legacy

1380. NALIB’ACHA NANE.

Imbuki ya kahayile kenako ihoyelile bhubhacha bho moto bho ng’wa munhu nhebhe. Umunhu ng’wunuyo olinabhiye abho bhabhachaga moto goguzugila jiliwa bhuli ng’wene ulu lyashiga ilikanza lyakwe, kunguno unimo gunuyo golechaga bhukuji bho ng’wa munhu. Hunagwene aho ogubhacha umoto umunhu ng’wunuyo agayomba giki, “nalib’acha nane.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo winhagwa liko na bhabyaji bhakwe umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, aginhagwa liko na bhabyaji bhakwe ulu utola na gwizugila liko lwakwe kunguno obhejaga kaya iyo bhaguyuja abhanhu bhagazugilwa jiliwa bhalya hoyi, umuwikaji bhokwe. Uweyi agabheja kaya ya guyubhalanga abhanhu bhakwe lilange lya wiza kunguno ya wizanholo bhokwe bhunubho ubho olangwa na bhabyaji bhakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agabhacha moto go guzugila jiliwa ja gulya abhanhu, kunguno nuweyi agabhejaga kaya ya guyubhazugila jiliwa bhalya abhanhu ulu bhajaga hoyi, umuwikaji bhokwe. Hunagwene agayombaga giki, “nalib’acha nane.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhalanga abhichabho wizanholo bho gubhagalila jiliwa jawiza abhageni bhabho, kugiki bhadule gwikala na bhuyegi umukaya jabho.

Matendo ya mitume 28:2.

Matengo ya mitume 7:30.

Warumi 12:13.

Wakolosai 4:10.

Waebrania 13:2.

KISWAHILI: NIMELIWASHA NAMI.

Chanzo cha msemo huo huongelea uwashaji wa moto wa mtu fulani. Mtu huyo alikuwa na wenzake waliokuwa wakiwasha moto wa kupikia kila mmoja unapofika muda wake, kwa sababu kazi hiyo ilionesha ishara ya kukua kwa mtu huyo. Ndiyo maana yule aliyeuwasha moto huo alisema kwamba, “nimeliwasha nami.”

Msemo huo hufananishwa kwa mtu yule aliyepewa jiko na wazazi wake katika maisha yake. Mtu huyo, hupewa jiko na wazazi wake hao akioa na kuanza kujipikia kwenye jiko lakwe mwenyewe kwa sababu amejenga familia ya kuwapikia chakula cha kula watu wanaoenda pale, maishani mwake. Yeye hujenga familia ya kuwapatia watu malezi mema kwa sababu ya ukarimu wake huo alioupata kutoka kwa wazazi wake hao.

Mtu huyo hufanana na yule aliyewasha moto wa kupikia chakula cha kula watu, kwa sababu naye amejenga familia ya kuwapikia watu chakula cha kula wanapofika pale, nyumbani kwake. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “nimeliwasha nami.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwapatia wenzao malezi ya ukarimu wa kutunza wageni vizuri, ili waweze kuishi kwa furaha katika familia zao.

Matendo ya mitume 28:2.

Matengo ya mitume 7:30.

Warumi 12:13.

Wakolosai 4:10.

Waebrania 13:2.

ENGLISH: I HAVE ALSO LIGHTED IT.

The origin of this saying refers to a lighting of a fire by someone. There were colleagues who lighted a cooking fire one by one. One of them waited for his time to do so because such task showed a sign of a person’s growth in life. That is why such person after lighting such fire said that, “I have also lighted it.”

The saying is likened to a person who got married in his life. Such person is given a chance by his parents to stay at his family house with her wife. They start cooking food at their own kitchen because of building such family for providing people who visit them with food in their lives. Such person builds a decent family enough to provide people with virtuous upbringings because of the generosity which he received from his parents.

This person is like the one who lit the cooking fire for people, because he also has built a family that can cook food for people to eat who visit at his home. That is why he says, “I have also lighted it.”

This saying imparts in people a clue of providing their neighbors with hospitality of taking respectable care of strangers, so that they can live happily in their families.

Acts 28:2.

Acts 7:30.

Romans 12:13.

Colossians 4:10.

Hebrews 13:2.

