watoto akisema, “nendeni mkalime shambani.”

Walipoanza kwenda, kuitekeleza kazi hiyo, mama yao aliwaambia, “nendeni mkaoshe vyombo.” Watoto hao, walichanganyikiwa kwa sababu ya kupewa amri mbili tofauti, kutoka kwa wazazi wao hao. Ndiyo maana watu waliita familia hiyo kwamba ni “akili mbili familia moja.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa wana ndoa wawili ambao hutoa amri kila mmoja kwenye familia yao, katika maisha yao. Watu hao, huwachanganya watoto wao kwa sababu ya kuwapatia amri mbili ambazo hupingana kila moja. Wao hushindwa kuwapatia malezi mema watoto hao, kwa sababu ya wao kuwa na akili mbili tofauti, katika familia yao.

Watu hao, hufanana na wana familia wale wenye kauli mbili walioshindwa kuwatuma watoto wao, kwa sababu nao hushindwa kuwalea vizuri watoto wao kutokana na wao kuwa na amri mbili zinazopingana katika familia yao. Ndiyo maana watu, huwapatia jina la “akili mbili familia moja.”

Methali hiyo, hufundisha wana ndoa juu ya kuwa na malezi ya aina moja kwa watoto wao, katika famila yao, ili waweze kuwalea katika maadili mema watoto hao, maishani mwao.

Wagalatia 4:4-7.

Wagalatia 5:1-2.

ways

marriage3

marriage2

ENGLISH: TWO MINDS ONE FAMILY.

There was one family in a certain village that was made up of parents and children. One day, Father sent the children to the fields, saying, “Go and cultivate the land.”

When they began to do the work, their mother told them, “Go to wash the dishes.” The children, however, were confused because they had been given two different orders, from their own parents. That is why people said that, “two minds one family.”

This proverb is compared to two married couples who give different orders to each of their family members, in their lifetime. Those people confuse their children by giving them two commands that contradict each other. They fail to provide their children with a right kind of education, because they have two different minds in the family.

These people are like those couple of family who failed to send their children, because they also fail to raise their children properly because of having two conflicting commands in their family. That is why people call it as “two minds one family.”

This proverb teaches couples no how to have the same kind of upbringing for their children, in their family, so that they can raise those children in good morals, in their lives.

Galatians 4: 4-7.

Galatians 5: 1-2.

 

 

788. NG’OMBE JIGALEKA JULUGU.

Ulusumo lunulo, lulolile bhuleki bho julugu bho ng’ombe ijo jikalaga mulugutu lulebhe bho likanza lilihu. Ijulugu jinijo, jilitembe ijo jigamanaga jukwijiwa ni ng’ombe jinijo mpaga nose jigabhizaga julugu.

Ing’ombe jinijo jigamanaga jiyongeja hado hado itembe yiniyo mpaga nose igakwilaga jawiza julugu ja guponela jiliwa ijo jilahambwe hoyi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “ng’ombe jigaleka julugu.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhigikalaga muchalo chiza bho shigu ninge, mpaga bhukumuka umuchalo jinijo. Abhanhu bhenabho bhagidebha na bhananzengo bhichabho bhiza kunguno ya gwiyambilija gutumama milimo yabho chiza, umukikalile kabho. Abhoyi bhagakumukaga noyi umunzengo gobho kunguno ya gwikala bho mholele na bhichabho, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga ni ng’ombe ijo jigaleka julugu, kunguno nabhoyi bhagimanaga na bhanhu mpaga bhaleka nhungwa jawiza ijo bhadulile gwilanga abhamuzengo gobho. Hunagwene abhanhu, bhagabhitanaga giki, “ong’ombe jigaleka julugu.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya gwikala bho mholele na bhichabho, umuchalo jabho, kugiki bhadule gwiyambilija ugutumamama imilimo yabho chiza, umuwikaji bhobho.

Mathayo 28:16-20.

Yohana 13:34-35.

KISWAHILI: NG’OMBE WALIACHA LUTUBA.

Methali hiyo, yaanganlia uachaji wa lutuba wa ng’ombe ambao waliishi zizini kwa muda mrefu. Lutuba hiyo, ni kinyesi cha ng’ombe ambacho huendelea kuongezeka ndani ya zizi hilo kwa kadiri ng’ombe hao wanavyozidi kuishi humo.

Ng’ombe hao, hukiongeza kinyesi hicho wanapojisaidia wakiwa ndani ya zizi hilo, mpaka mwishowe wanaacha lutuba wanapohama. Sehemu hiyo, huweza kuivisha vizuri mazao mbalimbali yanayopandwa hapo. Ndiyo maana watu husema kwamba, “ng’ombe waliacha lutuba.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu walioishi kwenye kijiji fulani mpaka wakaondoka humo wakiwa wamefahamika kwa watu wengi. Watu hao, waliishi kwa kuelewana vizuri na watu wa kijiji hicho, kwa sababu ya namna walivyosaidiana nao katika utekelejaji wa majukumu yao. Wao walifahamika sana kwa wanajiji hao, kwa sababu ya kuishi kwa amani nao, katika maisha yao.

Watu hao, hufanana na wale ng’ombe walioacha lutuba ya kusitawisha mazao vizuri, kwa sababu nao, waliacha mfano mzuri wa kuigwa na wana kijiji hao, katika kuyaishi maadiri mema. Ndiyo maana watu waliwapatia jina la “ng’ombe waliacha lutuba.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuishi kwa amani na wenzao katika vijiji vyao, ili waweze kusaidiana vizuri katika kuyatekeleza majukumu yao, maishani mwao.

Mathayo 28:16-20.