1379. LOLAGA GUMITWALILI.

Akahayile kenako kahoyelile munhu uyo agatung’wa gujusola ginhu ijo jalijitulile kumitwe ya bhulili. Umunhu ng’wunuyo agaduma ugujibhona ijikolo jinijo kunguno ololaga kungi duhu.  Uweyi agakija ugwitegeleja chiza aho alitung’wa ugujujisola ijikolo jinijo. Hunagwene uyo agantuma agang’wila giki, “lolaga gumitwalili.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo aditegelejaga chiza ulu alinhiwa nimo go gutumama na bhatale bhakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo agikalaga wikanika mihayo yingi ulu alitung’wa gujutumama nimo na bhatale bhakwe bhenabho kunguno ya guduma gwitegeleja chiza umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agagayiyaga imilimo ya gung’wenhela sabho aha kaya yake kunguno ya gukija gwitegeleja chiza ulu alinhiwa imilimo na bhatale bhakwe bhenabho, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agakija gwitegeleja chiza aho agatung’wa gujusola ginhu ijo jalijitulile kumitwe ya bhulili, kunguno nuweyi aditegelejaga chiza ulu alinhiwa nimo na bhatale bhakwe umuwikaji bhokwe. Hunagwene bhagang’wilaga giki, “lolaga gumitwalili.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wigeteleja bho guidebha chiza imilimo iyo bhalinhiwa na bhatale bhabho, kugiki bhadule guitumama chiza imilimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho.

Kutoka 3:13-14.

2Wafalme 5:6.

Isaya 61:1.

Marko 6:7.

KISWAHILI: ANGALIA KICHWANI.

Msemo huo huongelea mtu aliyetumwa kwenda kuchukua kitu ambacho kilikuwa kichwani mwa kitanda. Mtu huyo alishindwa kukiona kitu hicho kwa sababu alikuwa akiangalia kwengine tu. Yeye hakuwa na umakini wa kusikiliza maelekezo ya yule aliyekuwa akimtuma kwenda kukichukua kitu hicho. Ndiyo maana yule mtu aliyemtuma alimwambia kwamba “angalia kichwani.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa hasikilizi vizuri anapopewa kazi na wakubwa wake, katika maisha yake. Mtu huyo huwa anawaza mawazo mengine anapopewa kazi na wakubwa wake, kwa sababu ya kutokusikiliza vizuri maelekezo maishani mwake. Yeye hukosa kazi za kumpatia mali kwenye familia yake kwa sababu ya kukosa umakini wa kusikiliza vizuri anapopewa kazi na wakubwa wake, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule ambaye hakusikiliza kwa umakini alipotungwa kwenda kuchukua kitu kilichokuwa kimekwa kichwani mwa kitanda, kwa sababu naye huwa hasikilizi kwa umakini anapopewa kazi na wakubwa wake, maishani mwake. Ndiyo maana wao humwambia kwamba, “angalia kichwani.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuzielewa vizuri kazi wanazopewa na wakubwa wao, ili waweze kuzitekeleza vziuri kazi hizo, maishani mwao.

Kutoka 3:13-14.

2Wafalme 5:6.

Isaya 61:1.

Marko 6:7.

ENGLISH: LOOK AT THE HEAD.

This saying refers to a person who was sent to pick up something that was put at a bed head side. This person failed to see it because of looking elsewhere. He was not paying attention to an instruction of the one who sent him to pick it up. That is why such person told him to “look at the head.”

This saying is equated to a person who does not listen well to what is said when he is given a task by his superiors. Such person tends to think of other things when he is given a task by his seniors, because of not paying attention to the given instructions in his life. He misses chances that would provide him with wealth for his family developments because of not paying such attention to those instructions of doing a given task by his elders in his life.

This person is like the one who did not listen carefully what he was told when he was ordered to pick up something that was put at the bed head side, because he also does not listen carefully to instructions of doing a given task by his directors, in his life. That is why they tell him to “look at the head.”

This saying teaches people about being careful enough to understand directions of doing the assigned tasks to them by their seniors, so that they can nicely carry them out in their lives.

Exodus 3:13-14.

2 Kings 5:6.

Isaiah 61:1.

Mark 6:7.

1378. AGUB’AMBALAGA.

Oliyo ng’wikaji umo umuchalo ja Ng’watuju. Ung’wikaji ng’wunuyo agiduma na ng’wiye bho gwiwila mihayo yabhubhi kunguno ya bhupelanu bhobho bhunubho. Uweyi agaihungo ugwibhona nuyo bhiduma nang’hwe kunguno oliogoha giki agumanyika ukubhiye. Hunagwene abhanhu aho bhambadija umo wihungilaga bhagayomga biki, “agub’ambalaga.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kulimunhu uyo agogohaga ugufunya ililange lya wiza ukubhanhu bhakwe kunguno ya gwita mihayo ya soni habhutongi yabho, umuwikaji bhokwe bhunubho. Umunhu ung’wunuyo, agang’waga walwa olewa, wandya guyudukila bhanhu na gwiduma nabho sagara kunguno ya gugayiwa witegeleja umukikalile kakwe kenako. Uweyi agabhonaga soni ugubhalela bho gubhinha lilange lya wiza abhanhu bha ha kaya yakwe kunguno ya gwita mihayo ya soni habhutongi ya bhanhu bhakwe bhenabho, umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agiduma na ng’wiye uihunga ugwibhona nang’hwe, kunguno nuweyi agitaga mihayo ya soni oyogaha ugubhalanga ililange ilya wiza abhanhu bha ha kaya yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhakwe bhenabho bhagang’wilaga giki, “agub’ambalaga.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witogwi na bhanhu bhose bho gwikala na nhungwa jawiza, kugiki bhadule kujilela chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mwanzo 21:17.

Hesabu 12:8-9.

Kumbukumbu la Torati 11:21.

KISWAHILI: ANAKWEPA.

Alikwepo mkazi mmoja kwenye kijiji cha Mwatuju. Mkazi huyo alikosana na mwenzake kwa kuambiana maneno ya aibu, kwa sababu ya hasira zao hizo. Yeye alianza kukwepa kuonana na yule waliyekosana naye hata akiwepo kwenye kikundi fulani cha watu. Ndiyo maana watu walipomgundua alivyokuwa akikwepa kuonana naye walisema kwamba, “anakwepa.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huogopa kuwapa malezi mema watu wa kwenye familia yake kwa sababu ya hutenda matendo ya aibu mbele yao, katika maisha yake. Mtu huyo, hulewa pombe na kuanza kutukana watu na kukosana nao hovyo, kwa sababu ya kukosa umakini katika maisha yake hayo. Yeye huona aibu kuwapatia malezi mema watu wake hao, kwa sababu ya kutenda matendo hayo ya aibu mbele yao, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyekosana na mwenzake akawa anaogopa kuonana naye, kwa sababu naye hutenda matendo ya aibu na kuanza kuona aibu kuwapatia malezi mema watu wa kwenye familia yake hiyo, maishani mwake. Ndiyo maana watu wake hao humwambia kwamba, “anakwepa.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na upendo kwa watu wote, kwa kuishi katika maadili mema, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Mwanzo 21:17.

Hesabu 12:8-9.

Kumbukumbu la Torati 11:21.

ENGLISH: HE IS ESCAPING.

There was a resident in Mwatuju village. This resident quarreled with another person by saying embarrassing words to each other, because of their anger. He began to avoid seeing such person whom they quarreled with even when he was in a certain group of people. That is why when people noticed him avoiding seeing him, they said, “He is escaping.”

This saying is related to a person who is afraid to give decent upbringings to the people in his family because he commits shameful acts in front of them, in his life. Such person, drinks alcohol of the point of starting to curse people and quarreling with them carelessly, because of his lack of attention in his life. He feels ashamed to give respectable upbringings to his people, because of committing those shameful acts in front of them, in his life.

This person resembles the one who quarreled with another person to the point of becoming afraid to see him, because he also commits shameful acts to the point of feeling ashamed to give upright upbringing to the people in his family. That is why his people tell him that “He is escaping.”

This saying imparts in people an idea about loving all people, by living in decent morals, so that they can raise their families well, in their lives.

Genesis 21:17.

Numbers 12:8-9.

Deuteronomy 11:21.