Yohana 13:34-35.

cow1

cow3

cow4

ENGLISH: COWS LEFT FERTILITY.

The above proverb focuses on a fertile soil that has been left by cattle which lived in the barn for a long time. This fertile soil is known as cow dung manure that continues to grow in that cowshed as the cows continue to live there.

These cows add their stool to that soil as they defecate inside the barn, until they finally stop doing so when they move. In that part of the land, you can make the most of variety of crops which are grown there. That is why people say, “cows left fertility.”

This proverb is likened to people who lived in a certain village until they became well known by many people who stayed with them. These people lived in harmony with the people of that village, because of the way they assisted them in carrying out their duties. They became very well-known to the villagers, because of their peaceful coexistence with them, throughout their lives.

These people are like the cows that left the fertile soil enough to produce good crops, because they, too, set a good example for the villagers, in living a good life. That is why people say to them, “cows left fertility.”

This proverb teaches people on how to live in peace with their neighbors in their villages, so that they can help each other better in carrying out their daily responsibilities in their lives.

Matthew 28: 16-20.

John 13: 34-35.

 

787. NDALAHI WA LIFA AGAGULEKA GUGULU GUBHIMBA.

Oliyo hoyi munhu umo uyo alioching’wa lifa aha guguku gokwe. Umunhu ng’wunuyo, agalidahijaga ilifa linilo bho nduhu ugulyinja moyi. Abhiye bhagang’wila, “likulage ilifa linilo wangu ligugubhimbya ugugulu goko.” Uweyi agashosha, “akalifa kenaka kadoo noyi ako duhuyi.” Aho olileka ugulyinja ilifa linilo, gugabhimba ugugulu gokwe gunuyo mpaga ushaka gwizuka giki niozunya ugulidubula nigudabhimbile ugugulu gokwe gunuyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wila  giki, “ndalahi wa lifa agaguleka gugulu gubhimba.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajidahijaga iginhu ijo jidulile gung’wenhela makoye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, adaidililaga imihayo iyo bhaling’wila abhiye, kunguno ya libhengwe lwakwe. Uweyi agisangaga wingilaga mumakoye nayo oliadulile ugugiliga, ulu nioidilila imihayo iyo bhang’wilaga abhiye.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agalidahija lifa bho gulileka ugulidubula, mpaga nose gubhimba ugugulu gokwe, kunguno nu weyi agaidalahijaga imihayo iyo bhaling’wila abhiye, aliyo idulile gung’wambilija, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ndalahi wa lifa agaguleka gugulu gubhimba.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja gujidahija iginhu mumho jigadohela kunguno jidulile gubhenhela makoye, umukikalile kabho, kugiki bhadule gugiliga amakoye genayo, na gwikala na bhuyegi, umuwikaji bhobho.

Mathayo 14:9-10.

Luka 9:7-9.

KISWAHILI: MDHALAU MWIBA ALIUACHA MGUU UKAVIMBA.

Alikuwepo mtu mmoja ambaye alichomwa mwiba mguuni mwake. Mtu huyo, aliudharau ule mwiba kwa kuucha bila kuutoa mguuni mwake. Wenzake walimwambia, “ung’oe huo mwiba mapema utauvimbisha mguu wako.” Yeye alijibu, “kamwiba haka ni kadogo mno nikaache tu.” Alipouacha ule mwiba, mguu wake ulivimba mpaka akaanza kujutie kutokukubali kuutoa mapema. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “mdharau mwiba aliuacha mguu ukavimba.”

Methali hiyo, hulinaganishwa kwa mtu yule ambaye huvidharau vitu vinavyoweza kumletea matatizo katika maisha yake. Mtu huyo, huyadharau maneno  ya wenzake wanaomshauri kwa kumtakia mema, kwa sababu ya dharau yake hiyo. Yeye hujikuta ameingia kwenye matatizo hata yale ambayo angeweza kuyatatua kama angeyasikiliza maneno ya wenzake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeudharau mwiba kwa kuuacha mguuni mwake bila kuung’oa, mpaka mguu wake ukavimba, kwa sababu naye huyadharua maneno ya wale wanaomshauri, ili asiingie matatizoni maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mdharau mwiba aliuacha mguu ukavimba.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha tabia ya kuvidharua vitu hata vikiwa vidogo kiasi gani, kwa sababu vinaweza kuwaletea matatizo, katika maisha yao, ili waweze kuyakwepa matatizo hayo, na kuishi kwa furaha maishani mwao.

Mathayo 14:9-10.

Luka 9:7-9.

thorns

thorn1

thorn

ENGLISH: THE  ONE  WHO  DESPISES  A  THORN, MAKES  ONE  LEG  SWOLLEN.

There was a man who had a thorn in his leg. He in turn, despised it by leaving it without removing from his leg. His colleagues told him, “Remove that thorn too early it will swell your foot.” He replied, “This thorn is too small for me to leave.” When he let it go of the thorn, his leg became swollen until he began to regret it. That is why people said to him, “the  one  who  despises  a  thorn, makes  one  leg  swollen.”

This proverb is applied to the person who despises things that can cause him problems in his life. Such a person despises the words of his colleagues who advise him by wishing him well, because of his contempt. He finds himself in trouble with those problems which he could have solved if he had listened to the advises of his fellows.

He is like a man who looked down at his thorn by leaving it in his foot that caused it to swell, because he also refuses advises of others in his life. That is why people say to him, “the  one  who  despises  a  thorn, makes  one  leg  swollen.”

This proverb teaches people on how to stop despising things no matter how small, because they can bring them problems, in their lives, so that they can avoid them, and live happily in their lives.

Matthew 14: 9-10.

Luke 9: 7-9.