1377. OKONILE NYAYANDA.

Akahayile kenako kanholelile ningi uyo agalema gwikinda na lilingi litale kulebha ubheyi. Uningi ng’wunuyo agawilwa gwikinda na lilingi ilo lyaliliduja gulebha uweyi ulema, kunguno agamana igiki agukindwa duhu. Hunagwene abhanhu bhagang’wila giki, “okonile nyayanda.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga imilimo iyo alinabhudula nayo umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agitaga bhukengeji bho milimo yakwe haho atali ugwandya uguitumama mpaga obhona isolobho yayo na oyitumama lulu, kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho umuwikaji bhokwe. Uweyi agapandikaga sabho ningi noyi aha kaya yakwe kunguno ya gutumama milimo yakwe na witegeleja bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agalema ugwikinda nu ningi uyo olinduja gulebha uweyi, kunguno nuweyi adaitumamaga imilimo iyo adaidulile umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “okonile nyayanda.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho guitila bhukengeji imilimo yabho haho bhatali uguitumama kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umumilimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho.

Mwanzo 21:17.

Hesabu 12:8-9.

Kumbukumbu la Torati 11:21.

KISWAHILI: AMEKATAA KITOTO.

Msemo huo humwongelea manju ambaye ni kiongozi ya mchezo wa ngoma  aliyekataa kushindana na mwingine aliyekuwa mkubwa kupita yeye. Manju huyo, aliambiwa ashindane na manju huyo aliyekuwa maalufu zaidi kuliko yeye, akataa, kwa sababu alielewa kwamba atashindwa tuu. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “amekataa kitoto.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana umakini wa kuyatekeleza majukumu yale anayaweza tu, katika maisha yake. Mtu huyo, hufanya utafiti wa kumwezesha kufahamu faida ya kazi anazotaka kuzifanya na kujirithisha kwamba anao uwezo wa kuzifanya, ndipo anaanza kuzitekeleza, kwa sababu ya umakini wake huo maishani mwake. Yeye hupata mali nyingi sana kwenye familia yake kwa sababu ya kuyatekeleza majukumu yake hayo, baada ya kuyafanyia utafiti wa kutosha kuyafahamu vizuri, kwa sababu ya umakini wake huo, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyekataa kushindana na kiongozi wa ngoma mwenzake aliyekuwa na uwezo mkubwa kuliko wake, kwa sababu naye huyatekeleza majukumu yale aliyoyafanyia utafiti wa kumwezesha kuyafahamu vziuri. Utafiti huo humwezesha kuacha kuzifanya kazi zile ambazo haziwezi, maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “amekataa kitoto.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuzifanyia utafiti kazi zao kabla hawajaanza kuzitekeleza, ili waweze kupata mafanikio mengi katika kazi zao, maishani mwao.

Mwanzo 21:17.

Hesabu 12:8-9.

Kumbukumbu la Torati 11:21.

ENGLISH: HE HAS REFUSED CHILDISHLY.

This saying refers to a man who is a leader of a traditional dance group who refused to compete with another one who was older than him. This leader when asked to compete with such leader who was more famous than him, refused, because he understood that he would only lose. That is why people told him that, “he has refused childishly.”

This saying is paralleled to a person who is focused on carrying out tasks that he can only sort out, in his life. Such person, does researches which can enable him to understand benefits of tasks which he wants to make sure of and convince himself that he has an ability of sorting them out, then he starts to carry them out, because of his focus in his life. He earns a lot of wealth in his family because of carrying out his tasks, after doing enough decent researches to apprehend them well, because of his focus, in his life.

This person resembles the one who refused to compete with a fellow traditional dance group leader who was more capable than him, because he also carries out the tasks that he has studied enough to comprehend them better. This study enables him to stop doing tasks that he is not capable of, in his life. That is why people say to him that, “he has refused childishly.”

This saying teaches people about being careful enough to study their tasks before they start implementing them, so that they can achieve great success in their works, in their life.

Genesis 21:17.

Numbers 12:8-9.

Deuteronomy 11:21.

1373. JIDASHIMEJIJE ING’HINGI.

Olihoyi munhu uyo aginhiwa nimo go gusimbila ng’hingi ja gusengela numba. Umunhu ng’wunuyo agajisimbila ing’hingi jinijo ugabhigwilija abho bhang’winha unimo gunuyo igiki omalaga ugugutumama. Aho bhiza ugugulingula unimo gokwe bhubhona giki jidashimejiwe ugusimbilwa ing’hingi jinijo kunguno bhajidimaga jayugwa duhu. Hunagwene abhagayomba giki, “jidashimejije ing’hingi.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alingokolo ugutumama imilimo ya aha kaya yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo atogilwe gwikala wigashaga duhu nulu lyashigaga ilikanza ilya gutumama milimo yakwe kunguno ya bhugokolo bhokwe bhunubho umuwikaji bhokwe. Uweyi aligikala ukoyiwa ni koye lya bhuhab’i bho gubhiza na nduhu jikolo aha kaya yakwe yiniyo, kunguno ya bhugokolo bhokwe bhunubho ubho gwikala wigashije ahikanza lya gutumama milimo yakwe, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo adajishimejije ing’hingi ugujisimbila, kunguno nuwei alingokolo ugutumama imilimo ya kaya yakwe, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “jidashimejije ing’hingi.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gwihanda gutumama milimo yabho chiza bho bhuleka bhugokolo bho gutumama milimo kugiki bhadule gupandika sabho jagubhambilija ugujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mithali 10:4.

Mithali 13:7-8.

Mithali 19:4.

KISWAHILI: NGUZO HAZIKUCHIMBIWA KWA KINA KIREFU.

Alikuwepo mtu aliyepewa kazi ya kuchimbia nzuzo za kujengea nyumba. Mtu huyo, alizichimbia nguzo hizo akaenda kuwataarifu wale waliompatia kazi hiyo kuwa ameimaliza. Walipofika kuikagua kazi yake wale waliompatia kazi hiyo waligundua kuwa nguzo hizo hazikuchimbiwa vizuri kwa sababu kila walipozigusa kidogo zilianguka. Ndiyo maana walisema kwamba, “nguzo hazikuchimbiwa kwa kina kirefu.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mvivu wa kufanya kazi kwenye familia yake, katika maisha yake. Mtu huyo hushinda akiwa amekaa tu hata wakati wa kufanya kazi kwa sababu ya uvivu wake huo, maishani mwake. Yeye husumbulia na tatizo la umakini wa kutokuwa na kitu katika familia yake kwa sababu ya uvivu wake huo wa kushinda amekaa hata wakati wa kufanya kazi, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeshindwa kuitekeleza vizuri kazi ya kuchimbia nguzo aliyopewa, kwa sababu naye ana uvivu wa kutokufanya kazi zake mpaga anasumbuliwa na tatizo la umaskini wa kutokuwa na kitu katika familia yake, maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba “nguzo hazikuchimbiwa kwa kina kirefu.”

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kujibidisha kufanya kazi zao bila ya kuzembea katika kuyatekeleza majukumu yao, ili waweze kupata mali za kuwasaidia katika kuziendelea vizuri familia zao, maishani mwao.

Mithali 10:4.

Mithali 13:7-8.

Mithali 19:4.

ENGLISH: THE PILLARS WERE NOT DUG DEEP.

There was a man who was given a task of digging foundations for a house. Such man dug pillars and went to inform those who had given him that task that he had finished. When they arrived to inspect his work, those who had given him the task discovered that those pillars were not dug properly because every time they fell after touching them. That is why they said, “The pillars were not dug deep.”

This proverb is equaled to a person who is lazy to work in his family, in his life. Such person wins by just sitting down even when working because of his laziness, in his life. He suffers from the difficult of not having anything in his family because of his laziness of sitting down without working in his life.

This person is like the one who failed to properly carry out the task of digging a pillar given to him, because he is also lazy in doing his work until he is troubled by the problem of poverty of having nothing in his family, in his life. That is why people say to him that “the pillars were not dug deep.”

This proverb teaches people about working hard enough to do their jobs without being lazy in carrying out their responsibilities, so that they can obtain much wealth enough to help them in decent development of their families in their lives.

Proverbs 10:4.

Proverbs 13:7-8.

Proverbs 19:4.